85.763
breytingar
„Blik 1963/Nýja-Tún“: Munur á milli breytinga
Fara í flakk
Fara í leit
ekkert breytingarágrip
m (Verndaði „Blik 1963/Nýja-Tún“ [edit=sysop:move=sysop]) |
Ekkert breytingarágrip |
||
| Lína 5: | Lína 5: | ||
[[Þorsteinn Þ. Víglundsson|ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON]]: | <center>[[Þorsteinn Þ. Víglundsson|ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON]]:</center> | ||
< | <big><big><big><big><big><center>Nýja-Tún</center></big></big></big></big> | ||
< | |||
<big>Árið 1868 var ördeyða við Eyjar, svo að glöggir menn og sögufróðir, eins og t.d. [[Bjarni Einar Magnússon|Bjarni E. Magnússon]], sem þá var sýslumaður í Vestmannaeyjum, fullyrtu, að svo rýr hefði afli aldrei orðið fyrr, það sem af var öldinni. Hæsti vertíðarhlutur nam 200 fiskum. Á helming vertíðarskipanna náði vertíðarhluturinn ekki 50 fiskum. Vor- og sumarveiðin var einnig mjög rýr. <br> | |||
Árið 1868 var ördeyða við Eyjar, svo að glöggir menn og sögufróðir, eins og t.d. [[Bjarni Einar Magnússon|Bjarni E. Magnússon]], sem þá var sýslumaður í Vestmannaeyjum, fullyrtu, að svo rýr hefði afli aldrei orðið fyrr, það sem af var öldinni. Hæsti vertíðarhlutur nam 200 fiskum. Á helming vertíðarskipanna náði vertíðarhluturinn ekki 50 fiskum. Vor- og sumarveiðin var einnig mjög rýr. <br> | |||
Bjargveiði öll var einnig með allra minnsta móti, sérstaklega lundaveiðin. Kornvara steig mjög í verði á erlendum markaði þetta ár. Samfara þeirri verðhækkun lækkuðu innlendar afurðir mjög í verði. Þá sat sultarvofan svo að segja fyrir hvers manns dyrum í Eyjum, þegar svo áraði. Fátæklingar liðu skort og nauð. Ekki reyndist þetta eina ár nein sérstök alda, sem skall yfir. Hvert bjargarleysisárið rak annað. — Þá var það, sem Bjarni sýslumaður sótti eftir styrk úr landssjóði til þess að hindra hungurdauða með fátækasta fólkinu í sveitarfélaginu. <br> | Bjargveiði öll var einnig með allra minnsta móti, sérstaklega lundaveiðin. Kornvara steig mjög í verði á erlendum markaði þetta ár. Samfara þeirri verðhækkun lækkuðu innlendar afurðir mjög í verði. Þá sat sultarvofan svo að segja fyrir hvers manns dyrum í Eyjum, þegar svo áraði. Fátæklingar liðu skort og nauð. Ekki reyndist þetta eina ár nein sérstök alda, sem skall yfir. Hvert bjargarleysisárið rak annað. — Þá var það, sem Bjarni sýslumaður sótti eftir styrk úr landssjóði til þess að hindra hungurdauða með fátækasta fólkinu í sveitarfélaginu. <br> | ||
Það varð að ráði með sýslumanni og stiptamtsmanni, að sýslumaður fengi fjárveitingu úr landssjóði, sem næmi a.m.k. 500 ríkisdölum. Það var árið 1870. Fyrir þetta fé skyldi sýslumaður stofna til eins konar atvinnubótavinnu í Eyjum. (Ég þekki ekki til annarrar fyrr hér á landi.) Unnið skyldi eitthvert verk, sem skapaði verðmæti, yki eignir ríkisvaldsins.<br> | Það varð að ráði með sýslumanni og stiptamtsmanni, að sýslumaður fengi fjárveitingu úr landssjóði, sem næmi a.m.k. 500 ríkisdölum. Það var árið 1870. Fyrir þetta fé skyldi sýslumaður stofna til eins konar atvinnubótavinnu í Eyjum. (Ég þekki ekki til annarrar fyrr hér á landi.) Unnið skyldi eitthvert verk, sem skapaði verðmæti, yki eignir ríkisvaldsins.<br> | ||
