6.232
breytingar
„Sjómannadagsblað Vestmannaeyja 2000/Þjóðverjar á Íslandsmiðum“: Munur á milli breytinga
Fara í flakk
Fara í leit
Sjómannadagsblað Vestmannaeyja 2000/Þjóðverjar á Íslandsmiðum (skoða efni)
Útgáfa síðunnar 1. september 2017 kl. 10:43
, 1. september 2017ekkert breytingarágrip
Karibjarna2 (spjall | framlög) Ekkert breytingarágrip |
Ekkert breytingarágrip |
||
| Lína 1: | Lína 1: | ||
<center><big><big>'''Þjóðverjar á Íslandsmiðum'''</big></big></center><br> | <center><big><big>'''Þjóðverjar á Íslandsmiðum'''</big></big></center><br> | ||
[[Mynd:Guðjón Ármann Eyjólfsson sj.blað2002.png|300px|center|thumb|Guðjón Ármann Eyjólfsson]] | |||
'''Fyrr á öldum bardagar um skreið'''<br> | '''Fyrr á öldum bardagar um skreið'''<br> | ||
Þýskir sjómenn eiga sér langa sögu á Íslandi og Íslandsmiðum. Þýskir kaupmenn fengu hér verslunarleyfi ásamt Englendingum árið 1490. Um og eftir 1500 og langt fram á 16. öld sló oft í blóðuga bardaga milli þessara þjóða um skreið og aðstöðu til fiskveiða á Íslandi. Helsta höfn Þjóðverja og mikilvægasta aðsetur var í Hafnarfirði og þar var reist þýsk kirkja stuttu eftir 1530 sem sýnir hvað umsvif þeirra voru mikil. Í Sögu Íslands segir Björn Þorsteinsson sagnfræðingur: „Þjóðverjar höfðu oftast betur og voru vinsælli meðal landsmanna en Englendingar sem nutu hér ekki mikillar hylli.“ Iðulega er getið um bardaga og blóðsúthellingar. Árið 1532 varð t.d. blóðugur bardagi í Grindavík milli Englendinga og Þjóðverja, (Hamborgar- og Brimakaupmenn) út af skreið. Réðust 280 Hamborgarar og Brimamenn á Englendinga, rændu varningi og felldu 15 þeirra. Englendingar gerðu ýmsan óskunda, rændu fé og fólki og eyðilögðu veiðarfæri. Þeir gerðu t.d. mikinn usla í Grindavík árið 1538 og voru því illa þokkaðir meðal landsmanna. Vestmannaeyjar voru ein helsta bækistöð Englendinga á 15. öld. Árið 1412 er Englendinga fyrst getið við fiskveiðar á Vestmannaeyjamiðum. Um tíma tóku Englendingar Eyjarnar herskildi og réðu þar lögum og lofum, handtóku hirðstjóra Danakonungs, þá Hannes Pálsson og Baltasar van Damme og fluttu til Englands árið 1425.<br> | Þýskir sjómenn eiga sér langa sögu á Íslandi og Íslandsmiðum. Þýskir kaupmenn fengu hér verslunarleyfi ásamt Englendingum árið 1490. Um og eftir 1500 og langt fram á 16. öld sló oft í blóðuga bardaga milli þessara þjóða um skreið og aðstöðu til fiskveiða á Íslandi. Helsta höfn Þjóðverja og mikilvægasta aðsetur var í Hafnarfirði og þar var reist þýsk kirkja stuttu eftir 1530 sem sýnir hvað umsvif þeirra voru mikil. Í Sögu Íslands segir Björn Þorsteinsson sagnfræðingur: „Þjóðverjar höfðu oftast betur og voru vinsælli meðal landsmanna en Englendingar sem nutu hér ekki mikillar hylli.“ Iðulega er getið um bardaga og blóðsúthellingar. Árið 1532 varð t.d. blóðugur bardagi í Grindavík milli Englendinga og Þjóðverja, (Hamborgar- og Brimakaupmenn) út af skreið. Réðust 280 Hamborgarar og Brimamenn á Englendinga, rændu varningi og felldu 15 þeirra. Englendingar gerðu ýmsan óskunda, rændu fé og fólki og eyðilögðu veiðarfæri. Þeir gerðu t.d. mikinn usla í Grindavík árið 1538 og voru því illa þokkaðir meðal landsmanna. Vestmannaeyjar voru ein helsta bækistöð Englendinga á 15. öld. Árið 1412 er Englendinga fyrst getið við fiskveiðar á Vestmannaeyjamiðum. Um tíma tóku Englendingar Eyjarnar herskildi og réðu þar lögum og lofum, handtóku hirðstjóra Danakonungs, þá Hannes Pálsson og Baltasar van Damme og fluttu til Englands árið 1425.<br> | ||
| Lína 8: | Lína 8: | ||
Hansakaupmenn nefndist verslunarsamband kaupmanna í þýskum borgum, einkum viö sunnanvert Eystrarsalt. Aðalaðsetur Hansakaupmanna var lengi í Björgvin (Bergen) í Noregi og fór mest öll Íslandsverslunin um þá borg, sem var veraldlegur höfuðstaður Íslands, stjórnsýslu- og verslunarmiðstöð á 14. öld, frá 1319 og fram undir 1400.<br> | Hansakaupmenn nefndist verslunarsamband kaupmanna í þýskum borgum, einkum viö sunnanvert Eystrarsalt. Aðalaðsetur Hansakaupmanna var lengi í Björgvin (Bergen) í Noregi og fór mest öll Íslandsverslunin um þá borg, sem var veraldlegur höfuðstaður Íslands, stjórnsýslu- og verslunarmiðstöð á 14. öld, frá 1319 og fram undir 1400.<br> | ||
