Heimaslóð - Breytingar notanda [is]

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-08-07T11:58:08Z

Johanna:

==Kúadauðinn í Vestmannaeyjum==

Eins og ég hefi drepið á hér í máli mínu, þá stofnuðu Eyjamenn
nautgripaábyrgðarfélag árið 1893. Þetta merka framtak þeirra var vissulega gjört af gildum ástæðum. Um lengri tíma hafði það verið árlegt fyrirbrigði i byggðarlaginu, að kýr drápust skyndilega á básum sínum. Litlar sögur fara af þessu fyrirbrigði, því að fátt var um það skrifað. Það er fyrst árið 1919 að kúadauðans í Eyjum er getið í blaðagrein, að ég bezt veit. Í þá grein hlýt ég að vitna hér. Hún birtist í Skeggja í maímánuði 1919. Höfundur hennar var ritstjóri
blaðsins, Páll Bjarnason frá Götu í Stokkseyrarhreppi, síðar skólastjóri, svo og gjaldkeri Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Þar segir hann um kúadauðann í Vestmannaeyjum:

„Undarleg plága er kúadauðinn hér í Vestmannaeyjum. Einn bóndi missti á dögunum kú, sem virtist vera alheilbrigð örstuttri stundu áður en komið var að henni steindauðri á básnum. Það er fimmta kýrin, sem hann missir á sex árum. Aðra kú missti hann í fyrra á sama hátt og þessa. Urðu báðar bráðkvaddar á básnum. Engin sjúkleikamerki sáust á innyflunum á seinni kúnni, enda hafði ekki borið á neinni vesöld í henni.

Fleiri hafa orðið fyrir þungum búsifjum af völdum kúafársins, þó að enginn hafi orðið eins hart úti og þessi bóndi. - Annar maður missti unga kú, bezta grip, fyrir fáum dögum, og sá ekkert á henni áður... Alls munu hafa farið 5-6 kýr þannig á árinu. Það er ekki smáræðisskattur á fáum eigendum, þó að ábyrgðarfélagið bæti þær að nokkru leyti.

==Dýralæknar í Vestmannaeyjum.==

'''Friðrik Benónýsson'''. Árið 1902 flytjast frá Núpi undir Eyjafjöllum til Vestmannaeyja hjónin Friðrik Benónýsson og frú Oddný Benediktsdóttir. Brátt eftir flutninginn til Eyja snéri Friðrik Benónýsson sér að sjósókninni þar. Þegar svo vélbátaútvegurinn hófst í kauptúninu, eignaðist Friðrik brátt hlut í
tveim vélbátum og var formaður á öðrum þeirra. Hann reyndist aflamaður mikill. En þótt náttúran sé lamin með lurk, þá leitar hún út um síðir, segir í þessari rímuðu fullyrðingu íslenzkunnar. Svo reyndist þetta hjá sjósóknaranum mikla,
Friðrik Benónýssyni, formanni. Hann var sjálflærður dýralæknir og hafði mikinn hug á því starfi. Býsna oft átti það sér stað, að beðið var eftir bví að Friðrik formaður kæmi að landi, svo að hægt yrði að fá hann strax af skipsfjöl til þess að sprauta kú við doða t.d., lina þjáningar og hindra hættu. Þessi líknarstörf taldi formaðurinn ekki eftir sér, hvernig sem ástatt var fyrir honum og hversu miklar eða brýnar annir aðrar steðjuðu að og kölluðu hann til skyldustarfa við útgerðina og fiskveiðarnar.

Þessar dýralækningar hans hjá Eyjafólki voru ómetanlegar og hann stundaði þær áratugum saman í byggðarlaginu.

En hinn snögga og tíða kúadauða í Eyjum réð hann ekki við. Til þess skorti hinn ólærða dýralækni Eyjamanna vísindalega þekkingu, var ályktað.

Í Eyjum voru árlega 20-30 fjárhundar, sem bændur og fleiri áttu þar. Flest árin reyndust 1-3 hundar með bandorma. Þetta kom í ljós, þegar Friðrik formaður og dýralæknir hafði gefið þeim inn „arekaduft“ að boði héraðslæknisins. Þetta starf innti Friðrik dýralæknir af hendi í Eyjum áratugum saman fyrir sýslumanninn og hreppstjórana til ðryggis heilsu manna þar. En hinn snðgga og tíða kúadauða í
Eyjum réð hann ekki við, eins og ég hefi sagt.

'''Þorvaldur Egilsson'''. Árið 1937 starfaði að dýralækningum í Eyjum og rannsóknum á kúadauðanum þar Þorvaldur Egilsson. Hann réðist þangað að tilhlutan Búnaðarsambands Suðurlands. -

'''Pétur Gunnarsson'''. Árið 1944 dvaldist í Eyjum Pétur Gunnarsson, landbúnaðarkandidat og fóðurfræðingur m.m. til þess að rannsaka hinn tíða kúadauða þar. Þekkingu sinni skyldi hann beina sérstaklega að rannsóknum á fóðri
kúnna. Ekki er mér kunnugt um árangur þeirra rannsókna. En víst er um það, að þeir atburðir gerðust framvegis, að kýr lágu dauðar á bás sínum, þegar að var komið.

'''Gunnar Hlíðar'''. Árið 1944 var lærður dýralæknir fenginn til að búsetja sig í Eyjum. Jafnframt var hann þar ráðinn heilbrigðisfulltrúi. Þessi maður var Gunnar Hlíðar dýralæknir Sigurðsson Hlíðars yfirdýralæknis.

Hann dvaldist við dýralækningar í Eyjum 8 ár og annaðist öll þau störf á því sviði, sem Friðrik heitinn Benónýsson hafði áður innt af hendi af stakri alúð, en hann féll frá árið 1943 hálfníræður að aldri.

'''Bjarni Bjarnason'''. Þegar Gunnar Hlíðar hvarf burt úr Eyjum, tók Bjarni Bjarnason, gamalkunnur Eyjabúi, til að reyna eftir megni að fylla skarð hans við dýralækningastarfið. Fór honum það þegar vel úr hendi, þó að ólærður væri á því
sviði. Brátt sótti hann námskeið hjá dýralæknunum Jóni Pálssyni og Ásgeiri Einarssyni. Bjarni Bjarnason var síðan starfandi dýralæknir í Eyjum til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og allur búskapur Eyja fólks varð að engu.

==Stjórnarmenn Búnaðarfélags Vestmannaeyja á árunum 1924-1973.==

Áður en lengra er haldið þykir mér við hæfi að birta hér nöfn þeirra manna sem völdust til forustu í ræktunar- og landbúnaðarmálum Eyjamanna í heild á árunum
1924-1973, eða 49 árin, sem Búnaðarfélag Vestmannaeyja ræktunar- og mjólkurframleiðslumálum Vestmannaeyinga.

'''Guðmundur Sigurðsson''' verkstjóri, Heiðardal (nr. 2) við Hásteinsveg, formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja 1924-1934; með stjórnandi 1935-1938 og 1943-1944. Þorbjörn Guðjónsson, bóndi á Kirkjubæ, gjaldkeri Búnaðarfélags-
ins 1924-1935; formaður Búnaðarfélagsins 1935-1939.

'''Guðmundur Einarsson''', útgerðarmaður, Viðey (nr. 30) við Vestmannabraut, formaður Búnaðarfélagsins 1939 til dánardægurs 1942. Magnús Bergsson, bakarameistari, Tungu (nr. 4) við Heimagötu, í stjórn Búnaðarfélagsins frá
1939-1952, ýmist gjaldkeri, ritari eða varaformaður. Hann mun hafa gegnt formannsstarfi í félagsstjórninni á árunum 1942-1944.

'''Helgi Benediktsson,''' kaupm. og útgerðarm., formaður Búnaðarfélagsins á árunum 1944-1948. Jón Guðjónsson, bóndi í Þórlaugargerði, formaður Búnaðarfélagsins 1948-1950. Annars sat hann í stjórn Búnaðarfélgsins frá 1947-1954.

'''Jón Magnússon''', bóndi í Gerði, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1949. Árið eftir var hann kosinn formaður Búnaðarfélagsins. Þessi bóndi hélt síðan Búnaðarfélaginu við lýði í 23 ár eða til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og lagði landbúnað Eyjamanna í rúst. Jón bóndi Magnússon var því síðasti formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Síðustu árin fyrir gos var Jón bóndi einnig gjaldkeri Búnaðrfélagsins og verzlunarstjóri.

'''Guðjón Jónsson,''' bústjóri í Dölum, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1954 og tók þá við gjaldkera- og verzlunarstjórastarfi félagsins af Hannesi bónda Sigurðssyni, sem lét af því starfi á áttræðisaldri. Þessu trúnaðarstarfi gegndi bústjórinn síðan, meðan hann var bústjóri í Dölum eða til ársins 1963. Þá tók formaður Búnaðarfélagsins einnig á sínar herðar þessi trúnaðarstörf.

'''Trausti Indriðason''', bóndi í Brekkuhúsi var ritari Búnaðarfélags Vestmannaeyja um nokkurt skeið, áður en hann flutti burt úr Eyjabyggð.

'''Páll Árnason''', bóndi í Þórlaugargerði tók við ritarastörfum af Trausta Indriðasyni og hafði það starf á hendi í samstarfi við Jón Magnússon, þar til yfir lauk.

'''Páll Bjarnason''', skólastjóri, var ritari Búnaðarfélagsins frá stofnun þess til ársins 1935. Þá var hann orðinn heilsutæpur maður og treysti sér ekki til að taka endurkjöri í stjórnina. Hann var þá kjörinn heiðursfélagi Búnaðarfélags
Vestmannaeyja fyrir hin miklu störf sín í þágu félagsins, sem einn af aðalhvatamönnum að stofnun þess, stjórnarmaður þess fyrstu 11 starfsárin og trúnaðarmaður þess gagnvart Búnaðarfélagi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands frá upphafi samstarfsins.

Þegar Búnaðarfélag Vestmannaeyja hafði starfað 110 ár, var starfsins minnzt á sérstökum fundi innansamtakanna. Þar flutti skólastjórinn, Páll Bjarnason, ræðu, sem vakti nokkra athygli. Ein af fullyrðingum skólastjórans í ræðunni var þessi: „Þá (þegar B.V. var stofnað) mátti sjá þörfina á aukinni ræktun hér í Eyjum og mjólkurframleiðslu á andlitum margraskólabarna“... Þessu veitti skólastjórinn athygli í barnaskóla kaupstaðarins, er hann íhugaði andlitsdrætti og yfirbragð hinna ungu nemenda sinna.