Að ráði varð að verja fé þessu til ræktunar lands í Heimaey, en land allt, lóðir og lendur, voru eign ríkisins. <br> | Að ráði varð að verja fé þessu til ræktunar lands í Heimaey, en land allt, lóðir og lendur, voru eign ríkisins. <br> | ||
Atvinnubótavinna þessi hófst vorið 1870, eftir því sem helzt verður ráðið af heimildum. Rækta skyldi tún um 6 dagsláttur að stærð eða sem næst 2 ha. Ræktunarsvæðið var valið suður af höfninni eða nánar til tekið eftir húsum og götum nú þetta: <br> | Atvinnubótavinna þessi hófst vorið 1870, eftir því sem helzt verður ráðið af heimildum. Rækta skyldi tún um 6 dagsláttur að stærð eða sem næst 2 ha. Ræktunarsvæðið var valið suður af höfninni eða nánar til tekið eftir húsum og götum nú þetta: <br> | ||
[[Mynd: 1963 b 307.jpg|left|thumb|400px]] | [[Mynd: 1963 b 307 A.jpg|left|thumb|400px]] | ||
| Lína 36: | Lína 37: | ||
Árið eftir urðu sýslumannsskipti í Vestmannaeyjum. [[Michael Marius Ludvig Aagaard|M.M. Aagaard]] tók við embættinu af Bjarna E. Magnússyni, sem gerðist sýslumaður í Húnavatnssýslu (1872). <br> | Árið eftir urðu sýslumannsskipti í Vestmannaeyjum. [[Michael Marius Ludvig Aagaard|M.M. Aagaard]] tók við embættinu af Bjarna E. Magnússyni, sem gerðist sýslumaður í Húnavatnssýslu (1872). <br> | ||
Alltaf dróst úr hömlu að greiða eftirstöðvar vinnulaunanna, og þurftu erfiðismennirnir þeirra þó sáran með. <br> | Alltaf dróst úr hömlu að greiða eftirstöðvar vinnulaunanna, og þurftu erfiðismennirnir þeirra þó sáran með. <br> | ||
Girðingin um nýja túnið voru hlaðnir grjótgarðar. Grjótið, sem rifið var upp úr jarðveginum, var notað í þá garða. Sérstaklega dróst á langinn að greiða fyrir hleðslu þeirra. Einn af hleðslumönnunum var [[Jón Jónsson í Presthúsum|Jón bóndi Jónsson | Girðingin um nýja túnið voru hlaðnir grjótgarðar. Grjótið, sem rifið var upp úr jarðveginum, var notað í þá garða. Sérstaklega dróst á langinn að greiða fyrir hleðslu þeirra. Einn af hleðslumönnunum var [[Jón Jónsson í Presthúsum|Jón bóndi Jónsson]] í [[Presthús]]um, afi [[Stefán Guðlaugsson|Stefáns útvegsbónda í Gerði]]. Hann var verkstjórinn við ræktun túnsins. Haustið 1874 stóðu enn eftir ógreidd vinnulaun fyrir garðahleðsluna o.fl. Þá var Jóni bónda falið að skrifa sýslumanni og gera enn tilraun til að fá þau greidd. Eftirstöðvarnar námu 17 ríkisdölum og 2 mörkum, sem dregizt hafði í 3 ár að greiða eða síðan túnið sjálft var ræktað. Þar að auki áttu verkamenn eftir ógreidd vinnulaun fyrir ræktunarstarfið.<br> | ||
Jón bóndi skrifaði sýslumanni gagnort bréf 25. nóv. 1874 og krafðist greiðslna á vinnulaununum. Ekki hef ég séð sannanir fyrir greiðslum þessum, en geri hins vegar fastlega ráð fyrir, að þær hafi þá verið inntar af hendi. Annað væri ólíkt hin um heiðarlega danska sýslumanni, sem Aagaard var. <br> | Jón bóndi skrifaði sýslumanni gagnort bréf 25. nóv. 1874 og krafðist greiðslna á vinnulaununum. Ekki hef ég séð sannanir fyrir greiðslum þessum, en geri hins vegar fastlega ráð fyrir, að þær hafi þá verið inntar af hendi. Annað væri ólíkt hin um heiðarlega danska sýslumanni, sem Aagaard var. <br> | ||
