85.763
breytingar
„Blik 1969/Heimahagarnir, I. hluti“: Munur á milli breytinga
Fara í flakk
Fara í leit
Blik 1969/Heimahagarnir, I. hluti (skoða efni)
Útgáfa síðunnar 23. september 2010 kl. 20:45
, 23. september 2010ekkert breytingarágrip
Ekkert breytingarágrip |
Ekkert breytingarágrip |
||
| Lína 3: | Lína 3: | ||
[[Þorsteinn Þ. Víglundsson|ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON]] | <center>[[Þorsteinn Þ. Víglundsson|ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON]]:</center> | ||
<big><big><big><big><center>Heimahagarnir</center> </big></big></big> | |||
<center>I.</center> | |||
<big><center>'''Fræðimenn og sögugrúskarar'''</center></big> | |||
Margt hafa ýmsir merkir Vestmannaeyingar skrifað og skráð um Eyjarnar sínar á síðustu áratugum, atvinnulíf, félagslíf, viðskiptalíf og forna sögu. Einnig hafa ýmsir aðrir merkir menn, vísindamenn og fræðimenn, lagt þar orð í belg bæði fyrr og síðar. <br> | Margt hafa ýmsir merkir Vestmannaeyingar skrifað og skráð um Eyjarnar sínar á síðustu áratugum, atvinnulíf, félagslíf, viðskiptalíf og forna sögu. Einnig hafa ýmsir aðrir merkir menn, vísindamenn og fræðimenn, lagt þar orð í belg bæði fyrr og síðar. <br> | ||
| Lína 29: | Lína 32: | ||
Ætlan mín er sú, að sumir lesendur Bliks hafi nokkra ánægju af skrifum þessum og þau auki áhuga og íhugun um ýmislegt sögulegt efni hér í Eyjum. | Ætlan mín er sú, að sumir lesendur Bliks hafi nokkra ánægju af skrifum þessum og þau auki áhuga og íhugun um ýmislegt sögulegt efni hér í Eyjum. | ||
'''Fyrir fám þúsundum ára''' | <center>II.</center> | ||
<big><center>'''Fyrir fám þúsundum ára'''</center> </big> | |||
Síðasta hraungos úr Helgafelli hefur átt sér stað fyrir fám þúsundum ára. Hraunið rann til allra átta, þó mest til norðurs og vesturs. Síðan hefur það ýmist gróið upp, fyllzt jarðvegi, eða blásið upp og tæmzt af jarðvegi. Sérstaklega á þessi fullyrðing mín við hraunið um vestanverða Heimaeyna. Þannig var það, þegar Jónas Hallgrímsson dró sínar skökku ályktanir sumarið 1837 um hraunrennslið úr Helgafelli. Þá var vesturhraunið bert og nakið, því að þá ríkti uppblásturstímabil um vestan verða Heimaey. Það villti skáldið góða og náttúrufræðinginn mæta. Þannig hafa skin og skúrir skipzt á í þessum efnum hér um aldaraðir. Uppblásturinn á [[Há]]nni hin síðari árin er glöggt dæmi um þetta. Nú klæðist bergið þar aftur grænum skrúða. <br> | Síðasta hraungos úr Helgafelli hefur átt sér stað fyrir fám þúsundum ára. Hraunið rann til allra átta, þó mest til norðurs og vesturs. Síðan hefur það ýmist gróið upp, fyllzt jarðvegi, eða blásið upp og tæmzt af jarðvegi. Sérstaklega á þessi fullyrðing mín við hraunið um vestanverða Heimaeyna. Þannig var það, þegar Jónas Hallgrímsson dró sínar skökku ályktanir sumarið 1837 um hraunrennslið úr Helgafelli. Þá var vesturhraunið bert og nakið, því að þá ríkti uppblásturstímabil um vestan verða Heimaey. Það villti skáldið góða og náttúrufræðinginn mæta. Þannig hafa skin og skúrir skipzt á í þessum efnum hér um aldaraðir. Uppblásturinn á [[Há]]nni hin síðari árin er glöggt dæmi um þetta. Nú klæðist bergið þar aftur grænum skrúða. <br> | ||
| Lína 52: | Lína 56: | ||
² <small>Þegar steypa skyldi og hlaða undirstöður nyrðri hafnargarðsins, svo og garðinn sjálfan, [[Hörgeyrargarður|Hörgeyrargarðinn]], voru notaðir gufuknúnir kranar. <br> | ² <small>Þegar steypa skyldi og hlaða undirstöður nyrðri hafnargarðsins, svo og garðinn sjálfan, [[Hörgeyrargarður|Hörgeyrargarðinn]], voru notaðir gufuknúnir kranar. <br> | ||