Á árinu 2000, þegar minnst er 1000 ára kristnitöku á Íslandi fer ekki illa á því að rifja upp þessi tengsl og þá sérstaklega við borgina Bremen. Bremen er fornfræg borg í Norðvestur-Þýskalandi og liggur langt upp með fljótinu Weser.<br> | Á árinu 2000, þegar minnst er 1000 ára kristnitöku á Íslandi fer ekki illa á því að rifja upp þessi tengsl og þá sérstaklega við borgina Bremen. Bremen er fornfræg borg í Norðvestur-Þýskalandi og liggur langt upp með fljótinu Weser.<br> | ||
Fyrsti biskup yfir Íslandi, Ísleifur Gissurarson, var vígður í Brimum, eins og borgin var og er oft nefnd í íslenskum heimildum fyrr á öldum. Ísleifur var vígður árið 1056 af Aðalbjarti erkibiskupi í Brimum frá 1043-1072, en þar var erkibiskupsdæmi fyrir Norðurlönd. Frá Brimum og Neðra Saxlandi kom Friðrekur biskup sem ásamt Þorvaldi víðförla, frá Stóru-Giljá í Austur-Húnavatnssýslu, boðaði kristna trú á Íslandi á árunum 981 - 986.<br> | Fyrsti biskup yfir Íslandi, Ísleifur Gissurarson, var vígður í Brimum, eins og borgin var og er oft nefnd í íslenskum heimildum fyrr á öldum. Ísleifur var vígður árið 1056 af Aðalbjarti erkibiskupi í Brimum frá 1043-1072, en þar var erkibiskupsdæmi fyrir Norðurlönd. Frá Brimum og Neðra Saxlandi kom Friðrekur biskup sem ásamt Þorvaldi víðförla, frá Stóru-Giljá í Austur-Húnavatnssýslu, boðaði kristna trú á Íslandi á árunum 981 - 986.<br>[[Mynd:Sagitta frá Bremerhaven, fyrsti gufutogari Þjóðverja.png|500px|center|thumb|Sagitta frá Bremerhaven, fyrsti gufutogari Þjóðverja, smiðaður árið 1884/85, 151 rúmlest. Sagitta ásamt franskri skútu á Víkinni út af Dyrhólaey. - Málverk eftir Hans-Peter Jürgens]] | ||
Árið 1525 veitti Danakonungur leyfi til fríverslunar á Íslandi. Eftir það sigldu árlega sex til tíu skip frá Bremen til Íslands með korn, margs konar handunna vöru og öl, en í Bremen er aldagömul hefð fyrir ölgerð. Þar í borg eru höfuðstöðvar hins þekkta Beck-bjórs. Frá Íslandi var siglt með fisk, sem veitti innfluttum fiski frá Noregi og þá einkum Bergen harða samkeppni eins og reyndar enn þann dag í dag. Með einokunarverslun Dana árið 1602 í anda kaupauðgistefnunnar (merkantilismans) hrundi þessi verslun og siglingar Brimakaupmanna.<br> | Árið 1525 veitti Danakonungur leyfi til fríverslunar á Íslandi. Eftir það sigldu árlega sex til tíu skip frá Bremen til Íslands með korn, margs konar handunna vöru og öl, en í Bremen er aldagömul hefð fyrir ölgerð. Þar í borg eru höfuðstöðvar hins þekkta Beck-bjórs. Frá Íslandi var siglt með fisk, sem veitti innfluttum fiski frá Noregi og þá einkum Bergen harða samkeppni eins og reyndar enn þann dag í dag. Með einokunarverslun Dana árið 1602 í anda kaupauðgistefnunnar (merkantilismans) hrundi þessi verslun og siglingar Brimakaupmanna.<br> | ||
'''Bremen og Bremerhaven'''<br> | '''Bremen og Bremerhaven'''<br> | ||
| Lína 23: | Lína 23: | ||
Á þessum árum sóttust þýskir togarar einkum eftir þorski og ýsu. Sjómenn frá norðvesturhéruðum Þýskalands, Bremen, Bremerhaven, Cuxhaven og Hamborg sem sigldu hingað og fiskuðu hér við Ísland kynntu sig vel, enda býr þarna mjög traust fólk.<br> | Á þessum árum sóttust þýskir togarar einkum eftir þorski og ýsu. Sjómenn frá norðvesturhéruðum Þýskalands, Bremen, Bremerhaven, Cuxhaven og Hamborg sem sigldu hingað og fiskuðu hér við Ísland kynntu sig vel, enda býr þarna mjög traust fólk.<br> | ||
Útgerð þýskra togara var eftir þetta umtalsverð allt fram til 1975. Árið 1950 voru gerðir út 108 úthafstogarar frá Vestur-Þýskalandi, eins og Sambandslýðveldið hét, meðan Þýskalandi var skipt í tvo hluta eftir síðari heimsstyrjöldina; 61 togari var þá gerður út frá Bremerhaven, 21 frá Cuxhaven, 14 frá Kiel og 12 frá Hamborg.<br> | Útgerð þýskra togara var eftir þetta umtalsverð allt fram til 1975. Árið 1950 voru gerðir út 108 úthafstogarar frá Vestur-Þýskalandi, eins og Sambandslýðveldið hét, meðan Þýskalandi var skipt í tvo hluta eftir síðari heimsstyrjöldina; 61 togari var þá gerður út frá Bremerhaven, 21 frá Cuxhaven, 14 frá Kiel og 12 frá Hamborg.<br> | ||