Tún þetta kallaði almenningur í Eyjum [[Nýjatún]]. — Það skyldi svo sýslunefnd leigja til afnota og landsjóði til tekna. <br> | Tún þetta kallaði almenningur í Eyjum [[Nýjatún]]. — Það skyldi svo sýslunefnd leigja til afnota og landsjóði til tekna. <br> | ||
| Lína 50: | Lína 51: | ||
Árið 1876 skyldi Nýjatún leigjast á ný. Að mestu leyti höfðu sömu leigjendur það framvegis næstu 5 árin. En 1875 höfðu orðið peningaskipti í landinu svo að nú var það leigt fyrir krónur og aura en ekki ríkisdali, mörk og skildinga. Ársleigan varð nú kr. 71,91 samkv. tilboði leigjendanna sjálfra. <br> | Árið 1876 skyldi Nýjatún leigjast á ný. Að mestu leyti höfðu sömu leigjendur það framvegis næstu 5 árin. En 1875 höfðu orðið peningaskipti í landinu svo að nú var það leigt fyrir krónur og aura en ekki ríkisdali, mörk og skildinga. Ársleigan varð nú kr. 71,91 samkv. tilboði leigjendanna sjálfra. <br> | ||
Þegar Nýjatún gekk úr leigu 1881, vildi enginn leigja það fyrir það eftirgjald, sem amtráð krafðist, en það voru 85 álnir á landvísu eða sem svarar nú. <br> | Þegar Nýjatún gekk úr leigu 1881, vildi enginn leigja það fyrir það eftirgjald, sem amtráð krafðist, en það voru 85 álnir á landvísu eða sem svarar nú. <br> | ||
Þá var beðið um leigutilboð í túnið. [[Guðmundur Ögmundsson]] í [[Brandshús]]i (nú [[Batavía]] eða [[Heimagata]] 8) bauðst til þess að greiða 20 króna árlegt gjald fyrir túnið fyrstu 3 árin og síðan 35 krónur á ári ævilangt. Ögmundur sjómaður Ögmundsson (þá í Fagurlyst, síðar í | Þá var beðið um leigutilboð í túnið. [[Guðmundur Ögmundsson]] í [[Brandshús]]i (nú [[Batavía]] eða [[Heimagata]] 8) bauðst til þess að greiða 20 króna árlegt gjald fyrir túnið fyrstu 3 árin og síðan 35 krónur á ári ævilangt. [[Ögmundur Ögmundsson|Ögmundur sjómaður Ögmundsson]] (þá í [[Fagurlyst]], síðar í [[Landakot]]i) bauðst til að greiða fyrir túnið 16 krónur árlega fyrstu 3 árin og síðan 35 krónur á ári ævilangt. <br> | ||
Sýslunefnd taldi hið framboðna eftirgjald meira en nægilega hátt, þar sem jarðvegur túnsins reyndist alls staðar mjög grunnur og ófrjór og kostnaðarsamt að verja það fyrir ágangi sauðfjár. Sýslunefndin mælti með því að túnið yrði leigt Ögmundi í Fagurlyst ævilangt með ofangreindum skilmálum, þar sem hann var talinn „ákjósanlegri leiguliði fyrir landssjóðinn“ en Guðmundur í Brandshúsi, eins og stendur skráð í gildri heimild. <br> | Sýslunefnd taldi hið framboðna eftirgjald meira en nægilega hátt, þar sem jarðvegur túnsins reyndist alls staðar mjög grunnur og ófrjór og kostnaðarsamt að verja það fyrir ágangi sauðfjár. Sýslunefndin mælti með því að túnið yrði leigt Ögmundi í Fagurlyst ævilangt með ofangreindum skilmálum, þar sem hann var talinn „ákjósanlegri leiguliði fyrir landssjóðinn“ en Guðmundur í Brandshúsi, eins og stendur skráð í gildri heimild. <br> | ||
Ögmundur var talinn hafa betri aðstöðu til að verja túnið fyrir ágangi, þar sem hann óskaði að byggja sér kot í því eða við jaðar þess, eins og hann gerði (Landakot). (Sjá grein um Ögmund hér í ritinu). <br> | Ögmundur var talinn hafa betri aðstöðu til að verja túnið fyrir ágangi, þar sem hann óskaði að byggja sér kot í því eða við jaðar þess, eins og hann gerði (Landakot). (Sjá grein um Ögmund hér í ritinu). <br> | ||