'''Séra Sigurjón Þ. Árnason''', sóknarprestur að Ofanleiti, sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun þess 1924 til ársins 1931.

'''Jón Gíslason''', útvegsbóndi, Ármótum (nr. 14) við Skólaveg, skipaði sinn sess í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun til ársins 1931.

'''Einar Sigurdsson''', kaupmaður, Skólavegi 1, Vðruhúsinu, sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1931-1940, ýmist ritari stjórnarinnar eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Hannes Sigurðsson''', bóndi á Brimhólum, sat lengi í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja samfleytt í 19 ár (1935-1954). Flest árin var hann gjaldkeri Búnaðarfélagsins og öll árin verlunarstjóri þess, annaðist vðrukaup þess og
vörusölu og þótti þar jafnan réttur maður á réttum stað.

'''Páll Oddgeirsson''', kaupmaður, Miðgarði við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1935-1938 og 1943-1945, og var þá lengi ritari stjórnarinnar. Hann var jarðræktarmaður mikill.

'''Ársæll Sveinsson''', útgerðarmaður og kaupmaður, Fögrubrekku við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins samfleytt í 19 ár,
ýmist varaformaður eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Þorsteinn Jónsson''', skipstjóri, Laufási við Austurveg. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá 1940-1945.

'''Georg Gíslason''', kaupmaður. Hann var í stjórn Búnaðarfélagsins 1931-1936.

'''Ármann Guömundsson''' frá Viðey við Vestmannabraut. Hann var kosinn í stjórn Búnaðarfélagsins árið eftir að faðir hans, Guðmundur Einarsson, form. félagsins, lézt. Hann sat í stjórninni árið 1943-1944.

Fleiri Vestmannaeyingar sátu í stjórn Búnaðarfélagsins um eins árs skeið, t.d. Sigfús Scheving, skipstjóri, 1943-1944; Erlendur Jónsson, bóndi, Ólafshúsum, árið 1953-1954, og Gunnar Hlíðar dýralæknir, árið 1951-1952.

==Trúnaðarmenn==

Samkvæmt 6. grein. Jarðræktarlaganna frá árinu 1923 hafði Búnaðarfélag Íslands heimild til að ráða sér trúnaðarmann í hverjum hreppi eða kaupstað „til þess að hafa fyrir félagsins hönd umsjón og eftirlit með ræktunarfyrirtækjum, sem undir það falla í þeim hreppi,“ eins og það er orðað í nefndum lögum.

Þegar jarðbótamælingar hófust í Vestmannaeyjum á vegum Búnaðarfélags Vestmannaeyja, var Páll Bjarnason, Skólastjóri, ráðinn til þessa verks. Hann mældi fyrst jarðbætur fyrir Búnaðarfélag Íslands haustið 1924.
Það voru jaðabætur, sem unnar höfðu verið árið 1923 og haustið 1924.

Næstu sjö árin hafði hann síðan þetta trúnaðarstarf á hendi. Þá tók heilsuleysi að þjá hann. Af þeim sökum mældi Helgi Benónýsson, búfræðingur, jarðabæturnar fyrir haustið 1932.

Ég sem þetta rita, mældi síðan fyrir skólastjórann allar jarðabætur Eyjamanna
haustin 1933 og 1934 og skráði þær.

Haustið 1935 tók ég síðan að mér að mæla og meta allar jarðabætur og aðrar búnaðarframkvæmdir í Eyjum fyrir Búnaðarfélag Íslands og Búnaðarsamband Suðurlands. Það trúnaðarstarf hafði ég á hendi fyrir búnaðarsamtök þessi næstu 14 árin eða til ársins 1948. Þá baðst ég lausnar frá þeim störfum. Seinasta árið voru jarðræktarmenn í byggðarlaginu aðeins 9 talsins.

Trúnaðarmannsstarfinu fylgdu margskonar fyrirgreiðslur, t.d. þegar búnaðaramböndin sendu Eyjamönnum fyrirlesara til að halda búnaðarnámskeið í kaupstaðnum, sem átti sér stað endur og eins. Um nokkra þeirra er getið hér að framan í þessum skrifum. Trúnaðarmaðurinn var einskonar tengiliður á milli Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarsamband Vestmannaeyja hinsvegar.

Samvinna stjórnar Búnaðarfélags Vestmannaeyja við stjórnarmenn Búnaðarfélags
Íslands og Búnaðarsambands Suðurlands var alltaf hlýleg og ánægjuleg.

Þegar ég baðst undan trúnaðarstarfinu haustið 1948, tók við því Pétur bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ og hafði það á hendi, þar ti eldgosið á Heimaey dundi yfir.

Allar jarðbætur, hverju nafni sem nefndust, skráði trúnaðarmaður í tvíriti. Aðra nótuna fékk jarðræktarmaðurinn. Hún var viðurkenning fyrir jarðbótum sem hann hafði unnið. Siðan var unnin skýrsla yfir allar unnar jarðbætur samkvæmt gögnum þeim, sem trúnaðarmaðurinn hafði eftir í fórum sínum. Hann sendi hana síðan Búnaðarsamnbandi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands.

==Framkvæmdir reiknaðar til dagsverka==

Hinar ýmsu jarðræktarframkvæmdir voru á fyrstu árum eftir að jarðræktarlögin frægu gengu í gildi reiknaðar til dagsverka eftir föstum reglum. Ríkisstyrkurinn
var síðan greiddur jarðræktarmönnum samkvæmt þessum settu reglum.

Þessi greiðsla á ríkisstyrknum samkvæmt dagsverkatölu hvers og eins var í gildi til ársins 1935. Ég skrái hér dæmi um reglur þessar:
Þaksléttur ................... 50 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Græðisléttur.................. 60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Sáðsléttur ....................40 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Matjurtagarður.................60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar einhlaðnir.........10 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar tvíhlaðnir.........4 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Þurrheyshl. steyptar með járnþ..... 0,5 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Votheyshl. ósteypar með járnþ...... 0,3 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Safnþrær alsteyptar................ 0,2 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Áburðarhús alsteypt............... 0,25 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Upprifið grjót ................... 1,0 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>

Tiunda- og framtalssvik. Indriði Einarsson, skrifstofstjóri og skáld, var aðstoðarmaður landfógeta í endurskoðun reikninga landsins frá 1879 - 1904. Hann lét hafa eftir sér á prenti þessi orð um búnaðarskýrslur landsmanna á árunum 1882 - 1884:

„Ég hefi þá skoðun, að tíunda-og framtalssvik eigi sér ekki svo mjög stað
hér á landi, þegar um nautgripi er að tala, nema þegar telja skal fram ungviði.
........... Það er alkunna, að hér á landi eru allvíða mikil tíundasvik, sem einkum munu koma niður á sauðfjárframtalinu nokkuð á hrossum, en eftir því sem
ég ímynda mér minnst, þegar nautgripir eru taldir fram... Hér á landi segir hver
til hjá sér, án þess að litið sé eftir, hvort hann segir satt. Það er þannig alveg víst, að fjártalan bæði fyrrum og nú er töluvert hærri í rauninni en skýrslurnar segja til.“........

Eftirfarandi umsögn fylgir búnaðaraskýrslum 1890 - 1891:

„Það er ástæða til að álíta, að skýrslurnar um nautpening séu einna áreiðanlegastar, með því að flestum hreppstjórum mun vera nokkurn veginn kunnugt um kúabú hreppsmanna sinna ........ Hvorugtn árið (1889 og 1891) munu öll kurl
koma til grafar, og það er líka naumast von, þar sem eigi er gjörð frekari gangskör en nú er gjörð að eftirliti með því, að allt sé talið fram.... að tíundarsvik munu miklu almennari í Suðuramtinu en hinum ömtunum, og fyrir því verða tölurnar í búnaðarskýrslunum, sérstaklega í þessu amti (Suðuramtinu)
lægri en þær ættu að vera.“

==Réttin á Eiðinu í Vestmannaeyjum.==

Líkindi eru til þess, að fjárrétt hafi Eyjabændur byggt á Eiðinu norðan við hafnarvog sinn mjög fljótlega eftir að fjáreign hófst á Heimaey, líklega fljótlega eftir landnám þar. Réttin var hlaðin úr fjörugrjóti. Hún var austarlega á Eiðinu nálægt veggjum Heimakletts. Þar var bændum það auðveldast að reka fé í hana. Þessi fjárrétt stóð á Eiðinu fram að 1930. Hún var jafnan nefnd Almenningurinn á Eiðinu.

Dilkana áttu og notuðu ábúendur þessara jarða á Heimaey:
(Sbr. mynd)
# Presturinn á Ofanleiti, sem bjó á 4 jðrðum.
# Bændurnir á Norðurgarðsjörðunum og Vestra-Þórlaugargerði.
# Bændurnir á Presthúsum, tveim Vilborgarstaðajörðum og einni Kirkjubæjarjörðinni.
# Bóndinn á Ólafshúsum og Nýjabæ.
# Bóndinn í Svaðkoti, á Steinsstöðum og í Draumbæ.
# Tveir bændur af átta á Vilborgarstððum og bóndinn í Brekkhúsi. Þá fengu einnig tómthúsmennirnir á Fögruvðllum og Sveinsstöðum að draga fé í þennan dilk.
# Bóndinn á Eystri-Vesturhúsum, bóndinn í Túni og einn bóndinn á Vilborgarstöðum. Þennan dilk notuðu einnig tómthúsmennirnir í Skel og Kró.
# Búastaðabændurnir tveir, bóndinn í Gvendarhúsi og tómthúsmaðurinn á Grund við Kirkjuveg.
# Bændurnir tveir á Gjábakka,bóndinn á Miðhúsum og Kornhól.
# Bændurnir tveir í Dölum og tveir á Oddstöðum.
# Bændurnir tveir í Gerðunum og bóndinn á Þórlaugargerði eystra.
# Fimm bændur af átta á Kirkjubæjum.
# Bóndinn á Vestri-Vesturhúsum og „tómthúsmaðurinn“ á Eystri Löndum.
# Bændurnir tveir á Eystra- og Vestra-Stakkagerði og tómthúsmaðurinn í Landakoti.
# Bóndinn í Háagarði og bóndinn í Miðhlaðbæ (Vilborgarstaðajarðir), einn bóndinn á einni Vilborgarstaðajörðinni að auki og svo einni Kirkjubæjajörðinni. (Sjá Blik, ársrit Vestmannaeyja, árið 1959, bls. 108-109).