Hinn danski verkfræðingur, sem hafði yfirstjórn þessa verks, lét afla vatns á kranana með því að safna því við bergveggi Heimakletts. Hann aflaði vatnsins á kranana undir Löngu. Þar lét hinn danski verkfræðingur grafa undirstöður að vatnsgeymum, sem bergvatnið skyldi seytla í. Þessir vatnsgeymar standa þarna enn undir berginu. Þegar grafið hafði verið niður með bergveggnum fyrir undirstöðu vatnsgeymanna nær þrjá metra, komu verkamennirnir niður á rekadrumb um tveggja metra langan. Allur var hann slepjaður utan. Slepjan virtist stafa af rotnuðu slíi og öðrum sjávargróðri, sem einhverntíma í fyrndinni hafði gróið eða þróazt utan á drumbi þessum. Í kringum sjálfan drumbinn var mikið af skeljum og kuðungum í sandinum eins og raunar í öllum sandinum, sem þeir mokuðu upp fyrir undirstöðum vatnsgeymanna.<br> | Hinn danski verkfræðingur, sem hafði yfirstjórn þessa verks, lét afla vatns á kranana með því að safna því við bergveggi Heimakletts. Hann aflaði vatnsins á kranana undir [[Langa|Löngu]]. Þar lét hinn danski verkfræðingur grafa undirstöður að vatnsgeymum, sem bergvatnið skyldi seytla í. Þessir vatnsgeymar standa þarna enn undir berginu. Þegar grafið hafði verið niður með bergveggnum fyrir undirstöðu vatnsgeymanna nær þrjá metra, komu verkamennirnir niður á rekadrumb um tveggja metra langan. Allur var hann slepjaður utan. Slepjan virtist stafa af rotnuðu slíi og öðrum sjávargróðri, sem einhverntíma í fyrndinni hafði gróið eða þróazt utan á drumbi þessum. Í kringum sjálfan drumbinn var mikið af skeljum og kuðungum í sandinum eins og raunar í öllum sandinum, sem þeir mokuðu upp fyrir undirstöðum vatnsgeymanna.<br> | ||
Heimildarmaður minn að fræðslu þessari er [[Friðrik Guðmundsson]] í [[Batavía|Batavíu]] ([[Heimagata|Heimagötu]] 8). Hann var einn af verkamönnunum, sem grófu fyrir undirstöðunum.</small> | Heimildarmaður minn að fræðslu þessari er [[Friðrik J. Guðmundsson, Batavíu|Friðrik Guðmundsson]] í [[Batavía|Batavíu]] ([[Heimagata|Heimagötu]] 8). Hann var einn af verkamönnunum, sem grófu fyrir undirstöðunum.</small> | ||
<center>III.</center> | |||
<big><center>'''Bær [[Herjólfur|Herjólfs]] landnámsmanns í Eyjum og búseta'''</center> </big> | |||
Um það virðast ekki deildar kenningar, að Herjólfur Bárðarson Bárekssonar hafi fyrstur manna reist fastan bústað í Vestmannaeyjum á 10. öldinni eða um það bil hálfri öld síðar en Ingólfur Arnarson í Reykjavík. Herjólfur byggði bæ sinn í dalnum eða dalskvompunni, sem síðar er við hann kenndur, og þó öllu heldur suður af mynni hans. <br> | Um það virðast ekki deildar kenningar, að Herjólfur Bárðarson Bárekssonar hafi fyrstur manna reist fastan bústað í Vestmannaeyjum á 10. öldinni eða um það bil hálfri öld síðar en Ingólfur Arnarson í Reykjavík. Herjólfur byggði bæ sinn í dalnum eða dalskvompunni, sem síðar er við hann kenndur, og þó öllu heldur suður af mynni hans. <br> | ||
Ýmislegt vekur þá hugmynd, að Herjólfur | Ýmislegt vekur þá hugmynd, að Herjólfur landnámsmaður Eyjanna hafi komið frá Bretlandseyjum til Íslands og haft þar kynni af kristinni trú, þrátt fyrir hörgana austur við sjávarströndina, ef hann hefur þá nokkurn tíma blótað goðin þar eða annars staðar. Trúað gæti ég því persónulega, að Herjólfur Bárðarson hefði tekið við prímsigningu á Bretlandseyjum og síðan aðlaðast hinn kristna sið með tímanum og kennt síðan börnum sínum, Ormi og Vilborgu, deili á honum. Kem ég að þeirri hugmynd minni síðar í greinarkorni þessu. <br> | ||