Sóknin á veðrasöm Íslandsmið kostaði sjómannastétt þessara borga fórnir. Á árunum 1906 til 1931 , þ.e. á 25 árum, fórust 46 þýskir togarar við Ísland.<br> | Sóknin á veðrasöm Íslandsmið kostaði sjómannastétt þessara borga fórnir. Á árunum 1906 til 1931 , þ.e. á 25 árum, fórust 46 þýskir togarar við Ísland.<br>[[Mynd:Prasident Herwig, fyrsti þýski togarinn sem fór til veiða á Islandsmið árið 1891.png|500px|center|thumb|Prasident Herwig, fyrsti þýski togarinn sem fór til veiða á Íslandsmið árið 1891. Hann var 34 metrar á lengd, 173 brúttórúmlestir og með 250 hestafla gufuvél, smíðaður árið 1887. Togarinn strandaði hér við Ísland í mars 1898]] | ||
'''Stundum skarst í odda'''<br> | '''Stundum skarst í odda'''<br> | ||
Þó skarst stundum alvarlega í odda með Íslendingum, þýskum og enskum landhelgisbrjótum og stóðu Vestmannaeyingar þar í fremstu víglínu. Frammistaða Eyjamanna var einstök. Þeim tókst að stugga verulega við erlendum togurum innan landhelginnar og taka ófyrirleitna skipstjóra fasta og færa þá til hafnar í hendur réttvísinnar, þar sem réttað var í máli þeirra. Engin íslensk varðskip voru þá hér við gæslu landhelginnar og aðeins eitt danskt varðskip sá um gæsluna. Fyrsta björgunar- og varðskip Íslendinga, [[Þór|Þór]], sem [[Björgunarfélag Vestmannaeyja|Björgunarfélag Vestmannaeyja]] stóð fyrir kaupum á, kom til Vestmannaeyja 26. mars 1920 og hóf þá strax landhelgisgæslu og aðstoð við bátaflotann. Erlendir togarar voru oft staðnir að brotum á miðunum. Þegar þeir leituðu vars við Eyjarnar var sætt færis og mannsöfnuður fór um borð og handtók skipstjórana. Náðist þannig til margra veiðiþjófa og landhelgisbrjóta.<br> | Þó skarst stundum alvarlega í odda með Íslendingum, þýskum og enskum landhelgisbrjótum og stóðu Vestmannaeyingar þar í fremstu víglínu. Frammistaða Eyjamanna var einstök. Þeim tókst að stugga verulega við erlendum togurum innan landhelginnar og taka ófyrirleitna skipstjóra fasta og færa þá til hafnar í hendur réttvísinnar, þar sem réttað var í máli þeirra. Engin íslensk varðskip voru þá hér við gæslu landhelginnar og aðeins eitt danskt varðskip sá um gæsluna. Fyrsta björgunar- og varðskip Íslendinga, [[Þór|Þór]], sem [[Björgunarfélag Vestmannaeyja|Björgunarfélag Vestmannaeyja]] stóð fyrir kaupum á, kom til Vestmannaeyja 26. mars 1920 og hóf þá strax landhelgisgæslu og aðstoð við bátaflotann. Erlendir togarar voru oft staðnir að brotum á miðunum. Þegar þeir leituðu vars við Eyjarnar var sætt færis og mannsöfnuður fór um borð og handtók skipstjórana. Náðist þannig til margra veiðiþjófa og landhelgisbrjóta.<br> | ||
| Lína 29: | Lína 29: | ||
Út af suðausturlandi er vel þekkt og víðáttumikið fiskimið, sem er nú innan 200 sjómílna landhelginnar og var mjög vinsælt meðal þýskra fiskimanna. Þeir gáfu miðinu namið Rosengarten, sem íslenskir sjómenn kalla Rósagarðinn. Þetta er grunn á Íslands-Færeyjahryggnum, suðaustur af Hvalbak, suður af Rauðatorginu. Á yfirlitskorti Sjómælinga íslands af Íslandsmiðum er miðið ritað upp á þýsku sem Rosengarten. Þetta er óviðeigandi innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og þyrfti að breyta eins og gert var með nafnið á Hvítabjarnarboða suður af Einidrangi við Eyjar.<br> | Út af suðausturlandi er vel þekkt og víðáttumikið fiskimið, sem er nú innan 200 sjómílna landhelginnar og var mjög vinsælt meðal þýskra fiskimanna. Þeir gáfu miðinu namið Rosengarten, sem íslenskir sjómenn kalla Rósagarðinn. Þetta er grunn á Íslands-Færeyjahryggnum, suðaustur af Hvalbak, suður af Rauðatorginu. Á yfirlitskorti Sjómælinga íslands af Íslandsmiðum er miðið ritað upp á þýsku sem Rosengarten. Þetta er óviðeigandi innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og þyrfti að breyta eins og gert var með nafnið á Hvítabjarnarboða suður af Einidrangi við Eyjar.<br> | ||