==Öflun töðu á Heimaey frá 1882 - 1977.== Þurrhey (taða) í hestburðum.
(Einn hestburður telst vega 16 fjórðunga eða 160 pund, þ.e. 80 kg.)<br>
1882 1286 1907 2100 1931 5697 1955 7246
1883 1443 1908 2039 1932 6561 1956 8230
1884 1310 1909 2478 1933 9662 1957 8264
1885 1202 1910 2259 1934 11146 1958 7340
1886 1304 1911 2524 1935 7327 1959 7005
1887 ? 1912 2506 1936 11046 1960 6690
1888 1475 1913 3275 1937 10193 1961 6585
1889 1382 1914 2903 1938 8740 1962 8845
1890 1536 1915 2904 1939 11246 1963 7017
1891 1612 1916 3253 1940 13500 1964 4813
1892 1657 1917 3080 1941 13000 1965 7313
1893 1377 1918 3244 1942 12000 1966 6970
1894 1774 1919 2993 1943 11900 1967 6420
1895 1923 1920 3455 1944 12500 1968 3484
1896 2275 1921 3886 1945 10500 1969 5360
1897 2024 1922 4154 1946 ? 1970 3321
1898 2188 1923 4154 1947 5808 1971 3643
1899 2061 1924 4154 1948 3090 1972 2774
1900 2374 1925 4169 1949 7249 1973 0
1901 2292 1926 4535 1950 6544 1974 0
1903 2114 1927 4657 1951 6312 1975 475
1904 2168 1928 4733 1952 7834 1976 250
1905 2404 1929 6304 1953 8158 1977 438
1906 2526 1930 7093 1954 6100

==Votheysgerð í Vestmannaeyjum.==

Staðreyndin mun vera sú, að árið 1947 var fyrst borið við að verka vothey eða súrhey í Vestmannaeyjum. Fyrstu fimm árin var þessi votheysgerð í smáum stíl. En sumarið 1965 fór þessi heyverkun mjög í vöxt. Dalabúið?

Votheysgerð í byggðarlaginu var sem hér segir á árunum 1965 - 1972:
1965: 1300 rúmmetrar <br>
1966: 1170 rúmmetrar <br>
1967: 630 rúmmetrar <br>
1968: 275 rúmmetrar <br>
1969: 140 rúmmetrar <br>
197Ó: 300 rúmmetrar <br>
1971: 75 rúmmetrar <br>
1972: 50 rúmmetrar <br>

==Alifuglarækt í Vestmannaeyjum==
Ekki eru alifuglar í Eyjum taldir með á búnaðarskýrslum fyrr en árið 1920.
Hér þykir okkur við hæfi að birta tðlu þessara „húsdýra“, og teljum við
þá alifuglarækt til landbúnaðarathafna.

Fjöldi Fjöldi Fjöldi Fjöldi
ali- ali- ali- ali-
Ár: fugla: Ár: fugla: Ár: fugla Ár: fugla
1920 232 1935 1730 1950 524 1965 3175
1921 478 1936 1730 1951 828 1966 3375
1922 477 1937 1918 1952 1018 1967 4350
1923 477 1938 2585 1953 1117 1968 4100
1924 440 1939 2320 1954 1135 1969 5000
1925 440 1940 2225 1955 1425 1970 5345
1926 310 1941 2000 1956 1721 1971 4500
1927 545 1942 934 1957 2021 1972 4200
1928 684 1943 934 1958 1855 1973 1200
1929 764 1944 920 1959 1895 1974 0
1930 1368 1945 1510 1960 2200 1975 0
1931 1484 1946 203 1961 2520 1976 200
1932 1774 1947 654 1962 2500 1977 1150
1933 1840 1948 850 1963 2880 1978 1300
1934 1689 1949 1044 1964 3000

==Skrá yfir uppskeru á kartöflum í Vestmannaeyjum á árunum 1885-1977.==
Mælt í tunnum. Ein tunna = 100 kg.

upp- upp- upp- upp-
Ár: skera: Ár: skera: Ár: skera: Ár: skera:

1885 177 1897 421 1909 764 1921 1004
1886 363 1898 256 1910 822 1922 927
1887 ? 1899 379 1911 755 1923 ?
1888 261 1900 492 1912 852 1924 ?
1889 353 1901 381 1913 879 1925 1044
1890 594 1902 512 1914 719 1926 917
1891 579 1903 736 1915 503 1927 1212
1892 609 1904 570 1916 682 1928 936
1993 318 1905 731 1917 163 1929 954
1894 560 1906 729 1918 402 1930 859
1895 544 1907 264 1919 612 1931 1277
1896 676 1908 604 1920 806 1932 1573
1933 1031 1945 4000 1957 2110 1969 ?
1934 1051 1946 4000 1958 2650 1970 ?
1935 1194 1947 7200 1959 2260 1971 1600
1936 3250 1948 14300 1960 1290 1972 1200
1937 846 1949 12400 1961 3800 1973 0
1938 2400 1950 11900 1962 1170 1974 0
1939 4200 1951 64400 1963 3000 1975 0
1940 1202 1952 17100 1964 2100 1976 0
1941 3400 1953 17200 1965 2500 1977 40
1942 1500 1954 10200 1966 ?
1943 3000 1955 8000 1967 3900
1944 3500 1956 3700 1968 ?

==Skrá yfir uppskeru á gulrófum og næpum í Vestmannaeyjum á árunum 1885 - 1977.== Mælt í tunnum. Ein tunna = 100 kg.
Ár: Uppskera: Ár: Uppskera: Ár: Uppskera: Ár: Uppskera:
1885 112 1908 278 1931 590 1954 120
1886 170 1909 241 1932 479 1955 100
1887 ? 1910 425 1933 638 1956 130
1888 156 1911 367 1934 271 1957 3.00
1889 391 1912 380 1935 307 1958 1310
1890 554 1913 421 1936 525 1960 300
1891 500 1914 284 1937 328 1961 260
1892 510 1915 173 1938 710 1962 880
1893 309 1916 404 1939 900 1963 170
1894 525 1917 401 1940 1040 1964 160
1895 681 1918 354 1941 1800 1965 240
1896 656 1919 ? 1942 400 1966 ?
1897 ? 1920 464 1943 350 1967 350
1898 425 1921 370 1944 400 1968 ?
1899 232 1922 341 1945 320 1969 ?
1900 355 1923 ? 1946 300 1970 ?
1901 344 1924 ? 1947 210 1971 500
1902 337 1925 334 1948 420 1972 400
1903 503 1926 429 1949 410 1973 0
1904 359 1927 754 1950 720 1974 0
1905 481 1928 499 1951 1360 1975 0
1906 442 1929 389 1952 170 1976 0
1907 188 1930 368 1953 1690 1977 11

==Skrá yfir matjurtagarða Vestmannaeyinga og „önnur sáðlönd“ frá 1791 - 1963,==
fjölda þeirra og heildarstærð, eins og þennan fróðleik, er að finna í opinberum heimildum.

Frá 1791, að byrjað var að skrá tölu kálgarða í Vestmannaeyjum, til ársins 1810 eru það næstum einvörðungu danskir kaupmenn eða verzlunarstjórar þeirra, sem rækta gulrófur, næpur og fl. skyldar matjurtir við hús sín eða íbúðir. Stærð þeirra garða er hvergi skráð. Nú tekur garðrækt Eyjamanna vaxtarkipp, því að Mad. Ericsen, hin danska frú í Frydendal, hefur hafið kartöflurækt í Eyjum. Hún
fær brátt byr. (Sjá grein um störf hennar hér í ritinu). Þá er tekið að
mæla flatarmál matjurtagarðanna. Síðan er hætt að telja þá árið 1877.

Smámsaman læra Eyjamenn að skilja gildi þess að rækta rófur, næpur o.fl. matjurtir við hús sín. Þá fjölgar görðunum, en ekki þykir taka því að skrá flatarmál þeirra.

==„Kálgarðar og annað sáðland“==
eins og eftirfarandi skrá er nefnd í opinberum heimildum. Lítill vafi er á því, að töluverður hluti þessa „sáðlands“ eru sáðhafraakrar, þar sem ræktunarmenn sá höfrum í brotna landið sitt.

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-08-07T11:55:07Z

Johanna:

==Kúadauðinn í Vestmannaeyjum==

Eins og ég hefi drepið á hér í máli mínu, þá stofnuðu Eyjamenn
nautgripaábyrgðarfélag árið 1893. Þetta merka framtak þeirra var vissulega gjört af gildum ástæðum. Um lengri tíma hafði það verið árlegt fyrirbrigði i byggðarlaginu, að kýr drápust skyndilega á básum sínum. Litlar sögur fara af þessu fyrirbrigði, því að fátt var um það skrifað. Það er fyrst árið 1919 að kúadauðans í Eyjum er getið í blaðagrein, að ég bezt veit. Í þá grein hlýt ég að vitna hér. Hún birtist í Skeggja í maímánuði 1919. Höfundur hennar var ritstjóri
blaðsins, Páll Bjarnason frá Götu í Stokkseyrarhreppi, síðar skólastjóri, svo og gjaldkeri Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Þar segir hann um kúadauðann í Vestmannaeyjum:

„Undarleg plága er kúadauðinn hér í Vestmannaeyjum. Einn bóndi missti á dögunum kú, sem virtist vera alheilbrigð örstuttri stundu áður en komið var að henni steindauðri á básnum. Það er fimmta kýrin, sem hann missir á sex árum. Aðra kú missti hann í fyrra á sama hátt og þessa. Urðu báðar bráðkvaddar á básnum. Engin sjúkleikamerki sáust á innyflunum á seinni kúnni, enda hafði ekki borið á neinni vesöld í henni.

Fleiri hafa orðið fyrir þungum búsifjum af völdum kúafársins, þó að enginn hafi orðið eins hart úti og þessi bóndi. - Annar maður missti unga kú, bezta grip, fyrir fáum dögum, og sá ekkert á henni áður... Alls munu hafa farið 5-6 kýr þannig á árinu. Það er ekki smáræðisskattur á fáum eigendum, þó að ábyrgðarfélagið bæti þær að nokkru leyti.