Áður en Herjólfur Bárðarson byggði sér bæ til fastrar búsetu í Vestmannaeyjum og gerðist bóndi þar, höfðu bændur og búaliðar úr suðurðveitum landsins ''vetursetu'' á Heimaey. Þeir munu hafa stundað þar fiskveiðar síðari hluta vetrar og aflað fæðu til heimila sinna. Þá hafa þeir notað voginn inn með hraunjaðrinum að lendingarstað og fundið meira öryggi í þeirri eilitlu höfn en við sanda og hafnleysi Suðurstrandarinnar. Ekki er það heldur ólíklegt, að bændur úr Rangárvalla- og Skaftafellssýslu hinni vestari a.m.k. hafi stundað vorfiski í Eyjum og fuglaveiði á sumrum með vinnumönnum sínum eða húskörlum og svo þrælum á þrælaöldinni. <br> | Áður en Herjólfur Bárðarson byggði sér bæ til fastrar búsetu í Vestmannaeyjum og gerðist bóndi þar, höfðu bændur og búaliðar úr suðurðveitum landsins ''vetursetu'' á Heimaey. Þeir munu hafa stundað þar fiskveiðar síðari hluta vetrar og aflað fæðu til heimila sinna. Þá hafa þeir notað voginn inn með hraunjaðrinum að lendingarstað og fundið meira öryggi í þeirri eilitlu höfn en við sanda og hafnleysi Suðurstrandarinnar. Ekki er það heldur ólíklegt, að bændur úr Rangárvalla- og Skaftafellssýslu hinni vestari a.m.k. hafi stundað vorfiski í Eyjum og fuglaveiði á sumrum með vinnumönnum sínum eða húskörlum og svo þrælum á þrælaöldinni. <br> | ||
Tvenn voru að minnsta kosti aðalskilyrðin fyrir búsetu Herjólfs bónda í Herjólfsdal: Neyzluvatn og nægilegt beitiland. Herjólfsdalur fullnægði vel báðum þessum búsetuskilyrðum. Í dalnum var og er ágæt vatnslind, sem veitir ríkulega, og mikið og gott beitiland var suður og austur um alla Eyju (Heimaey). Ef til vill hefur hraunið um vestanverða eyju verið gróið upp á búskaparárum Herjólfs á Heimaey, fyrir og eftir miðja 10. öldina. <br> | Tvenn voru að minnsta kosti aðalskilyrðin fyrir búsetu Herjólfs bónda í Herjólfsdal: Neyzluvatn og nægilegt beitiland. Herjólfsdalur fullnægði vel báðum þessum búsetuskilyrðum. Í dalnum var og er ágæt vatnslind, sem veitir ríkulega, og mikið og gott beitiland var suður og austur um alla Eyju (Heimaey). Ef til vill hefur hraunið um vestanverða eyju verið gróið upp á búskaparárum Herjólfs á Heimaey, fyrir og eftir miðja 10. öldina. <br> | ||
Túnstæði nokkurt var í dalnum. Ef til vill hefur Herjólfur bóndi kunnað „að aka skarni á hóla“, eins og sagt er um Njál bónda á Bergþórshvoli og aflað sér þannig nokkurrar töðu af grundunum kringum tjörnina í Dalnum. <br> | Túnstæði nokkurt var í dalnum. Ef til vill hefur Herjólfur bóndi kunnað „að aka skarni á hóla“, eins og sagt er um Njál bónda á Bergþórshvoli og aflað sér þannig nokkurrar töðu af grundunum kringum tjörnina í Dalnum. <br> | ||
Þjóðsagan segir bæ Herjólfs bónda hafa staðið að vestanverðu í dalnum undir tindinum háa. Þar á skriðan að hafa hlaupið á bæinn og kaffært hann. Allt heimilisfólkið á að hafa farizt þar nema Vilborg Herjólfsdóttir, heimasætan hjartaprúða og líknsama. Þó þykir sannað, að Herjólfur sjálfur hafi byggt bæ sinn á lágri hæð sunnan við mynni dalsins, þar sem bæjarrústirnar voru grafnar upp árið 1924. Fórst þá ekki bóndinn sjálfur undir skriðunni? Hvar fæst svar við þeirri spurningu? Er þjóðsagan uppspuni einn og helber? Hefur hún ekki við neitt að styðjast eða sáralítið? <br> | Þjóðsagan segir bæ Herjólfs bónda hafa staðið að vestanverðu í dalnum undir tindinum háa. Þar á skriðan að hafa hlaupið á bæinn og kaffært hann. Allt heimilisfólkið á að hafa farizt þar nema [[Vilborg Herjólfsdóttir]], heimasætan hjartaprúða og líknsama. Þó þykir sannað, að Herjólfur sjálfur hafi byggt bæ sinn á lágri hæð sunnan við mynni dalsins, þar sem bæjarrústirnar voru grafnar upp árið 1924. Fórst þá ekki bóndinn sjálfur undir skriðunni? Hvar fæst svar við þeirri spurningu? Er þjóðsagan uppspuni einn og helber? Hefur hún ekki við neitt að styðjast eða sáralítið? <br> | ||