Ég hefi fengið tvær skýringar á nafni Rósagarðsins. Önnur er frá íslenskum fiskifræðingi, sem telur að nafnið Rósagarður mun vera tilkomið frá skrautlegum og litsterkum kóral, sem hefur komið upp með trollinu. Kenni þarna áhrifa sjómanna frá Hamborg, en sunnan við Hamborg er stórt svæði, sem heitir þessu sama nafni, Rosengarten. Hin er úr bók Fritz Brustat-Naval, sem heitir „Fischer vor Island“- Harte Manner im Nordatlantik eða Fiskimaður við Ísland - Harðjaxlar á Norður-Atlantshafi. Hann segir að nafnið Rósagarður sé komið frá ágætum afla á karfa, sem er eins og allir þekkja fagurrauður og heitir „Rotbarsch“ á þýsku.<br> | Ég hefi fengið tvær skýringar á nafni Rósagarðsins. Önnur er frá íslenskum fiskifræðingi, sem telur að nafnið Rósagarður mun vera tilkomið frá skrautlegum og litsterkum kóral, sem hefur komið upp með trollinu. Kenni þarna áhrifa sjómanna frá Hamborg, en sunnan við Hamborg er stórt svæði, sem heitir þessu sama nafni, Rosengarten. Hin er úr bók Fritz Brustat-Naval, sem heitir „Fischer vor Island“- Harte Manner im Nordatlantik eða Fiskimaður við Ísland - Harðjaxlar á Norður-Atlantshafi. Hann segir að nafnið Rósagarður sé komið frá ágætum afla á karfa, sem er eins og allir þekkja fagurrauður og heitir „Rotbarsch“ á þýsku.<br> | ||
„En hvort þetta er rétt veit ég ekki með vissu. en eitt veit ég“, segir höfundur: „Engin rós er án þyrna. Við hengilrifum pokann í fyrsta halinu [í Rósagarðinum] og eins og okkur til háðungar fengum við aðeins einn karfa í halinu.“<br> | „En hvort þetta er rétt veit ég ekki með vissu. en eitt veit ég“, segir höfundur: „Engin rós er án þyrna. Við hengilrifum pokann í fyrsta halinu [í Rósagarðinum] og eins og okkur til háðungar fengum við aðeins einn karfa í halinu.“<br>[[Mynd:Mismunandi tegundir karfa.png|700px|center|thumb|]] | ||
'''Þýskir togarar fyrir og eftir stríð'''<br> | '''Þýskir togarar fyrir og eftir stríð'''<br> | ||
Eftir að fyrri heimsstyrjöldinni (1914 - 1918) lauk, héldu þýskir togarar aftur á Íslandsmið og voru hér að veiðum þar til síðari heimsstyrjöldin braust út haustið 1939.<br> | Eftir að fyrri heimsstyrjöldinni (1914 - 1918) lauk, héldu þýskir togarar aftur á Íslandsmið og voru hér að veiðum þar til síðari heimsstyrjöldin braust út haustið 1939.<br>[[Mynd:Karfaafli á Íslandsmiðum frá lokum síðari heimsstyrjaldarinna.png|300px|thumb|Karfaafli á Íslandsmiðum frá lokum síðari heimsstyrjaldarinna]][[Mynd:Ulbreiðsla karfategunda i Atlantshai. Rauður litur túknar aðalútbreiðshi úthafskarfa i Grænlandshafi.png|300px|thumb|Útbreiðsla karfategunda í Atlantshafi. Rauður litur táknar aðalútbreiðslu úthafskarfa i Grænlandshafi. Á djúpmiðum er úthafskarfi talinn sérstakur stofn djúpkarfa og er mun minni en aðalstofninn]] | ||
Þjóðverjar hófu svo aftur veiðar hér við land eftir að stríðinu lauk, vorið 1945. Þá voru sérstaklega erfiðir tímar í Þýskaland og landið bókstaflega í rúst eftir styrjöldina. Almenningur bjó í húsarústum við þröngan kost og nærri því hungursneyð. Sem ungum dreng og unglingi í Vestmannaeyjum er mér minnisstætt, þegar þýsku togararnir fóru að koma inn til Vestmannaeyja eftir stríðið. Á þeim árum kom þar alltaf fjöldi erlendra skipa, færeyskar handfæraskútur, enskir og þýskir togarar. Það var eftirtektarvert hvað þýsku sjómennirnir voru snyrtilegir, fátæklega klæddir, en hreinir. Félagar þeirra Englendingarnir eða „Tjallarnir“ eins og þeir voru gjarnan nefndir man ég eftir að voru stundum að göslast uppi í bæ á hvítum klofstígvélum og sumir jafnvel með kolmórauðan tvist um hálsinn, en margir togarar voru þá kolakyntir. En mér fannst alltaf fylgja Bretunum meiri glaðværð og galsi. Færeyingarnir tóku lífinu ætíð með stóiskri ró. Það mesta sem þeir sögðu var: „Hvað segir tú gamli ?“ Þá eins og nú fannst okkur ekki að Færeyingar væru útlendingar. Þeir voru einir af okkur og sýndu okkur bryggjustrákunum ávallt einstaka velvild og umburðarlyndi.<br> | Þjóðverjar hófu svo aftur veiðar hér við land eftir að stríðinu lauk, vorið 1945. Þá voru sérstaklega erfiðir tímar í Þýskaland og landið bókstaflega í rúst eftir styrjöldina. Almenningur bjó í húsarústum við þröngan kost og nærri því hungursneyð. Sem ungum dreng og unglingi í Vestmannaeyjum er mér minnisstætt, þegar þýsku togararnir fóru að koma inn til Vestmannaeyja eftir stríðið. Á þeim árum kom þar alltaf fjöldi erlendra skipa, færeyskar handfæraskútur, enskir og þýskir togarar. Það var eftirtektarvert hvað þýsku sjómennirnir voru snyrtilegir, fátæklega klæddir, en hreinir. Félagar þeirra Englendingarnir eða „Tjallarnir“ eins og þeir voru gjarnan nefndir man ég eftir að voru stundum að göslast uppi í bæ á hvítum klofstígvélum og sumir jafnvel með kolmórauðan tvist um hálsinn, en margir togarar voru þá kolakyntir. En mér fannst alltaf fylgja Bretunum meiri glaðværð og galsi. Færeyingarnir tóku lífinu ætíð með stóiskri ró. Það mesta sem þeir sögðu var: „Hvað segir tú gamli ?