==Dýralæknar í Vestmannaeyjum.==

'''Friðrik Benónýsson'''. Árið 1902 flytjast frá Núpi undir Eyjafjöllum til Vestmannaeyja hjónin Friðrik Benónýsson og frú Oddný Benediktsdóttir. Brátt eftir flutninginn til Eyja snéri Friðrik Benónýsson sér að sjósókninni þar. Þegar svo vélbátaútvegurinn hófst í kauptúninu, eignaðist Friðrik brátt hlut í
tveim vélbátum og var formaður á öðrum þeirra. Hann reyndist aflamaður mikill. En þótt náttúran sé lamin með lurk, þá leitar hún út um síðir, segir í þessari rímuðu fullyrðingu íslenzkunnar. Svo reyndist þetta hjá sjósóknaranum mikla,
Friðrik Benónýssyni, formanni. Hann var sjálflærður dýralæknir og hafði mikinn hug á því starfi. Býsna oft átti það sér stað, að beðið var eftir bví að Friðrik formaður kæmi að landi, svo að hægt yrði að fá hann strax af skipsfjöl til þess að sprauta kú við doða t.d., lina þjáningar og hindra hættu. Þessi líknarstörf taldi formaðurinn ekki eftir sér, hvernig sem ástatt var fyrir honum og hversu miklar eða brýnar annir aðrar steðjuðu að og kölluðu hann til skyldustarfa við útgerðina og fiskveiðarnar.

Þessar dýralækningar hans hjá Eyjafólki voru ómetanlegar og hann stundaði þær áratugum saman í byggðarlaginu.

En hinn snögga og tíða kúadauða í Eyjum réð hann ekki við. Til þess skorti hinn ólærða dýralækni Eyjamanna vísindalega þekkingu, var ályktað.

Í Eyjum voru árlega 20-30 fjárhundar, sem bændur og fleiri áttu þar. Flest árin reyndust 1-3 hundar með bandorma. Þetta kom í ljós, þegar Friðrik formaður og dýralæknir hafði gefið þeim inn „arekaduft“ að boði héraðslæknisins. Þetta starf innti Friðrik dýralæknir af hendi í Eyjum áratugum saman fyrir sýslumanninn og hreppstjórana til ðryggis heilsu manna þar. En hinn snðgga og tíða kúadauða í
Eyjum réð hann ekki við, eins og ég hefi sagt.

'''Þorvaldur Egilsson'''. Árið 1937 starfaði að dýralækningum í Eyjum og rannsóknum á kúadauðanum þar Þorvaldur Egilsson. Hann réðist þangað að tilhlutan Búnaðarsambands Suðurlands. -

'''Pétur Gunnarsson'''. Árið 1944 dvaldist í Eyjum Pétur Gunnarsson, landbúnaðarkandidat og fóðurfræðingur m.m. til þess að rannsaka hinn tíða kúadauða þar. Þekkingu sinni skyldi hann beina sérstaklega að rannsóknum á fóðri
kúnna. Ekki er mér kunnugt um árangur þeirra rannsókna. En víst er um það, að þeir atburðir gerðust framvegis, að kýr lágu dauðar á bás sínum, þegar að var komið.

'''Gunnar Hlíðar'''. Árið 1944 var lærður dýralæknir fenginn til að búsetja sig í Eyjum. Jafnframt var hann þar ráðinn heilbrigðisfulltrúi. Þessi maður var Gunnar Hlíðar dýralæknir Sigurðsson Hlíðars yfirdýralæknis.

Hann dvaldist við dýralækningar í Eyjum 8 ár og annaðist öll þau störf á því sviði, sem Friðrik heitinn Benónýsson hafði áður innt af hendi af stakri alúð, en hann féll frá árið 1943 hálfníræður að aldri.

'''Bjarni Bjarnason'''. Þegar Gunnar Hlíðar hvarf burt úr Eyjum, tók Bjarni Bjarnason, gamalkunnur Eyjabúi, til að reyna eftir megni að fylla skarð hans við dýralækningastarfið. Fór honum það þegar vel úr hendi, þó að ólærður væri á því
sviði. Brátt sótti hann námskeið hjá dýralæknunum Jóni Pálssyni og Ásgeiri Einarssyni. Bjarni Bjarnason var síðan starfandi dýralæknir í Eyjum til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og allur búskapur Eyja fólks varð að engu.

==Stjórnarmenn Búnaðarfélags Vestmannaeyja á árunum 1924-1973.==

Áður en lengra er haldið þykir mér við hæfi að birta hér nöfn þeirra manna sem völdust til forustu í ræktunar- og landbúnaðarmálum Eyjamanna í heild á árunum
1924-1973, eða 49 árin, sem Búnaðarfélag Vestmannaeyja ræktunar- og mjólkurframleiðslumálum Vestmannaeyinga.

'''Guðmundur Sigurðsson''' verkstjóri, Heiðardal (nr. 2) við Hásteinsveg, formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja 1924-1934; með stjórnandi 1935-1938 og 1943-1944. Þorbjörn Guðjónsson, bóndi á Kirkjubæ, gjaldkeri Búnaðarfélags-
ins 1924-1935; formaður Búnaðarfélagsins 1935-1939.

'''Guðmundur Einarsson''', útgerðarmaður, Viðey (nr. 30) við Vestmannabraut, formaður Búnaðarfélagsins 1939 til dánardægurs 1942. Magnús Bergsson, bakarameistari, Tungu (nr. 4) við Heimagötu, í stjórn Búnaðarfélagsins frá
1939-1952, ýmist gjaldkeri, ritari eða varaformaður. Hann mun hafa gegnt formannsstarfi í félagsstjórninni á árunum 1942-1944.

'''Helgi Benediktsson,''' kaupm. og útgerðarm., formaður Búnaðarfélagsins á árunum 1944-1948. Jón Guðjónsson, bóndi í Þórlaugargerði, formaður Búnaðarfélagsins 1948-1950. Annars sat hann í stjórn Búnaðarfélgsins frá 1947-1954.

'''Jón Magnússon''', bóndi í Gerði, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1949. Árið eftir var hann kosinn formaður Búnaðarfélagsins. Þessi bóndi hélt síðan Búnaðarfélaginu við lýði í 23 ár eða til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og lagði landbúnað Eyjamanna í rúst. Jón bóndi Magnússon var því síðasti formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Síðustu árin fyrir gos var Jón bóndi einnig gjaldkeri Búnaðrfélagsins og verzlunarstjóri.

'''Guðjón Jónsson,''' bústjóri í Dölum, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1954 og tók þá við gjaldkera- og verzlunarstjórastarfi félagsins af Hannesi bónda Sigurðssyni, sem lét af því starfi á áttræðisaldri. Þessu trúnaðarstarfi gegndi bústjórinn síðan, meðan hann var bústjóri í Dölum eða til ársins 1963. Þá tók formaður Búnaðarfélagsins einnig á sínar herðar þessi trúnaðarstörf.

'''Trausti Indriðason''', bóndi í Brekkuhúsi var ritari Búnaðarfélags Vestmannaeyja um nokkurt skeið, áður en hann flutti burt úr Eyjabyggð.

'''Páll Árnason''', bóndi í Þórlaugargerði tók við ritarastörfum af Trausta Indriðasyni og hafði það starf á hendi í samstarfi við Jón Magnússon, þar til yfir lauk.

'''Páll Bjarnason''', skólastjóri, var ritari Búnaðarfélagsins frá stofnun þess til ársins 1935. Þá var hann orðinn heilsutæpur maður og treysti sér ekki til að taka endurkjöri í stjórnina. Hann var þá kjörinn heiðursfélagi Búnaðarfélags
Vestmannaeyja fyrir hin miklu störf sín í þágu félagsins, sem einn af aðalhvatamönnum að stofnun þess, stjórnarmaður þess fyrstu 11 starfsárin og trúnaðarmaður þess gagnvart Búnaðarfélagi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands frá upphafi samstarfsins.

Þegar Búnaðarfélag Vestmannaeyja hafði starfað 110 ár, var starfsins minnzt á sérstökum fundi innansamtakanna. Þar flutti skólastjórinn, Páll Bjarnason, ræðu, sem vakti nokkra athygli. Ein af fullyrðingum skólastjórans í ræðunni var þessi: „Þá (þegar B.V. var stofnað) mátti sjá þörfina á aukinni ræktun hér í Eyjum og mjólkurframleiðslu á andlitum margraskólabarna“... Þessu veitti skólastjórinn athygli í barnaskóla kaupstaðarins, er hann íhugaði andlitsdrætti og yfirbragð hinna ungu nemenda sinna.

'''Séra Sigurjón Þ. Árnason''', sóknarprestur að Ofanleiti, sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun þess 1924 til ársins 1931.

'''Jón Gíslason''', útvegsbóndi, Ármótum (nr. 14) við Skólaveg, skipaði sinn sess í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun til ársins 1931.

'''Einar Sigurdsson''', kaupmaður, Skólavegi 1, Vðruhúsinu, sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1931-1940, ýmist ritari stjórnarinnar eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Hannes Sigurðsson''', bóndi á Brimhólum, sat lengi í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja samfleytt í 19 ár (1935-1954). Flest árin var hann gjaldkeri Búnaðarfélagsins og öll árin verlunarstjóri þess, annaðist vðrukaup þess og
vörusölu og þótti þar jafnan réttur maður á réttum stað.

'''Páll Oddgeirsson''', kaupmaður, Miðgarði við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1935-1938 og 1943-1945, og var þá lengi ritari stjórnarinnar. Hann var jarðræktarmaður mikill.

'''Ársæll Sveinsson''', útgerðarmaður og kaupmaður, Fögrubrekku við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins samfleytt í 19 ár,
ýmist varaformaður eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Þorsteinn Jónsson''', skipstjóri, Laufási við Austurveg. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá 1940-1945.

'''Georg Gíslason''', kaupmaður. Hann var í stjórn Búnaðarfélagsins 1931-1936.

'''Ármann Guömundsson''' frá Viðey við Vestmannabraut. Hann var kosinn í stjórn Búnaðarfélagsins árið eftir að faðir hans, Guðmundur Einarsson, form. félagsins, lézt. Hann sat í stjórninni árið 1943-1944.

Fleiri Vestmannaeyingar sátu í stjórn Búnaðarfélagsins um eins árs skeið, t.d. Sigfús Scheving, skipstjóri, 1943-1944; Erlendur Jónsson, bóndi, Ólafshúsum, árið 1953-1954, og Gunnar Hlíðar dýralæknir, árið 1951-1952.

==Trúnaðarmenn==

Samkvæmt 6. grein. Jarðræktarlaganna frá árinu 1923 hafði Búnaðarfélag Íslands heimild til að ráða sér trúnaðarmann í hverjum hreppi eða kaupstað „til þess að hafa fyrir félagsins hönd umsjón og eftirlit með ræktunarfyrirtækjum, sem undir það falla í þeim hreppi,“ eins og það er orðað í nefndum lögum.