Persónulega gæti ég vel fellt mig við það, að Herjólfur landnámsmaður hefði strax byggt bæ sinn þar sem tætturnar voru grafnar upp 1924 og bærinn er sagður hafa staðið. Þaðan skammt frá sést vítt suður og vestur um haf og úteyjar og austur um hæðir á Heimaey. Í lokuðum dalkvosum kusu forfeður okkar sízt að byggja bæi sína, allra hluta vegna, og þá ekki sízt sökum hinna vályndu tíma, sem ríktu um allar jarðir þá og bjuggu mönnum iðulega miklar hættur og stundum líftjón. <br> | Persónulega gæti ég vel fellt mig við það, að Herjólfur landnámsmaður hefði strax byggt bæ sinn þar sem tætturnar voru grafnar upp 1924 og bærinn er sagður hafa staðið. Þaðan skammt frá sést vítt suður og vestur um haf og úteyjar og austur um hæðir á Heimaey. Í lokuðum dalkvosum kusu forfeður okkar sízt að byggja bæi sína, allra hluta vegna, og þá ekki sízt sökum hinna vályndu tíma, sem ríktu um allar jarðir þá og bjuggu mönnum iðulega miklar hættur og stundum líftjón. <br> | ||
'''[[Ægisdyr]]''' | <center>IV.</center> | ||
<big><center>'''[[Ægisdyr]]'''</center> </big> | |||
Ekki eru hinir mætu sögugrúskarar okkar sammála um örnefnið okkar gamla og stórfenglega, örnefnið Ægisdyr. Ekki er ólíklegt, að Herjólfi bónda hafi komið það í hug, er hann fagurt sumarkvöld stóð vestur á hraunrimanum milli [[Torfmýri|Torfmýrar]] og heimustu lendanna sinna og virti þar fyrir sér landslagið og ef til vill alla tilveruna. Suður frá blágrýtishömrum dalfjallsins opnast landið fyrir vestanöldunni og holskeflunum ægilegu í | Ekki eru hinir mætu sögugrúskarar okkar sammála um örnefnið okkar gamla og stórfenglega, örnefnið Ægisdyr. Ekki er ólíklegt, að Herjólfi bónda hafi komið það í hug, er hann fagurt sumarkvöld stóð vestur á hraunrimanum milli [[Torfmýri|Torfmýrar]] og heimustu lendanna sinna og virti þar fyrir sér landslagið og ef til vill alla tilveruna. Suður frá blágrýtishömrum dalfjallsins opnast landið fyrir vestanöldunni og holskeflunum ægilegu í | ||
haust– og vetrarbrimunum. Að sunnan lokast hlið þetta, þar sem [[Ofanleitishamar]]inn hefst. „Dyr“ þessar frá bergveggnum að norðan suður að nyrzta hluta Hamarsins hefur Herjólfur og fólk hans, og svo búsett fólk í Vestmannaeyjum allar miðaldir, kallað Ægisdyr. Svo sannarlega opnast landið þarna fyrir vestanöldunni, holskeflum vestanbrimsins, — opnast fyrir Ægi í öllu veldi sínu, blíðu og stríðu eftir atvikum. Og ef við lítum svo vestur til Ægisdyra af vestanverðum [[Brimhólar|Brimhólunum]], blasa Dyrnar við. Með feðrum okkar bjuggu skáld, stórskáld, líka á nafngiftir. <br> | |||
[[Kaplagjóta]]n er nyrzt í Ægisdyrum undir bergveggnum bratta. Hún er örmjó og gjótuleg og nafnið er sögulegt sannnefni. <br> | [[Kaplagjóta]]n er nyrzt í Ægisdyrum undir bergveggnum bratta. Hún er örmjó og gjótuleg og nafnið er sögulegt sannnefni. <br> | ||
Austur af, inn af Ægisdyrum, er Torfmýrin. Þar hefur Herjólfur bóndi rist torfið á þökin sín að öllum líkindum. <br> | Austur af, inn af Ægisdyrum, er Torfmýrin. Þar hefur Herjólfur bóndi rist torfið á þökin sín að öllum líkindum. <br> | ||