“ Þá eins og nú fannst okkur ekki að Færeyingar væru útlendingar. Þeir voru einir af okkur og sýndu okkur bryggjustrákunum ávallt einstaka velvild og umburðarlyndi.<br>[[Mynd:Kort af Vestmannaeyjum.png|700px|center|thumb|]] | ||
'''Haf- og fiskirannsóknir'''<br> | '''Haf- og fiskirannsóknir'''<br> | ||
Þýskir togarar lögðu sig einkum eftir karfa og veiddu um 120 þúsund tonn árið 1953. Á þessum árum gerðu þeir út rannsóknar- og aðstoðarskip með flotanum fram undir 1980, skipin Meerkatze, Poseidon, Walter Herwig og Anthon Dhorn, sem Dhornbanki er kenndur við, en Anthon Dhorn og Walter Herwig sinntu aðallega rannsóknum.<br> | Þýskir togarar lögðu sig einkum eftir karfa og veiddu um 120 þúsund tonn árið 1953. Á þessum árum gerðu þeir út rannsóknar- og aðstoðarskip með flotanum fram undir 1980, skipin Meerkatze, Poseidon, Walter Herwig og Anthon Dhorn, sem Dhornbanki er kenndur við, en Anthon Dhorn og Walter Herwig sinntu aðallega rannsóknum.<br> | ||
Þjóðverjar og Íslendingar höfðu með sér samvinnu á sviði haf- og fiskirannsókna. Árið 1961 fann þannig leiðangur gotsvæði karfans í austanverðu Grænlandshafi. Í framhaldi af því jókst mjög þekking á lifnaðarháttum karfans með rannsóknum Hafrannsóknarstofnunar undir stjórn Jakobs Magnússonar fiskifræðings. Sýnt var fram á að af karfanum eru til þrjár tegundir, litli karfi, stóri karfi og djúpkarfi, en þessi aðgreining er mjög mikilvæg með tilliti til nýtingar á karfastofnunum. Einnig gerðu þýskir vísindamenn merkar rannsóknir á veðurfari hér við landið, t.d. eru línurit til að áætla ísingu á skipum á hægri ferð, sem er nú að finna í öllum sjómannaalmanökum niðurstöður þýska vísindamannsins Mertins og sýna áhrif og samspil vindstyrkleika, hitastigs lofts og sjávar á yfirísingu skipa. Töflurnar eru því stundum kallaðar Mertinstöflur.<br> | Þjóðverjar og Íslendingar höfðu með sér samvinnu á sviði haf- og fiskirannsókna. Árið 1961 fann þannig leiðangur gotsvæði karfans í austanverðu Grænlandshafi. Í framhaldi af því jókst mjög þekking á lifnaðarháttum karfans með rannsóknum Hafrannsóknarstofnunar undir stjórn Jakobs Magnússonar fiskifræðings. Sýnt var fram á að af karfanum eru til þrjár tegundir, litli karfi, stóri karfi og djúpkarfi, en þessi aðgreining er mjög mikilvæg með tilliti til nýtingar á karfastofnunum. Einnig gerðu þýskir vísindamenn merkar rannsóknir á veðurfari hér við landið, t.d. eru línurit til að áætla ísingu á skipum á hægri ferð, sem er nú að finna í öllum sjómannaalmanökum niðurstöður þýska vísindamannsins Mertins og sýna áhrif og samspil vindstyrkleika, hitastigs lofts og sjávar á yfirísingu skipa. Töflurnar eru því stundum kallaðar Mertinstöflur.<br> | ||
Eftir útfærslu landhelginnar í 50 sjómílur árið 1972 og í 200 sjómílur árið 1975, átökum og lokun fiskmarkaða fyrir Íslendingum í kjölfar útfærslunnnar, dró mjög úr fiskveiðum Þjóðverja sem og annarra þjóða við Ísland. Árið 1978 lauk að mestu fiskveiðum þýskra togara á Íslandsmiðum.<br> | Eftir útfærslu landhelginnar í 50 sjómílur árið 1972 og í 200 sjómílur árið 1975, átökum og lokun fiskmarkaða fyrir Íslendingum í kjölfar útfærslunnnar, dró mjög úr fiskveiðum Þjóðverja sem og annarra þjóða við Ísland. Árið 1978 lauk að mestu fiskveiðum þýskra togara á Íslandsmiðum.<br>[[Mynd:Þýskir togarar í slipp.png|500px|center|thumb|Þýskir togarar í slipp. Annar þeirra er Eimsbüttel frá Cuxhaven. Sr. Jón Thorarensen frá Kotvogi í Höfnum fór ásamt félögum sínum um borð í togarann á Hafnaleir. - Málverk eftir Hans-Peter Jürgens]] | ||
'''Togaratakan 23. mars 1914'''<br> | '''Togaratakan 23. mars 1914'''<br> | ||