Þegar jarðbótamælingar hófust í Vestmannaeyjum á vegum Búnaðarfélags Vestmannaeyja, var Páll Bjarnason, Skólastjóri, ráðinn til þessa verks. Hann mældi fyrst jarðbætur fyrir Búnaðarfélag Íslands haustið 1924.
Það voru jaðabætur, sem unnar höfðu verið árið 1923 og haustið 1924.

Næstu sjö árin hafði hann síðan þetta trúnaðarstarf á hendi. Þá tók heilsuleysi að þjá hann. Af þeim sökum mældi Helgi Benónýsson, búfræðingur, jarðabæturnar fyrir haustið 1932.

Ég sem þetta rita, mældi síðan fyrir skólastjórann allar jarðabætur Eyjamanna
haustin 1933 og 1934 og skráði þær.

Haustið 1935 tók ég síðan að mér að mæla og meta allar jarðabætur og aðrar búnaðarframkvæmdir í Eyjum fyrir Búnaðarfélag Íslands og Búnaðarsamband Suðurlands. Það trúnaðarstarf hafði ég á hendi fyrir búnaðarsamtök þessi næstu 14 árin eða til ársins 1948. Þá baðst ég lausnar frá þeim störfum. Seinasta árið voru jarðræktarmenn í byggðarlaginu aðeins 9 talsins.

Trúnaðarmannsstarfinu fylgdu margskonar fyrirgreiðslur, t.d. þegar búnaðaramböndin sendu Eyjamönnum fyrirlesara til að halda búnaðarnámskeið í kaupstaðnum, sem átti sér stað endur og eins. Um nokkra þeirra er getið hér að framan í þessum skrifum. Trúnaðarmaðurinn var einskonar tengiliður á milli Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarsamband Vestmannaeyja hinsvegar.

Samvinna stjórnar Búnaðarfélags Vestmannaeyja við stjórnarmenn Búnaðarfélags
Íslands og Búnaðarsambands Suðurlands var alltaf hlýleg og ánægjuleg.

Þegar ég baðst undan trúnaðarstarfinu haustið 1948, tók við því Pétur bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ og hafði það á hendi, þar ti eldgosið á Heimaey dundi yfir.

Allar jarðbætur, hverju nafni sem nefndust, skráði trúnaðarmaður í tvíriti. Aðra nótuna fékk jarðræktarmaðurinn. Hún var viðurkenning fyrir jarðbótum sem hann hafði unnið. Siðan var unnin skýrsla yfir allar unnar jarðbætur samkvæmt gögnum þeim, sem trúnaðarmaðurinn hafði eftir í fórum sínum. Hann sendi hana síðan Búnaðarsamnbandi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands.

==Framkvæmdir reiknaðar til dagsverka==

Hinar ýmsu jarðræktarframkvæmdir voru á fyrstu árum eftir að jarðræktarlögin frægu gengu í gildi reiknaðar til dagsverka eftir föstum reglum. Ríkisstyrkurinn
var síðan greiddur jarðræktarmönnum samkvæmt þessum settu reglum.

Þessi greiðsla á ríkisstyrknum samkvæmt dagsverkatölu hvers og eins var í gildi til ársins 1935. Ég skrái hér dæmi um reglur þessar:
Þaksléttur ................... 50 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Græðisléttur.................. 60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Sáðsléttur ....................40 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Matjurtagarður.................60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar einhlaðnir.........10 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar tvíhlaðnir.........4 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Þurrheyshl. steyptar með járnþ..... 0,5 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Votheyshl. ósteypar með járnþ...... 0,3 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Safnþrær alsteyptar................ 0,2 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Áburðarhús alsteypt............... 0,25 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Upprifið grjót ................... 1,0 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>

Tiunda- og framtalssvik. Indriði Einarsson, skrifstofstjóri og skáld, var aðstoðarmaður landfógeta í endurskoðun reikninga landsins frá 1879 - 1904. Hann lét hafa eftir sér á prenti þessi orð um búnaðarskýrslur landsmanna á árunum 1882 - 1884:

„Ég hefi þá skoðun, að tíunda-og framtalssvik eigi sér ekki svo mjög stað
hér á landi, þegar um nautgripi er að tala, nema þegar telja skal fram ungviði.
........... Það er alkunna, að hér á landi eru allvíða mikil tíundasvik, sem einkum munu koma niður á sauðfjárframtalinu nokkuð á hrossum, en eftir því sem
ég ímynda mér minnst, þegar nautgripir eru taldir fram... Hér á landi segir hver
til hjá sér, án þess að litið sé eftir, hvort hann segir satt. Það er þannig alveg víst, að fjártalan bæði fyrrum og nú er töluvert hærri í rauninni en skýrslurnar segja til.“........

Eftirfarandi umsögn fylgir búnaðaraskýrslum 1890 - 1891:

„Það er ástæða til að álíta, að skýrslurnar um nautpening séu einna áreiðanlegastar, með því að flestum hreppstjórum mun vera nokkurn veginn kunnugt um kúabú hreppsmanna sinna ........ Hvorugtn árið (1889 og 1891) munu öll kurl
koma til grafar, og það er líka naumast von, þar sem eigi er gjörð frekari gangskör en nú er gjörð að eftirliti með því, að allt sé talið fram.... að tíundarsvik munu miklu almennari í Suðuramtinu en hinum ömtunum, og fyrir því verða tölurnar í búnaðarskýrslunum, sérstaklega í þessu amti (Suðuramtinu)
lægri en þær ættu að vera.“

==Réttin á Eiðinu í Vestmannaeyjum.==

Líkindi eru til þess, að fjárrétt hafi Eyjabændur byggt á Eiðinu norðan við hafnarvog sinn mjög fljótlega eftir að fjáreign hófst á Heimaey, líklega fljótlega eftir landnám þar. Réttin var hlaðin úr fjörugrjóti. Hún var austarlega á Eiðinu nálægt veggjum Heimakletts. Þar var bændum það auðveldast að reka fé í hana. Þessi fjárrétt stóð á Eiðinu fram að 1930. Hún var jafnan nefnd Almenningurinn á Eiðinu.

Dilkana áttu og notuðu ábúendur þessara jarða á Heimaey:
(Sbr. mynd)
# Presturinn á Ofanleiti, sem bjó á 4 jðrðum.
# Bændurnir á Norðurgarðsjörðunum og Vestra-Þórlaugargerði.
# Bændurnir á Presthúsum, tveim Vilborgarstaðajörðum og einni Kirkjubæjarjörðinni.
# Bóndinn á Ólafshúsum og Nýjabæ.
# Bóndinn í Svaðkoti, á Steinsstöðum og í Draumbæ.
# Tveir bændur af átta á Vilborgarstððum og bóndinn í Brekkhúsi. Þá fengu einnig tómthúsmennirnir á Fögruvðllum og Sveinsstöðum að draga fé í þennan dilk.
# Bóndinn á Eystri-Vesturhúsum, bóndinn í Túni og einn bóndinn á Vilborgarstöðum. Þennan dilk notuðu einnig tómthúsmennirnir í Skel og Kró.
# Búastaðabændurnir tveir, bóndinn í Gvendarhúsi og tómthúsmaðurinn á Grund við Kirkjuveg.
# Bændurnir tveir á Gjábakka,bóndinn á Miðhúsum og Kornhól.
# Bændurnir tveir í Dölum og tveir á Oddstöðum.
# Bændurnir tveir í Gerðunum og bóndinn á Þórlaugargerði eystra.
# Fimm bændur af átta á Kirkjubæjum.
# Bóndinn á Vestri-Vesturhúsum og „tómthúsmaðurinn“ á Eystri Löndum.
# Bændurnir tveir á Eystra- og Vestra-Stakkagerði og tómthúsmaðurinn í Landakoti.
# Bóndinn í Háagarði og bóndinn í Miðhlaðbæ (Vilborgarstaðajarðir), einn bóndinn á einni Vilborgarstaðajörðinni að auki og svo einni Kirkjubæjajörðinni. (Sjá Blik, ársrit Vestmannaeyja, árið 1959, bls. 108-109).

==Öflun töðu á Heimaey frá 1882 - 1977.== Þurrhey (taða) í hestburðum.
(Einn hestburður telst vega 16 fjórðunga eða 160 pund, þ.e. 80 kg.)<br>
1882 1286 1907 2100 1931 5697 1955 7246
1883 1443 1908 2039 1932 6561 1956 8230
1884 1310 1909 2478 1933 9662 1957 8264
1885 1202 1910 2259 1934 11146 1958 7340
1886 1304 1911 2524 1935 7327 1959 7005
1887 ? 1912 2506 1936 11046 1960 6690
1888 1475 1913 3275 1937 10193 1961 6585
1889 1382 1914 2903 1938 8740 1962 8845
1890 1536 1915 2904 1939 11246 1963 7017
1891 1612 1916 3253 1940 13500 1964 4813
1892 1657 1917 3080 1941 13000 1965 7313
1893 1377 1918 3244 1942 12000 1966 6970
1894 1774 1919 2993 1943 11900 1967 6420
1895 1923 1920 3455 1944 12500 1968 3484
1896 2275 1921 3886 1945 10500 1969 5360
1897 2024 1922 4154 1946 ? 1970 3321
1898 2188 1923 4154 1947 5808 1971 3643
1899 2061 1924 4154 1948 3090 1972 2774
1900 2374 1925 4169 1949 7249 1973 0
1901 2292 1926 4535 1950 6544 1974 0
1903 2114 1927 4657 1951 6312 1975 475
1904 2168 1928 4733 1952 7834 1976 250
1905 2404 1929 6304 1953 8158 1977 438
1906 2526 1930 7093 1954 6100

==Votheysgerð í Vestmannaeyjum.==

Staðreyndin mun vera sú, að árið 1947 var fyrst borið við að verka vothey eða súrhey í Vestmannaeyjum. Fyrstu fimm árin var þessi votheysgerð í smáum stíl. En sumarið 1965 fór þessi heyverkun mjög í vöxt. Dalabúið?

Votheysgerð í byggðarlaginu var sem hér segir á árunum 1965 - 1972:
1965: 1300 rúmmetrar <br>
1966: 1170 rúmmetrar <br>
1967: 630 rúmmetrar <br>
1968: 275 rúmmetrar <br>
1969: 140 rúmmetrar <br>
197Ó: 300 rúmmetrar <br>
1971: 75 rúmmetrar <br>
1972: 50 rúmmetrar <br>

==Alifuglarækt í Vestmannaeyjum==
Ekki eru alifuglar í Eyjum taldir með á búnaðarskýrslum fyrr en árið 1920.
Hér þykir okkur við hæfi að birta tðlu þessara „húsdýra“, og teljum við
þá alifuglarækt til landbúnaðarathafna.

