85.763
breytingar
„Blik 1969/Heimahagarnir, I. hluti“: Munur á milli breytinga
Fara í flakk
Fara í leit
Blik 1969/Heimahagarnir, I. hluti (skoða efni)
Útgáfa síðunnar 27. nóvember 2009 kl. 14:54
, 27. nóvember 2009ekkert breytingarágrip
(Ný síða: ::::::::::::I. '''Fræðimenn og sögugrúskarar''' Margt hafa ýmsir merkir Vestmannaeyingar skrifað og skráð um Eyjarnar sínar á síðustu áratugum, atvinnulíf, félagslíf, v...) |
Ekkert breytingarágrip |
||
| Lína 10: | Lína 10: | ||
Fyrstan presta skal þar nefna séra [[Gissur Pétursson]] að [[Ofanleiti]], sem var prestur þar á árunum 1687—1713. Hann tók saman ''Litla tilvísan um Vestmannaeyja háttalag og bygging'' í kringum árið 1700. <br> | Fyrstan presta skal þar nefna séra [[Gissur Pétursson]] að [[Ofanleiti]], sem var prestur þar á árunum 1687—1713. Hann tók saman ''Litla tilvísan um Vestmannaeyja háttalag og bygging'' í kringum árið 1700. <br> | ||
Næst ritar svo séra [[Jón Austmann|Jón J. Austmann]] um Vestmannaeyjar. Hann sat Ofanleiti á árunum l827—1858. Ritgerð hans heitir ''Úskýringartilraun yfir Vestmannaeyjar.'' Hún mun skrifuð á árunum 1839—1843. <br> | Næst ritar svo séra [[Jón Austmann|Jón J. Austmann]] um Vestmannaeyjar. Hann sat Ofanleiti á árunum l827—1858. Ritgerð hans heitir ''Úskýringartilraun yfir Vestmannaeyjar.'' Hún mun skrifuð á árunum 1839—1843. <br> | ||
[[Séra Brynjólfur Jónsson]] var sóknarprestur í Eyjum 1860—1884. Hann ritaði allítarlega lýsingu á Eyjum, landslagi og „þjóðlífi“ árið 1873, ''Lýsing Vestmannaeyjasóknar. Hún var gefin út í Kaupmannahöfn árið 1918, og kostaði [[Gísli Brynjólfsson|Gísli læknir]], sonur hans, útgáfuna.<br> | [[Séra Brynjólfur Jónsson]] var sóknarprestur í Eyjum 1860—1884. Hann ritaði allítarlega lýsingu á Eyjum, landslagi og „þjóðlífi“ árið 1873, ''Lýsing Vestmannaeyjasóknar''. Hún var gefin út í Kaupmannahöfn árið 1918, og kostaði [[Gísli Brynjólfsson|Gísli læknir]], sonur hans, útgáfuna.<br> | ||
Fjórði presturinn kemur hér við þessa sögu. Það er séra [[Jes A. Gíslason]] frá [[Hlíðarhús]]i í Eyjum, sonur hjónanna [[Gísli Stefánsson|Gísla Stefánssonar]] og {{Soffía Andrésdóttir|Soffíu Andersdóttur]]. <br> | Fjórði presturinn kemur hér við þessa sögu. Það er séra [[Jes A. Gíslason]] frá [[Hlíðarhús]]i í Eyjum, sonur hjónanna [[Gísli Stefánsson|Gísla Stefánssonar]] og {{Soffía Andrésdóttir|Soffíu Andersdóttur]]. <br> | ||
Séra Jes var að vísu aldrei sóknarprestur í heimabyggð sinni, heldur á meginlandinu, meðan hann gegndi prestsembætti. Hér bjó hann þó um tugi ára. Fyrst var hann skrifstofustjóri hjá [[Gísli J. Johnsen|Gísla J. Johnsen]], kaupmanni, mági sínum, og síðar var séra Jes kennari um árabil við barnaskóla kaupstaðarins. Séra Jes A. Gíslason unni átthögum sínum, Eyjunum, fæðingarbyggð sinni, og ól með sér brennandi áhuga á sögu þeirra, lífi fólksins og athöfnum, menningarlífi þess og öðrum velferðarmálum. Hann hugleiddi, skráði og skrifaði margt um heimahagana að fornu og nýju. <br> | Séra Jes var að vísu aldrei sóknarprestur í heimabyggð sinni, heldur á meginlandinu, meðan