Það fer ekki miklum sögum af fiskveiðum Þjóðverja hér við land miðað við frásagnir af enskum og sérstaklega frönskum sjómönnum.<br> | Það fer ekki miklum sögum af fiskveiðum Þjóðverja hér við land miðað við frásagnir af enskum og sérstaklega frönskum sjómönnum.<br> | ||
| Lína 43: | Lína 43: | ||
Vestmannaeyingar lögðu til sögulegrar atlögu við landhelgisbrjótana 23. mars 1914. [[Sigurður Sigurfinnsson (hreppstjóri)|Sigurður Sigurfinnsson]] hreppstjóri (f. 1851 - d. 1916). (faðir [[Einar ríki|Einars ríka]] og afi [[Sigurður Einarsson|Sigurðar Einarssonar]], Ágústs fyrrv.alþm. og þeirra systkina) hafði forystu fyrir Eyjamönnum. Sigurður hreppsstjóri var hverjum manni ákveðnari, snarráður og fylginn sér. Honum er lýst svo að hann hafí verið harðskeyttur við lagabrjóta og annað illþýði, skarpgáfaður og skáld gott. Sigurður ritaði reglulega fréttapistla frá Vestmannaeyjum og skrifaði greinargóða frásögn um handtöku þýska togarans í dagblaðið Vísi hinn 17. apríl 1914, um þremur vikum eftir að þetta gerðist.<br> | Vestmannaeyingar lögðu til sögulegrar atlögu við landhelgisbrjótana 23. mars 1914. [[Sigurður Sigurfinnsson (hreppstjóri)|Sigurður Sigurfinnsson]] hreppstjóri (f. 1851 - d. 1916). (faðir [[Einar ríki|Einars ríka]] og afi [[Sigurður Einarsson|Sigurðar Einarssonar]], Ágústs fyrrv.alþm. og þeirra systkina) hafði forystu fyrir Eyjamönnum. Sigurður hreppsstjóri var hverjum manni ákveðnari, snarráður og fylginn sér. Honum er lýst svo að hann hafí verið harðskeyttur við lagabrjóta og annað illþýði, skarpgáfaður og skáld gott. Sigurður ritaði reglulega fréttapistla frá Vestmannaeyjum og skrifaði greinargóða frásögn um handtöku þýska togarans í dagblaðið Vísi hinn 17. apríl 1914, um þremur vikum eftir að þetta gerðist.<br> | ||
'''Þýskur togari tekinn inn af Ellirey'''<br> | '''Þýskur togari tekinn inn af Ellirey'''<br> | ||
Farið var á tveim vélbátum, [[Sæfari|Sæfara VE]] 157 undir skipstjórn [[Sveinn Jónsson (Landamótum)|Sveins Jónssonar]] á [[Landamót|Landamótum]] og Hlíf VE 166. Skipstjóri á Hlíf var [[Kristinn Ingvarsson|Kristinn Ingvarsson]] frá Júnkaragerði í Höfnum, bróðir Stefáns, sem kenndur var við Kalmanstjörn við Vestmannabraut. Samtals voru, að fyrirmælum [[Karl Einarsson|Karls Einarssonar]] sýslumanns, 24 röskir menn með í förinni. Aðför þessi og viðureign varð landsfræg og umtöluð í blöðum erlendis, en Vestmannaeyingarnir stóðu í slagsmálum og stympingum við Þjóðverjana lengi dags. Haldið var úr höfn í Eyjum klukkan rúmlega þrjú síðdegis. Klukkan rúmlega fjögur voru bátarnir komnir að landhelgisbrjótunum.<br> | Farið var á tveim vélbátum, [[Sæfari|Sæfara VE]] 157 undir skipstjórn [[Sveinn Jónsson (Landamótum)|Sveins Jónssonar]] á [[Landamót|Landamótum]] og Hlíf VE 166. Skipstjóri á Hlíf var [[Kristinn [[Mynd:Sigurður Sigurfinsson, hreppstjóri.png|300px|thumb|Sigurður Sigurfinsson, hreppstjóri (f. 1851 - d. 1916)]]Ingvarsson|Kristinn Ingvarsson]] frá Júnkaragerði í Höfnum, bróðir Stefáns, sem kenndur var við Kalmanstjörn við Vestmannabraut. Samtals voru, að fyrirmælum [[Karl Einarsson|Karls Einarssonar]] sýslumanns, 24 röskir menn með í förinni. Aðför þessi og viðureign varð landsfræg og umtöluð í blöðum erlendis, en Vestmannaeyingarnir stóðu í slagsmálum og stympingum við Þjóðverjana lengi dags. Haldið var úr höfn í Eyjum klukkan rúmlega þrjú síðdegis. Klukkan rúmlega fjögur voru bátarnir komnir að landhelgisbrjótunum.<br> | ||
Ákveðið var að ráðast til atlögu við þýskan togara í hópnum sem var þá norðaustur af Ellirey.<br> | Ákveðið var að ráðast til atlögu við þýskan togara í hópnum sem var þá norðaustur af Ellirey.<br> | ||
Þegar komið var að Búrgermeister Mönkenberg var togarinn í miðinu: „Litli Þríhyrningur rétt upp á Seljalandsmúla, [[Hrauney|Hrauney]] við [[Ufsaberg|Ufsaberg]] og [[Helgafell|Helgafell]] fast vestan við vesturkant [[Bjarnarey|Bjarnareyjar]]. Hellutá (Landsuðurhornið á [[Stórhöfði|Stórhöfða]]) inni i [[Hellisey|Hellisey]] að vestan.“<br> | Þegar komið var að Búrgermeister Mönkenberg var togarinn í miðinu: „Litli Þríhyrningur rétt upp á Seljalandsmúla, [[Hrauney|Hrauney]] við [[Ufsaberg|Ufsaberg]] og [[Helgafell|Helgafell]] fast vestan við vesturkant [[Bjarnarey|Bjarnareyjar]]. Hellutá (Landsuðurhornið á [[Stórhöfði|Stórhöfða]]) inni i [[Hellisey|Hellisey]] að vestan.“<br> | ||