Fjöldi Fjöldi Fjöldi Fjöldi
ali- ali- ali- ali-
Ár: fugla: Ár: fugla: Ár: fugla Ár: fugla
1920 232 1935 1730 1950 524 1965 3175
1921 478 1936 1730 1951 828 1966 3375
1922 477 1937 1918 1952 1018 1967 4350
1923 477 1938 2585 1953 1117 1968 4100
1924 440 1939 2320 1954 1135 1969 5000
1925 440 1940 2225 1955 1425 1970 5345
1926 310 1941 2000 1956 1721 1971 4500
1927 545 1942 934 1957 2021 1972 4200
1928 684 1943 934 1958 1855 1973 1200
1929 764 1944 920 1959 1895 1974 0
1930 1368 1945 1510 1960 2200 1975 0
1931 1484 1946 203 1961 2520 1976 200
1932 1774 1947 654 1962 2500 1977 1150
1933 1840 1948 850 1963 2880 1978 1300
1934 1689 1949 1044 1964 3000

==Skrá yfir uppskeru á kartöflum í Vestmannaeyjum á árunum 1885-1977.==
Mælt í tunnum. Ein tunna = 100 kg.

upp- upp- upp- upp-
Ár: skera: Ár: skera: Ár: skera: Ár: skera:

1885 177 1897 421 1909 764 1921 1004
1886 363 1898 256 1910 822 1922 927
1887 ? 1899 379 1911 755 1923 ?
1888 261 1900 492 1912 852 1924 ?
1889 353 1901 381 1913 879 1925 1044
1890 594 1902 512 1914 719 1926 917
1891 579 1903 736 1915 503 1927 1212
1892 609 1904 570 1916 682 1928 936
1993 318 1905 731 1917 163 1929 954
1894 560 1906 729 1918 402 1930 859
1895 544 1907 264 1919 612 1931 1277
1896 676 1908 604 1920 806 1932 1573
1933 1031 1945 4000 1957 2110 1969 ?
1934 1051 1946 4000 1958 2650 1970 ?
1935 1194 1947 7200 1959 2260 1971 1600
1936 3250 1948 14300 1960 1290 1972 1200
1937 846 1949 12400 1961 3800 1973 0
1938 2400 1950 11900 1962 1170 1974 0
1939 4200 1951 64400 1963 3000 1975 0
1940 1202 1952 17100 1964 2100 1976 0
1941 3400 1953 17200 1965 2500 1977 40
1942 1500 1954 10200 1966 ?
1943 3000 1955 8000 1967 3900
1944 3500 1956 3700 1968 ?

==Skrá yfir matjurtagarða Vestmannaeyinga og „önnur sáðlönd“ frá 1791 - 1963,==
fjölda þeirra og heildarstærð, eins og þennan fróðleik, er að finna í opinberum heimildum.

Frá 1791, að byrjað var að skrá tölu kálgarða í Vestmannaeyjum, til ársins 1810 eru það næstum einvörðungu danskir kaupmenn eða verzlunarstjórar þeirra, sem rækta gulrófur, næpur og fl. skyldar matjurtir við hús sín eða íbúðir. Stærð þeirra garða er hvergi skráð. Nú tekur garðrækt Eyjamanna vaxtarkipp, því að Mad. Ericsen, hin danska frú í Frydendal, hefur hafið kartöflurækt í Eyjum. Hún
fær brátt byr. (Sjá grein um störf hennar hér í ritinu). Þá er tekið að
mæla flatarmál matjurtagarðanna. Síðan er hætt að telja þá árið 1877.

Smámsaman læra Eyjamenn að skilja gildi þess að rækta rófur, næpur o.fl. matjurtir við hús sín. Þá fjölgar görðunum, en ekki þykir taka því að skrá flatarmál þeirra.

==„Kálgarðar og annað sáðland“==
eins og eftirfarandi skrá er nefnd í opinberum heimildum. Lítill vafi er á því, að töluverður hluti þessa „sáðlands“ eru sáðhafraakrar, þar sem ræktunarmenn sá höfrum í brotna landið sitt.

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-07T11:09:40Z

Johanna:

'''„Kálgarðar og annað sáðland“''' eins og eftirfarandi skrá er nefnd í opinberum heimildum. Lítill vafi er á því, að töluverður hluti þessa „sáðlands“ eru sáðhafraakrar, þar sem ræktunarmenn sá höfrum í brotna landið sitt
fyrsta árið.

Flatarm. Flatarm. Flatarm. Flatarm.
Ár: í ferm.: Ár: í ferm.: Ár: í ferm.: Ár: í ferm.:

1885 33358 1901 39731 1916 65160 1931 54850
1886 35823 1902 94394 1917 63890 1932 68140
1888 50773 1903 66894 1918 34968 1933 68140
1889 51173 1904 65316 1919 36511 1934 88000
1890 53574 1905 67436 1920 36511 1935 89600
1891 52195 1906 65954 1921 36511 1936 89600
1892 53050 1907 66823 1922 36511 1937 89600
1893 53426 1908 55031 1923 36511 1938 132600
1894 56468 1909 68390 1924 36515 1939 176200
1895 57592 1910 67539 1925 36515 1940 203700
1896 56826 1911 67631 1926 36515 1941 224500
1897 58837 1912 69448 1927 36515 1942 241300
1898 59387 1913 75374 1928 36515 1943 243000
1899 57805 1914 75611 1929 36515 1944 250000
1900 56911 1915 71840 1930 54850 1945 260000
==Búnaðarfélag Vestmannaeyja. Ræktun matjurtagarða. Árlegur viðauki.==

Tala fé- Tala fé- Tala fé-
lags- Flatarm. lags- Flatarm. lags- Flatarm.
Ár: manna.: í ferm.: Ár: manna í ferm.: Ár: manna í ferm.:
1924 22 844 1938 105 64500 1952 7 7500
1925 22 756 1939 94 65400 1953 15 5600
1926 19 2819 1940 71 41200 1954 10 2200
1927 58 885 1941 27 31200 1955 4 ?
1928 63 1980 1942 27 25700 1956 6 1000
1929 97 1943 15 4100 1957 6 ?
1930 97 4470 1944 15 3400 1958 11 19700
1931 48 13290 1945 11 1200 1959 3 ?
1932 88 ? 1946 12 13800 1960 3 3700
1933 49 2190 1947 9 500 1961 4 9200
1934 50 2400 1948 9 2500 1962 ? ?
1935 83 31220 1949 6 7300 1963 8 8500
1936 52 32800 1950 8 10700
1937 64 7200 1951 13 900

==Athyglisverður samanburður.==
Á bls. 14 í Þrjátíu ára minningarriti Búnaðarsambands Suðurlands (1938) er þennan fróðlega samanburð að finna milli þeirra sýslna, sem Búnaðarsambandið skipa. Uppskeran er mæld í tunnum. Hver tunna er 100 kg.

Sýslur: Ár: ræktaðar ræktaðar rófur meðaltal flatarm.
kartöflur og aðrir ávextir á hvert kálg.ferf
býli

V.-Skaftafellss. 1889 515 499 2,3 24.706
Rangárvallas. 616 326 0,5 60.620
Árnessýsla 720 735 1,0 136,448
Vestmannaeyjar 77 261 3,4 14.431

V.-Skaftafellss. 1899 894 774 3,5 34.275
Rangárvallas. 2686 3220 4,6 152.725
Árnessýsla 2468 2192 2,7 151.499
Vestmannaeyjar 379 232 6,7 16.301

V.-Skaftafells. 1908 1724 739 8,5 50.893
Rangárvallas. 3215 2482 6,2 153.582
Árnessýsla 3815 2716 6,3 171.710
Vestmannaeyjar 614 278 6,6 15.519 rófur og

Á bls. 51 í sama riti er getið um stækkun eiginlegra garðlanda í þessum
fjórum sýslum Búnaðarsambandsins á árunum 1909 1918. Á þessum 9 árum stækka
garðlönd í þessum sýslum Búnaðarsambandskvæðins sem hér segir: Í Vestur-Skaftafellssýslu 3,24 sinnum; í Rangávallasýslu 3,64 sinnum; í Árnessýslu 3,7 sinnum; í Vestmannaeyjum aðeins 1,8 sinnum. - Rétt er að geta þess hér til skýringar, að á árunum 1906 - 1918 stofnuðu Eyjamenn til útgerðar á 95 vélbátum. Sá öri og mikli vöxtur vélbáta útgerðarinnar hafði auðvitað neikvæð áhrif á þróun landbúnaðar í Skaftabyggðarlaginu, þar sem hugur og hönd hvers Eyjamanns, ef svo má segja, einbeitti sér að uppbyggingu sjávarútvegsins með fullkomnu valdi yfir hinni nýju tækni.

==Deilt og þjarkað um mjólkurverð==

Eins og skráin hér í skrifum þessum um búpening Eyjamanna ber með sér, þá fór kúafjöldi þeirra minnkandi ár frá ári á árabilinu 1941 - 1947. Ástæðurnar fyrir þessari rýrnun mjólkurframleiðslunnar byggðarlaginu voru aðallega tvær, hefi ég lauslega getið um þær: Aukin atvinna á styrjaldarárunum við öflun fisks og fisksölu með miklum fisk-útflutningi og stórhækkuðu fiskverði og þar með auknum tekjum almennings annars vegar og lágu mjólkurverði hinsvegar, sem haldið var niðri af sérstökum verðlagsvöldum, sem ekki virtust gera sér hina minnstu grein
fyrir kostnaðaraukanum mikla við framleiða mjólk í Vestmannaeyjum.

Í janúar 1941 stofnuðu mjólkurframleiðendur í Eyjum með sér samtök til þess að gæta hagsmuna sinna og fá viðunandi verð fyrir mjólk sína, sem seld var bæjarbúum. Þessi hagsmunasamtök mjólkurframleiðenda kusu sér baráttunefnd, sem þeir kölluðu Mjólkurverðlagsnefnd Vestmannaeyjakaupstaðar. Formaður þeirrar nefndar var kjörinn Þorbjörn bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ. Hann rak annað stærsta kúabú í Eyjum þá og var sá einstaklingurinn, sem mestar jarðabætur og ræktunarframkvæmdir hafði innt af hendi í byggðarlaginu á undanförnum árum.