hann gegndi prestsembætti. Hér bjó hann þó um tugi ára. Fyrst var hann skrifstofustjóri hjá [[Gísli J. Johnsen|Gísla J. Johnsen]], kaupmanni, mági sínum, og síðar var séra Jes kennari um árabil við barnaskóla kaupstaðarins. Séra Jes A. Gíslason unni átthögum sínum, Eyjunum, fæðingarbyggð sinni, og ól með sér brennandi áhuga á sögu þeirra, lífi fólksins og athöfnum, menningarlífi þess og öðrum velferðarmálum. Hann hugleiddi, skráði og skrifaði margt um heimahagana að fornu og nýju. <br> | ||
Brynjólfur Jónsson fræðimaður frá Minna-Núpi lét sig sögu Vestmannaeyja nokkru skipta og skrifaði í Árbók Fornleifafélagsins um ýmis söguleg atriði Eyjanna. Einnig skrifaði [[Sigurður Sigurfinnsson|Sigurður hreppstjóri Sigurfinnsson]] í sama rit um atriði í sögu byggðarlagsins, ályktaði og fullyrti. <br> | Brynjólfur Jónsson fræðimaður frá Minna-Núpi lét sig sögu Vestmannaeyja nokkru skipta og skrifaði í Árbók Fornleifafélagsins um ýmis söguleg atriði Eyjanna. Einnig skrifaði [[Sigurður Sigurfinnsson|Sigurður hreppstjóri Sigurfinnsson]] í sama rit um atriði í sögu byggðarlagsins, ályktaði og fullyrti. <br> | ||
Þá óska ég að nefna hér tvo sögugrúskara úr lögfræðingastétt. Það eru þeir [[Sigfús M. Johnsen]], fyrrverandi bæjarfógeti í fæðingarbyggð sinni, Eyjunum, og [[Jóhann Gunnar Ólafsson]], bæjarfógeti á Ísafirði, fæddur í Vík í Mýrdal en ekki í Vestmannaeyjum, eins og einhvers staðar er rangt hermt í Bliki. <br> | Þá óska ég að nefna hér tvo sögugrúskara úr lögfræðingastétt. Það eru þeir [[Sigfús M. Johnsen]], fyrrverandi bæjarfógeti í fæðingarbyggð sinni, Eyjunum, og [[Jóhann Gunnar Ólafsson]], bæjarfógeti á Ísafirði, fæddur í Vík í Mýrdal, en ekki í Vestmannaeyjum, eins og einhvers staðar er rangt hermt í Bliki. <br> | ||
Sigfús M. Johnsen skrifaði á sínum tíma [[Saga Vestmannaeyja|Sögu Vestmannaeyja]], mikið rit í tveim bindum. Ísafoldarprentsmiðja gaf Sögu Vestmannaeyja út 1946. Bækur þessar hafa orðið mér a.m.k. ómetanleg fræðslulind, enda þótt ég í sumum tilvikum álykti á annan veg en höfundurinn í ýmsum sögulegum efnum. Sínum augum lítur hver á silfrið, stendur þar, og sögulegu sjónarmiðin eru hvergi nærri alltaf hin sömu. Stundum getur verið mikill vandi úr að ráða, hvað rétt er á sviði sögunnar. <br> | Sigfús M. Johnsen skrifaði á sínum tíma [[Saga Vestmannaeyja|Sögu Vestmannaeyja]], mikið rit í tveim bindum. Ísafoldarprentsmiðja gaf Sögu Vestmannaeyja út 1946. Bækur þessar hafa orðið mér a.m.k. ómetanleg fræðslulind, enda þótt ég í sumum tilvikum álykti á annan veg en höfundurinn í ýmsum sögulegum efnum. Sínum augum lítur hver á silfrið, stendur þar, og sögulegu sjónarmiðin eru hvergi nærri alltaf hin sömu. Stundum getur verið mikill vandi úr að ráða, hvað rétt er á sviði sögunnar. <br> | ||
Til þess að stytta mál mitt vitna ég í bókina Íslenzkir samtíðarmenn um söguleg skrif Jóhanns Gunnars bæjarfógeta. Þar er greint frá ritum þeim, sem hann hefur skrifað um Vestmannaeyjar, athafnir og atvinnulíf og merk félagssamtök þar. <br> | Til þess að stytta mál mitt vitna ég í bókina Íslenzkir samtíðarmenn um söguleg skrif Jóhanns Gunnars bæjarfógeta. Þar er greint frá ritum þeim, sem hann hefur skrifað um Vestmannaeyjar, athafnir og atvinnulíf og merk félagssamtök þar. <br> | ||