| Lína 51: | Lína 51: | ||
Margir síðar þekktir Vestmannaeyingar voru í þessum hópi, bræðurnir Kristinn og Stefán Ingvarssynir, sem fyrr eru nefndir og Magnús í [[Hlíðarás|Hlíðarási]], allir þekktir að kröftum, einnig voru þar bræðurnir Árni (afi Árna þingmanns) og [[Ritverk Árna Árnasonar/Guðni Hjörtur Johnsen|Guðni Johnsen]] (faðir Rögnvaldar), sem byggði [[Ásbyrgi|Ásbyrgi]], [[Árni Sigfússon (Skálholti)|Árni Sigfússon]] [[Lönd-vestri|Löndum]] (faðir Elínar, konu Gunnars í [[Gerði]]), Ólafur Eyjólfsson á [[Garðstaðir|Garðsstöðum]] (faðir Leifa í [[Laufási), [[Kjartan Ólafsson (Húsavík)|Kjartan Ólafsson]] í Húsavík (faðir Jóns verkalýðsforingja), [[Eyþór Þórarinsson]] frá [[Oddsstaðir|Oddsstöðum]] (afi [[Þorgeir Baldursson|Þorgeirs Baldurssonar]] í Odda), [[Hlíf VE]] 166. 9 rúmlestir med 12 hestafæa vél.<br> | Margir síðar þekktir Vestmannaeyingar voru í þessum hópi, bræðurnir Kristinn og Stefán Ingvarssynir, sem fyrr eru nefndir og Magnús í [[Hlíðarás|Hlíðarási]], allir þekktir að kröftum, einnig voru þar bræðurnir Árni (afi Árna þingmanns) og [[Ritverk Árna Árnasonar/Guðni Hjörtur Johnsen|Guðni Johnsen]] (faðir Rögnvaldar), sem byggði [[Ásbyrgi|Ásbyrgi]], [[Árni Sigfússon (Skálholti)|Árni Sigfússon]] [[Lönd-vestri|Löndum]] (faðir Elínar, konu Gunnars í [[Gerði]]), Ólafur Eyjólfsson á [[Garðstaðir|Garðsstöðum]] (faðir Leifa í [[Laufási), [[Kjartan Ólafsson (Húsavík)|Kjartan Ólafsson]] í Húsavík (faðir Jóns verkalýðsforingja), [[Eyþór Þórarinsson]] frá [[Oddsstaðir|Oddsstöðum]] (afi [[Þorgeir Baldursson|Þorgeirs Baldurssonar]] í Odda), [[Hlíf VE]] 166. 9 rúmlestir med 12 hestafæa vél.<br> | ||
Kjartan Eyjólfsson, sem ættaður var undan Eyjafjöllum og Jakob Sigurðsson, Austfirðingur að ætt.<br> | Kjartan Eyjólfsson, sem ættaður var undan Eyjafjöllum og Jakob Sigurðsson, Austfirðingur að ætt.<br> | ||
'''Harðvítug viðureign'''<br> | '''Harðvítug viðureign'''<br>[[Mynd:Sæfari VE 157. 12rúmlestir með 12 hestafla vél.png|300px|thumb|Sæfari VE 157. 12 rúmlestir með 12 hestafla vél]][[Mynd:Hlíf VE 166. 9 rúmlestir með 12 hestafla vél.png|300px|thumb|Hlíf VE 166. 9 rúmlestir með 12 hestafla vél]] | ||
Viðureignin við Þjóðverjana varð harðvítug og löng, því að skipstjórinn þverneitaði að fylgja fyrirmælum Sigurðar hreppstjóra. Kom til harkalegra handalögmála í brúnni og sóttu skipverjar að brúnni með hnífum, einnig ætluðu þeir „að láta vélina spúa heitu vatni á þá Eyjamenn“ sem voru í brúnni, „en því varð afstýrt með því að sýna þeim skammbyssuna og hleypa af einu skoti“ skrifaði [[Sigurður Sigurfinnsson (hreppstjóri)|Sigurður]] hreppstjóri.<br> | Viðureignin við Þjóðverjana varð harðvítug og löng, því að skipstjórinn þverneitaði að fylgja fyrirmælum Sigurðar hreppstjóra. Kom til harkalegra handalögmála í brúnni og sóttu skipverjar að brúnni með hnífum, einnig ætluðu þeir „að láta vélina spúa heitu vatni á þá Eyjamenn“ sem voru í brúnni, „en því varð afstýrt með því að sýna þeim skammbyssuna og hleypa af einu skoti“ skrifaði [[Sigurður Sigurfinnsson (hreppstjóri)|Sigurður]] hreppstjóri.<br> | ||
Þegar Eyjamenn höfðu staðið í hörku slagsmálum og stímabraki í rúma tvo tíma skipaði Sigurður Sveini á [[Landamót|Landamótum]], sem var með [[Sæfari|Sæfara]], að fara til lands og sækja sýslumann og liðsauka. Mótorbáturinn Hlíf undir stjórn vélstjórans, [[Vilhjálmur Einar Magnússon (Presthúsum)|Vilhjálms Magnússonar]] frá [[Fögruvellir|Fögruvöllum]], fylgdi áfram togaranum eftir.<br> | Þegar Eyjamenn höfðu staðið í hörku slagsmálum og stímabraki í rúma tvo tíma skipaði Sigurður Sveini á [[Landamót|Landamótum]], sem var með [[Sæfari|Sæfara]], að fara til lands og sækja sýslumann og liðsauka. Mótorbáturinn Hlíf undir stjórn vélstjórans, [[Vilhjálmur Einar Magnússon (Presthúsum)|Vilhjálms Magnússonar]] frá [[Fögruvellir|Fögruvöllum]], fylgdi áfram togaranum eftir.<br> | ||
| Lína 58: | Lína 58: | ||