Við upphaf styrjaldarinnar var söluverð mjólkurlítrans 40 aurar. Árið 1940 var söluverðið mjólkurlítrans 48 aurar. Veturinn 1941 hækkuðu samtök mjólkurframleiðenda mjólkina í 48 aura lítrann, og svo 65 aura, þegar leið fram á vorið. Í júnímánuði um sumarið var gerð sú sambykkt að hækka mjólkurverðið 175 aura lítrann frá 1. júlí n.k. „með tilliti til heyverðs, vinnuverðs og verðs á
fóðurmjöli“, eins og segir í fundargjörð mjólkurverðlagsnefndarinnar.

Í september 1942 hafði átt sér stað gífurleg verðhækkun á öllum þessum nauðþurftum til mjólkurframleiðslunnar. Afréð þá Mjólkurverðlagsnefndin að hækka
verð á hverjum mjólkurlítra í kr. 1,50. Tekur nefndin það fram í samþykkt sinni, að þetta verð sé í fullkomnu samræmi við þá hækkun kaupgjalds, sem þá hafði átt sér stað, og svo hækkun á verði heys og fóðurvara frá fyrra ári, og þá sé mjólkurverðið í Eyjum í samræmi við gildandi mjólkurverð í Reykjavík.

Þrátt fyrir þessa hækkun á mjólkurverðinu fór mjólkurframleiðsla Eyjamanna rýrnandi ár frá ári, svo að til vandræða horfði. Allt annað var arðvænlegra en mjólkurframleiðslan á þessum miklu ólgutímum styrjaldaráranna.

Á fundi sínum 14. janúar 1944 afréðu mjólkurframleiðendur að hækka mjólkina í kr. 1,70 hvern lítra. Þann fund sátu 33 mjólkurframleiðendur og skrifuðu allir undirsamþykkt þessa. Þessi samþykkt þeirra virðist hafa leitt til þess, að
umboðsmenn „ríkisvaldsins“ í Eyjum sendu verðlagsstjóra ríkisins í Reykjavík þessa bágu fregn og óskuðu afskipta hans af mjólkurverðinu. - Eftir 4 daga var boðað til fundar með mjólkurframleiðendum. Fund þann sat fulltrúi eða trúnaðarmaður verðlagseftirlits ríkisins í umboði verðlagsstjóra. Á fundi þessum tilkynnti hann fundarmðnnum, að verðlagseftirlit ríkisins mótmælti verðhækkun þeirri á nýmjólk, sem þeir höfðu samþykkt á fundi sínum 14. s.m. Jafnframt var mjólkurframleiðendum tilkynnt, að verðlagsstjóri myndi nú skerast í málið.

Í ræðum fundarmanna kom berlega í ljós, að þeir ætluðu sér að standa saman og bjóða valdinu birginn, standa fast saman um hagsmuni sína. Var sú samþykkt gjörð og skráð og undirrituð af öllum fundarmðnnum, en verðhækkunin skyldi ekki taka gildi fyrr en 29. s.m. En þann dag birti Þorbjörn bóndi grein í blaðinu Víði í
Vestmannaeyjum. Hann hafði þá haldið búreikninga í nokkur ár og skrifaði greinina með tilliti til reynslu sinnar af rekstri kúabús í Eyjum.

Þarna segir greinarhöfundur: ...Í haust ákvað mjólkurverðlagsnefnd (í Eyjum), að útsöluverð mjólkur skyldi vera kr. 1,75 hver lítri, en um sama leyti ákvað ríkisstjórn, að verðið skyldi vera kr.1,45 og við þetta hefur verið setið. Það eru allar líkur fyrir því, að Samsalan í Reykjavík fái verðbætta mjólk frá tímabilinu 15. sept. f.á.

Þar sem verðlag á mjólkurvörum hækkaði mjög á s.l. sumri, t.d. hey hestur úr 40 kr. í 55 kr., maismjöl úr 38 kr. í 45 kr., sílarmjöl úr 32 kr. í 52 kr., þá hækkaði framleiðsluverð mjólkurlítrans um 26 aura. Og nú er svo komið, að þeir sem þessa vinnu stunda, bera mjög lítið úr býtum fyrir vinnu sína, eins og eftirfarandi áætlun sýnir, sem styðst við margra ára reynslu og búreikninga.

Kostnaður við að fóðra eina kú árið um kring:
Gjöld:
35 hestburðir af heyi á 55 á kr. 1925,00 <br>
600 kg. fóðurmjöl á 85 aura á 510,00 <br>
4 hestb. hey, sumarfóður á 55 á 220,00 <br>
Vextir 60,00 <br>
Húsleiga fyrir hey og kýr 90,00 <br>
Hreinlætisvörur og áhöld(verkf.) 75,00 <br>
Vanhöld og fyrning 250,00 <br>
265 vinnustundir virka daga, á 5 kr. 1325,00 <br>
100 vinnustundir helgidaga og eftirvinna á 7/- 700,00 <br>
Áburður á sumarhaga 150,00 <br>
Leiga fyrir sumarhaga 150,00 <br>
Nautstollur 35,00 <br>
Gjöld alls kr. 5.490,00 <br>

Tekjur: <br>
2600 lítrar mjólk á 1/45 kr. 3770,00 <br>
Ungkálfur 45,00 <br>
Tap á rekstrinum 1675,00 <br>
Tekjur alls kr. 5.490,00 ..........“<br>

Greinarhöfundur fullyrðir, mjólkurverð þurfi að vera kr. 2,00 á lítir, eigi mjólkurframleiðslan að skila tilsvarandi arði við þau vinnulaun, sem greidd eru í kaupstaðnum og þann kostnað, sem rekstur kúabús hefur í för með sér. Þá segir hann: „Eina ráðið til nægileg mjólk sé hér á markaði er, að fólk það, sem þessa vinnustundar, fái ekki lægri laun en annar atvinnurekstur borgar.“

„Þá er rétt að benda á það,“ segir höfundur, „að það er meiri arðsvon að fóðra hér sauðfé en kýr. Eru nú hér á fóðrum um 1000 fjár og þarf það fé fóður, sem nægja mundi 40-50 kúm. Hér i Eyjum verður mjólkurframleiðslan alltaf miklu dýrari en annars staðar á landinu. Það sýna niðurstöðutölur búreikninga, sem Búreikningaskrifstofa ríkisins birti rétt fyrir stríðið. Framleiðsluverð hér var þá 34 aurar á hvern mjólkuriítir, en 18 aurar að meðaltali í búreikningunum, og
munu þau hlutföll nálega óröskuð, a.m.k. hjá þeim bændum, sem sjálfir flytja eða láta flytja mjólkina heim til kaupendanna og leggja sjálfir til flöskurnar, en sá kostnaður er ekki talinn með í framangreindri áætlun ......“

Þetta voru þá rök Þorbjarnar bónda í Kirkjubæ fyrir því, að mjólkurverð í Eyjum væri of lágt til þess að nokkur sæktist eftir að framleiða þar mjólk. Þarna voru
mjólkurframleiðendur í Eyjabyggð á sama máli. Og þarna voru þeir sameinaðir í andstððu við ríkisvaldið eða verðlagsnefnd ríkisins, sem ekkert hafði fyrir því
að grandskoða þetta mál niður í kjölinn. - Afleiðingar þessarar deilu og þvermóðsku létu heldur ekki á sér standa. - Árið 1941 voru 320 mjólkandi kýr í Eyjum. Árið 1947 voru þær aðeins 207 talsins. Og tveim árum síðar (1949) aðeins
196 kýr alls. Þá hafði kúaeignin færst á hendur fárra aðila. Um þetta bil átti kaupstaðurinn sjálfur um 50 kýr í fjósi sínu, Helgi kaupm. Benediktsson um 30 kýr, Þorbjörn bóndi Guðjónsson um það bil 20 kýr og búið að Lyngfelli 15 kýr. Þá
hafa sem sé um það bil 80 kýr verið í eigu annarra einstaklinga í Eyjabyggð, flestar í eigu bændanna.

Á sama tíma tók fólki að fækka í kaupstaðnum. Hversu ríkan þátt mjólkurskorturinn átti í því fyrirbrigði, vitum við ekki. (Sjá hér í ritinu skrá um íbúafjölda í Eyjabyggð á þessum árum).

Mjólkurverðlagsnefnd mjólkurframleiðenda í Vestmannaeyjum boðaði til fundar 30. janúar 1944 samkvæmt ósk bæjarstjórnar kaupstaðarins og fulltrúa verðlagsstjóra
ríkisins í Eyjum. Þar urðu miklar umræður um mjólkurverðið. Þar leiddu saman hesta sína mjólkurframleiðendur annars vegar og valdamenn hins vegar. Fundi þessum lauk með tillögu, sem allir mjólkurframleiðendur samþykktu einróma. Hún hljóðaði þannig:

„Fundur mjólkurframleiðenda Vestmannaeyjum, haldinn Akógeshúsinu 30. janúar 1944, samþykkir að hætta mjólkursölu frá og með 15. febrúar n.k., meðan ekki er leyft að selja mjólkina framleiðslukostnaðarverði.“

Þegar tillaga þessi hafði verið samþykkt, gengu gestirnir fundi.

Nokkrum dögum síðar kom sú orðsending frá verðlagsstjóra að láta það óátalið, þó að mjókurkaupandinn yrði látinn greiða 25 aura aukreitis fyrir það að fá mjólkina flutta heim til sín. Þannig fékk seljandinn kr. 1,70 fyrir mjólkurlítrann með því að verðverðlagsstjórans var kr. 1,45. Fulltrúi verðlagsstjóra færði bæjarfógeta þessa orðsendingu herra síns, svo að ekki varð frekar úr málsókn. En þá höfðu þegar hafizt sektardómar á nokkra mjólkurframleiðendur til að greiða í sameiningu. „Þannig fór um sjóferð þá“.

Í deilu þessari hðfðu rökföst bréf verið send landbúnaðarráðuneytinu og búnaðarmálastjóra. Þeir háu herrar höfðu ýmislegt við málflutning og rök Eyjabænda að athuga. T.d. höfðu þeir ekki reiknað áburðinn undan kúnum til verðs. Málsvarar Eyjabænda svöruðu þeim aðfinnslum á þá lund, að búfjár áburðurinn yrði svo dýr kominn á túnið, að ekki svaraði kostnaði að nota hann borinn saman við tilbúinn áburð. Og spurt var, hver ástæðan mundi fyrir því, að áburðarhaugar liggja árum saman við fénaðarhús bænda úti um allt land, án þess að sá áburður sé notaður. Svör valdsmanna komu engin við þeim spurningum.