| Lína 33: | Lína 33: | ||
Gosunum úr Helgafelli fylgdu jarðskjálftar, svo að mikið grjót hrundi | Gosunum úr Helgafelli fylgdu jarðskjálftar, svo að mikið grjót hrundi | ||
m.a. úr [[Klif]]inu að norðan verðu. Holskeflur vestanveðranna veltu og byltu mörgum þeim steinum austur með ströndinni og skildu marga þeirra eftir í vestanverðu vikinu milli Klifs og Kletts. Þar safnaðist að þeim sandur og möl. Bilið milli Klifs og Kletts grynnkaði þannig smám saman að norðan verðu. Jafnframt bar austan aldan með sér mikinn sand og leir, möl og smáa steina inn á svæðið milli Klettsins og hraunjaðarsins alla leiðina inn í vikið milli | m.a. úr [[Klif]]inu að norðan verðu. Holskeflur vestanveðranna veltu og byltu mörgum þeim steinum austur með ströndinni og skildu marga þeirra eftir í vestanverðu vikinu milli Klifs og Kletts. Þar safnaðist að þeim sandur og möl. Bilið milli Klifs og Kletts grynnkaði þannig smám saman að norðan verðu. Jafnframt bar austan aldan með sér mikinn sand og leir, möl og smáa steina inn á svæðið milli Klettsins og hraunjaðarsins alla leiðina inn í vikið milli | ||
fjallanna. (Þrælaeiði á landnámsöld). <br> | fjallanna. ([[Eiði|Þrælaeiði]] á landnámsöld). <br> | ||
Þegar Eiðið hafði náð nægilegri hæð og nógu öflugt orðið, flæddi austan aldan ekki lengur kringum Klettinn nema í aftökum. Þannig hindraðist þá sjávarstraumurinn vestur fyrir Klettinn. Þegar svo var komið, skildi austan aldan því meira eftir af „farangri sínum“ sunnan við Eiðið og Klettinn og fyllti þannig með tímanum upp svæðið norðan við hraunjaðarinn og sunnan við bergveggi Klettsins, svæðið, sem ber nafnið [[Botninn|Botn]] nú, en var stundum haft í fleirtölu á liðnum öldum, — Botnar. <br> | Þegar Eiðið hafði náð nægilegri hæð og nógu öflugt orðið, flæddi austan aldan ekki lengur kringum Klettinn nema í aftökum. Þannig hindraðist þá sjávarstraumurinn vestur fyrir Klettinn. Þegar svo var komið, skildi austan aldan því meira eftir af „farangri sínum“ sunnan við Eiðið og Klettinn og fyllti þannig með tímanum upp svæðið norðan við hraunjaðarinn og sunnan við bergveggi Klettsins, svæðið, sem ber nafnið [[Botninn|Botn]] nú, en var stundum haft í fleirtölu á liðnum öldum, — Botnar. <br> | ||
Að austan verðu myndaðist samfelld strönd milli Klettsins að norðan (austan Löngu) og hraunjaðarsins, sem Skansinn stendur á. Yfir þá strandlengju, sem hlaðizt hafði þarna upp af stóru og smáu, lábörðu grjóti, möl og sandi, gekk austan aldan ekki, þegar tímar liðu, nema í austan „ólátum“. Vogurinn var ekki til. <br> | Að austan verðu myndaðist samfelld strönd milli Klettsins að norðan (austan Löngu) og hraunjaðarsins, sem Skansinn stendur á. Yfir þá strandlengju, sem hlaðizt hafði þarna upp af stóru og smáu, lábörðu grjóti, möl og sandi, gekk austan aldan ekki, þegar tímar liðu, nema í austan „ólátum“. Vogurinn var ekki til. <br> | ||