Eftir allmikla þrætu var hann dæmdur í 1350 kr. sekt og veiðarfæri og afli gert upptæk“, segir í fréttabréfi [[Sigurður Sigurfinnsson (hreppstjóri)|Sigurðar hreppstjóra]].<br> | Eftir allmikla þrætu var hann dæmdur í 1350 kr. sekt og veiðarfæri og afli gert upptæk“, segir í fréttabréfi [[Sigurður Sigurfinnsson (hreppstjóri)|Sigurðar hreppstjóra]].<br> | ||
Fékk þar margur ódýra soðningu ekki síst sveitamenn, að sögn [[Árni J. Johnsen|Árna J. Johnsen]].<br> | Fékk þar margur ódýra soðningu ekki síst sveitamenn, að sögn [[Árni J. Johnsen|Árna J. Johnsen]].<br> | ||
'''Um borð í þýskum togara á Hafnaleir''' | '''Um borð í þýskum togara á Hafnaleir'''[[Mynd:Teikningar af Eyjum.png|300px|thumb|]][[Mynd:Eyjamið og þriggja sjómílna landhelgin frá 1901 til 1952.png|300px|thumb|]][[Mynd:Teikningar af Eyjum 2.png|300px|thumb|]] | ||
Ekki voru allar sögur af viðskiptum við þýska togaramenn eins og hér hefur verið greint frá.<br> | Ekki voru allar sögur af viðskiptum við þýska togaramenn eins og hér hefur verið greint frá.<br> | ||
Í minningabók sinni Litla skinnið segir Sr. Jón Thorarensen prestur í Neskirkju (f. 1902 - d. 1986) frá æsku sinni og uppvexti í Kotvogi í Höfnum. Þar segir hann í kafla sem nefnist „Frá sokkabandsárum í Kotvogi“ frá því þegar hann og þrír félagar hans fóru um borð í þýska togarann Eimsbuttel frá Cuxhaven á Hafnaleir, þar sem þeir voru á skaki.<br> | Í minningabók sinni Litla skinnið segir Sr. Jón Thorarensen prestur í Neskirkju (f. 1902 - d. 1986) frá æsku sinni og uppvexti í Kotvogi í Höfnum. Þar segir hann í kafla sem nefnist „Frá sokkabandsárum í Kotvogi“ frá því þegar hann og þrír félagar hans fóru um borð í þýska togarann Eimsbuttel frá Cuxhaven á Hafnaleir, þar sem þeir voru á skaki.<br> | ||
| Lína 81: | Lína 81: | ||
'''Þýskir togarar á Eyjamiðum'''<br> | '''Þýskir togarar á Eyjamiðum'''<br> | ||
Fyrir þremur árum síðan birti ég teikningar af miðum og staðsetningu togbauja þýskra togara í Sjómannadagsblaði Vestmannaeyja. Þessar ágætu teikningar voru úr aukahefi þýsku leiðsögubókarinnar fyrir Ísland, Færeyjar og Jan Mayen frá 1934, en aukaheftið var gefið út í Berlín árið 1937.<br> | Fyrir þremur árum síðan birti ég teikningar af miðum og staðsetningu togbauja þýskra togara í Sjómannadagsblaði Vestmannaeyja. Þessar ágætu teikningar voru úr aukahefi þýsku leiðsögubókarinnar fyrir Ísland, Færeyjar og Jan Mayen frá 1934, en aukaheftið var gefið út í Berlín árið 1937.<br> | ||
Nokkur nöfh eru tengd fiskveiðum Þjóðverja á Íslandsmiðum. Þeir kölluðu t.d. [[Eldey]] „Mehlsack“ eða „Mjölpokann“, sennilega vegna fugladritsins sem rennur út af eyjunni. Snæfellsjökull, sem sést tignarlegur víða að, er kallaður „der Schneemann" eða „Snjókallinn“. Vestmannaeyjar voru nefndar „Die Westermanns“ eða „Vestmenn“, Halinn nefndur „Gammelloch“ eða „Gamla holan“ og Hornbjarg „Kap Nord“ eða „Norðurhöfði". Gælunafnið á Víkurál er fyndið; venjulega er V borið fram sem F í þýsku, sbr. vater - faðir. Víkuráll er því kallaður „Figural“ eða upp á ítölsku „Figurell“!.<br> | Nokkur nöfh eru tengd fiskveiðum Þjóðverja á Íslandsmiðum. Þeir kölluðu t.d. [[Eldey]] „Mehlsack“ eða „Mjölpokann“, sennilega vegna fugladritsins sem rennur út af eyjunni. Snæfellsjökull, sem sést tignarlegur víða að, er kallaður „der Schneemann" eða „Snjókallinn“. Vestmannaeyjar voru nefndar „Die Westermanns“ eða „Vestmenn“, Halinn nefndur „Gammelloch“ eða „Gamla holan“ og Hornbjarg „Kap Nord“ eða „Norðurhöfði". Gælunafnið á Víkurál er fyndið; venjulega er V borið fram sem F í þýsku, sbr. vater - faðir. Víkuráll er því kallaður „Figural“ eða upp á ítölsku „Figurell“!.<br>[[Mynd:Gufutogarinn Gyllir.png|500px|center|thumb|Gufutogarinn Gyllir. Hann var 366 brúttótonn með 650 hestafla vél, smíðaður í Bremerhaven 1925/1926 og var stœrsti og öflugasti síðutogari sem fram að því hafði verið smíðaður í Þýskalandi]] | ||
'''Mið og staðir á togbaujum'''<br> | '''Mið og staðir á togbaujum'''<br> | ||
Mið togbaujanna nr. 2 og 3 birtust í Sjómannadagsblaði Vestmannaeyja 1997.<br> | Mið togbaujanna nr. 2 og 3 birtust í Sjómannadagsblaði Vestmannaeyja 1997.<br> | ||