| Lína 42: | Lína 42: | ||
Austur af minni vogsins urðu við landbrotið mikla tveir jarðfastir klettar eftir, þegar Ægir braut skarðið í ströndina: [[Hringsker]]ið, sem er rétt austan við haus syðri hafnargarðsins, og [[Hrognasker]]ið nokkru sunnar, nær Skansinum. Skyldu þau sker heita gostappar á máli jarðfræðinganna?<br> | Austur af minni vogsins urðu við landbrotið mikla tveir jarðfastir klettar eftir, þegar Ægir braut skarðið í ströndina: [[Hringsker]]ið, sem er rétt austan við haus syðri hafnargarðsins, og [[Hrognasker]]ið nokkru sunnar, nær Skansinum. Skyldu þau sker heita gostappar á máli jarðfræðinganna?<br> | ||
¹<small>Fyrsta vélknúna frystihúsið á landinu, frystihús Ísfélags Vestmannaeyja, var byggt á Nýjabæjarhellu 1908. Gamla [[Bæjarbryggja|Bæjarbryggjan]] stendur á [[Stokkhella|Stokkhellu]], gerð þar að mestu í tveim áföngum, 1907 og 1911. Básaskerin eru traustasta undirstaða [[Básaskersbryggja|Básaskersbryggjunnar]]. Sama er að segja um [[Nausthamar]]inn undir [[Nausthamarsbryggjan|Nausthamarsbryggjunni.]] „Steinbryggjan“, klapparhalinn, sem einokunarkaupmennirnir notuðu fyrir bryggju fyrir drottins náð og hagleik, um aldaskeið, gekk fram úr hraunjaðrinum vestan við Skanshæðina.</small> | ¹<small>Fyrsta vélknúna frystihúsið á landinu, frystihús [[Ísfélag Vestmannaeyja|Ísfélags Vestmannaeyja]], var byggt á Nýjabæjarhellu 1908. Gamla [[Bæjarbryggja|Bæjarbryggjan]] stendur á [[Stokkhella|Stokkhellu]], gerð þar að mestu í tveim áföngum, 1907 og 1911. Básaskerin eru traustasta undirstaða [[Básaskersbryggja|Básaskersbryggjunnar]]. Sama er að segja um [[Nausthamar]]inn undir [[Nausthamarsbryggjan|Nausthamarsbryggjunni.]] „Steinbryggjan“, klapparhalinn, sem einokunarkaupmennirnir notuðu fyrir bryggju fyrir drottins náð og hagleik, um aldaskeið, gekk fram úr hraunjaðrinum vestan við Skanshæðina.</small> | ||
² <small>Þegar steypa skyldi og hlaða undirstöður nyrðri hafnargarðsins, svo og garðinn sjálfan, [[Hörgeyrargarður|Hörgeyrargarðinn]], voru notaðir gufuknúnir kranar. <br> | ² <small>Þegar steypa skyldi og hlaða undirstöður nyrðri hafnargarðsins, svo og garðinn sjálfan, [[Hörgeyrargarður|Hörgeyrargarðinn]], voru notaðir gufuknúnir kranar. <br> | ||
| Lína 51: | Lína 51: | ||
::::::::::::III. | ::::::::::::III. | ||
'''Bær Herjólfs landnámsmanns í Eyjum og búseta''' | '''Bær [[Herjólfur|Herjólfs]] landnámsmanns í Eyjum og búseta''' | ||
Um það virðast ekki deildar kenningar, að Herjólfur Bárðarson Bárekssonar hafi fyrstur manna reist fastan bústað í Vestmannaeyjum á 10. öldinni eða um það bil hálfri öld síðar en Ingólfur Arnarson í Reykjavík. Herjólfur byggði bæ sinn í dalnum eða dalskvompunni, sem síðar er við hann kenndur, og þó öllu heldur suður af mynni hans. <br> | Um það virðast ekki deildar kenningar, að Herjólfur Bárðarson Bárekssonar hafi fyrstur manna reist fastan bústað í Vestmannaeyjum á 10. öldinni eða um það bil hálfri öld síðar en Ingólfur Arnarson í Reykjavík. Herjólfur byggði bæ sinn í dalnum eða dalskvompunni, sem síðar er við hann kenndur, og þó öllu heldur suður af mynni hans. <br> | ||
| Lína 58: | Lína 58: | ||
Tvenn voru að minnsta kosti aðalskilyrðin fyrir búsetu Herjólfs bónda í Herjólfsdal: Neyzluvatn og nægilegt beitiland. Herjólfsdalur fullnægði vel báðum þessum búsetuskilyrðum. Í dalnum var og er ágæt vatnslind, sem veitir ríkulega, og mikið og gott beitiland var suður og austur um alla Eyju (Heimaey). Ef til vill hefur hraunið um vestanverða eyju verið gróið upp á búskaparárum Herjólfs á Heimaey, fyrir og eftir miðja 10. öldina. <br> | Tvenn voru að minnsta kosti aðalskilyrðin fyrir búsetu Herjólfs bónda í Herjólfsdal: Neyzluvatn og nægilegt beitiland. Herjólfsdalur fullnægði vel báðum þessum búsetuskilyrðum. Í dalnum var og er ágæt vatnslind, sem veitir ríkulega, og mikið og gott beitiland var suður og austur um alla Eyju (Heimaey). Ef til vill hefur hraunið um vestanverða eyju verið gróið upp á búskaparárum Herjólfs á Heimaey, fyrir og eftir miðja 10. öldina. <br> | ||
Túnstæði nokkurt var í dalnum. Ef til vill hefur Herjólfur bóndi kunnað „að aka skarni á hóla“, eins og sagt er um Njál bónda á Bergþórshvoli og aflað sér þannig nokkurrar töðu af grundunum kringum tjörnina í Dalnum. <br> | Túnstæði nokkurt var í dalnum. Ef til vill hefur Herjólfur bóndi kunnað „að aka skarni á hóla“, eins og sagt er um Njál bónda á Bergþórshvoli og aflað sér þannig nokkurrar töðu af grundunum kringum tjörnina í Dalnum. <br> | ||
Þjóðsagan segir bæ Herjólfs bónda hafa staðið að | Þjóðsagan segir bæ Herjólfs bónda hafa staðið að vestanverðu í dalnum undir tindinum háa. Þar á skriðan að hafa hlaupið á bæinn og kaffært hann. Allt heimilisfólkið á að hafa farizt þar nema Vilborg Herjólfsdóttir, heimasætan hjartaprúða og líknsama. Þó þykir sannað, að Herjólfur sjálfur hafi byggt bæ sinn á lágri hæð sunnan við mynni dalsins, þar sem bæjarrústirnar voru grafnar upp árið 1924. Fórst þá ekki bóndinn sjálfur undir skriðunni? Hvar fæst svar við þeirri spurningu? Er þjóðsagan uppspuni einn og helber? Hefur hún ekki við neitt að styðjast eða sáralítið? <br> | ||
Persónulega gæti ég vel fellt mig við það, að Herjólfur landnámsmaður hefði strax byggt bæ sinn þar sem tætturnar voru grafnar upp 1924 og bærinn er sagður hafa staðið. Þaðan skammt frá sést vítt suður og vestur um haf og úteyjar og austur um hæðir á Heimaey. Í lokuðum dalkvosum kusu forfeður okkar sízt að byggja bæi sína, allra hluta vegna, og þá ekki sízt sökum hinna vályndu tíma, sem ríktu um allar jarðir þá og bjuggu mönnum iðulega miklar hættur og stundum líftjón. <br> | Persónulega gæti ég vel fellt mig við það, að Herjólfur landnámsmaður hefði strax byggt bæ sinn þar sem tætturnar voru grafnar upp 1924 og bærinn er sagður hafa staðið. Þaðan skammt frá sést vítt suður og vestur um haf og úteyjar og austur um hæðir á Heimaey. Í lokuðum dalkvosum kusu forfeður okkar sízt að byggja bæi sína, allra hluta vegna, og þá ekki sízt sökum hinna vályndu tíma, sem ríktu um allar jarðir þá og bjuggu mönnum iðulega miklar hættur og stundum líftjón. <br> | ||