==Vestmannaeyjakaupstaður stofnar kúabú.==

Eftir að heimsstyrjöldin síðari hófst árið 1939, tók útvegur Eyjamanna mikinn vaxtakipp. Flutningur fisks á Englandsmarkað fór vaxandi öll styrjaldarárin og nýtt líf færðist mjög í atvinnulífið í Vestmannaeyjakaupstað. Fólk streymdi
þar að til dvalar og vinnu. Mörg erlend skip lágu þar oft í höfn, sérstaklega færeysk, til þess að taka fisk til útflutning fyrir Eyjamenn. Hin mikla atvinna í bænum leiddi til þess, að búsettu fólki fór fjölgandi. Hún hafði líka þær afleiðingar, að mjólkurframleiðslan í byggðarlaginu fór minnkandi ár frá ári sökum þess, að önnur atvinna gaf meiri arð í aðra hönd. T.d. fækkaði mjólkurkúm í Eyjum um 41 frá árinu 1941 - 1942. Í óefni var komið með þessa framleiðslu. Af
leiðingar mjólkurskortsins leyndust ekki.

Þegar hér var komið þessum málum, afréð bæjarstjórn kaupstaðarins að láta bæinn stofna til mjólkurframleiðslu. Fengin var til þess ábúð á Dalajörðunum tveim og
brátt hafin þar bygging fjóss og hlöðu. Bráðlega var lokið við að byggja þar 60 bása fjós og stóra þurrheyshlöðu. Hún var 638 rúmmetrar. Þá var þar byggt áburðarhús, sem var að stærð 567 rúmmetrar, og safnþrær yfir 300 metrar að rúmmáli. Einnig var þar byggð votheyshlaða 113 metrar að rúmmáli. Jafnframt þessum byggingarframkvæmdum hóf bæjarfélagið ræktun í stórum stíl. Árið 1944 var mæld hjá bví nýrækt 8,5 ha. Áður hafði bæjarfélagið ræktað 4,7 ha. sáðsléttur, og látið rífa upp hundruð rúmmetra af grjóti úr því landi.

Fyrsti bústjórinn var ráðinn Ársæll Grímsson, sem síðustu árin hafði haft Dalajarðirnar til ábúðar. Hann stjórnaði búrekstri bæjarins í Dölum fyrstu tvö árin. Í byrjun maímánaðar 1946 tók Guðjón Jónsson frá Gunnlaugsstöðum í Þverárhlíð í Borgarfirði við bústjórninni í Dölum. Hann hafði þar um 50 mjólkandi kýr og 10- 12 geldneyti.

Þegar kaupstaðurinn tók að reka kúabúið í Dölum, fékk hann til afnota m.a. nokkur tún, sem þurrabúðarmenn höfðu ræktað og haft til nota, en voru nú hættir allri mjólkurframleiðslu. Mjólk sú, sem kaupstaðurinn framleiddi þannig sjálfur til öryggis skjólstæðingum sínum fyrst og fremst, var flutt daglega í sjúkrahús
bæjarins, í elliheimili hans og barnaheimili. Það sem afgangs var þörfum þessara stofnana var selt í tveim búðum, sem bærinn lét reka, önnur að Hásteinsvegi 4 en hin í Gimli við Kirkjuveg. Eftir að Mjólkursamsalan hóf verzlun með mjólkurvörur í Eyjum árið 1954 fékk bærinn að selja mjólk sína í búðum hennar og hætti þá mjólkursölu í sínum eigin búðum, - gaf frá sér rekstur þeirra.

Árið 1962 seldi kaupstaðurinn Dalabúið úr eigu sinni. Kaupendur voru þeir Magnús Magnússon frá Kornhól og Daníel Guðmundsson, bifreiðarstjóri. Ekki leið á löngu
þar til M.M. var einn orðinn eigandi kúabúsins.

Mjólkin var flutt til neyzlu á sömu saaði og áður. Sú mjólk, sem umfram var, seldi Mjólkursamsalan fyrir eiganda kúabúsins í Dölum eins og áður. Mjókurkaupendurnir munu hafa kosið aðfluttu mjólkina fremur en Dalabúsmjólkina sökum þess, að Samsölumjólkin var gerilsneydd. Kúabúið í Dölum dróst því saman, en hænsnabú eigandanas óx að sama skapi eða meir. Jafnframt hafði M.M. Dalabúseigandi sauðfjárrækt (30 - 40 kindur) og hrossarækt. - Svo kom að því að kúabúið í Dölum hætti að vera til. Þá voru yngstu kýrnar seldar til sumra sveita Suðurlandsins en eldri kúnum lógað.

Svo dundi eldgosið yfir og allt varð að litlu eða engu.

==Mjólkursamsalan í Reykjavík hefur mjólkursölu í Eyjum.==

Þeim eilitla atburði gleymi ég aldrei. Rétt eftir áramótin 1952/1953 mættumst við Einar Guttormsson, sjúkrahússlæknir okkar Eyjamanna, efst á Heimagötunni.
„Hér er illt í efni, Þorsteinn, sagði læknirinn, „börn og aldrað fólk hér í bæ líður stórlega sökum of lítillar mjólkurneyzlu. Mjólkurskorturinn í bænum er nú mjög alvarleg stað reynd, sem við verðum að bæta úr á einhvern hátt. Þið í bæjarstjórninni verðið að gera eitthvað til bóta í þessum efnum, ella er voðinn vís. Heilsa fólks er í hættu“ Læknirinn var óvenju þungur á brún, þegar hann sagði þetta og viðkvæmnin og áhyggjurnar leyndu sér ekki.

Orð læknisins settust að mér. Ég tók að leggja höfuðið í bleyti. Hvað gátum við gert? - Bærinn sjálfur rak kúabú til þess að bæta úr bráðri þörf i þessum efnum. Þar voru þá 50 - 60 mjólkandi kýr. - ógæfan var sú, að bændur og aðrir heimilisfeður í byggðarlaginu, sem juku mjókurframleiðslu sína á kreppu tímunum, höfðu dregið stórlega úr mjólkurframleiðslunni og margir þeirra hætt gjörsamlega þessari framleiðslu. Á sama tíma hafði fólksfjölgunin í bænum farið vaxandi ár frá ári með aukinni út gerð og fiskvinnslu. Hvernig varð sigrast á þessum erfiðleikum?

Ég íhugaði skrár og skýrslur varðandi mannfjölda i Eyjum sl. 29 ár og svo rýrnun mjólkurframleiðslunnar á sama tíma. Hér birti ég örfáar tölur:

Ár Búsettir Eyjamenn Mjókurkýr
1930 3380 221
1940 3584 303
1945 3588 280
1950 3699 214
1951 3737 233

Kaupstaðurinn sjálfur rak 50 - 60 kúa bú á Dalajörðunum, til þess að bæta úr sárustu neyð vissra stofnana í bænum. Með þessum búrekstri fullnægði bærinn mjólkurþörf sjúkrahússins, elliheimilisins og barnaheimilis kaupstaðarins.

Mjólk sú, sem þessar stofnanir bæjarins höfðu ekki þörf fyrir, var seld í sérstökum mtólkurbúðum í bænum, eins og ég hefir getið um. Sú mjólk hrökk skammt.

Hinn 15. janúar 1953 eða nokkrum dögum eftir að læknirinn tjáði mér, mjólkurhungrið í bænum, var haldinn fundur í bæjarstjórn kaupstaðarins. Þar bar ég fram tillögu, sem hlaut samþykki bæjarfulltrúanna, svo að mikið og gott spannst af þeirri samþykkt. Þá hófst sérlegur kafli í sögu búsetunnar og bæjarlífsins í Vestmannaeyjum, og er við hæfi að gera honum nokkur skil hér.

==9. mál. Fundargerð Dalabúsnefndar frá 16/12 1952. 3. liður.==

Í sambandi við liðinn þar Þorsteinn Þ. Víglundsson fram þá tillögu að bæjarstjórn sendi tafarlaust 2 (tvo) bæjarfulltrúa til Reykjavíkur til þess að fá mjólkurmálin leyst. Tillagan samþykkt samhljóða.

Kosnir voru til fararinnar Þorsteinn Þ. Víglundsson og Magnús Bergsson, með 7 atkvæðum.

Fleira var ekki tekið fyrir. Fundi slitið. Helgi Benediktsson, Gísli Þ. Sigurðsson, Magnús Bergsson, Björn Guðmundsson, Guðlaugur Gíslason, Þorsteinn Þ. Víglundsson, Þorbjörn Guðjónsson, Hrólfur Ingólfsson, Þorsteinn Sigurðsson,
Ólafur Á. Kristjánsson.

Satt að segja þótti mér það dálítið kynlegt, að bæjarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins skyldu velja Magnús Bergsson, bakarameistara, og bæjarfulltrúa flokksins, til þess að fara með mér til Reykjavíkur til þess að fá flutta mjólk þaðan til Vestmannaeyja. Við Magnús höfðum þá nýlega staðið í persónulegum deilum og hann höfðað á mig meiðyrðamál. En mér er ánægja að segja frá því, að við bárum þroska til að leggja þau deilumál algjörlega á hilluna og einbeita okkur að þessu velferðarmáli bæjarbúa. Magnús Bergsson var drengskaparmaður og við unnum saman af einlægni og heilum hug.

Við urðum undir eins á eitt sáttir um það að hitta fyrst að máli Svein Tryggvason, framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Hann tók okkur hið bezta og reyndist okkur síðan hinn viljagóði og hallkvæmi áhrifamaður í hvívetna í þessu mikilvæga velferðarmáli Vestmannaeyinga. Frá honum lá leið okkar Magnúsar til forstjóra Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Árna Benediktssonar. Þar mættum við einnig velvilja og skilningi. Síðan urðu ferðir okkar Magnúsar Bergssonar til Reykjavðkur margar til þess gjörðar að leysa þessi mál fyrir bæjarstjórn og Eyjamenn í heild. Og við vorum orðnir vinir að ferðunum loknum.

Í upphafi ársins 1954 gerðist Stefán Björnsson frá Hnefilsdal í Norður-Múlasýslu forstjóri Mjólkursamsölunnar. Hjá þeim manni mættum við sama velvilja og skilningi á vandamálum okkar Eyjabúa og hjá fyrri forstjóranum. Allt hlaut þetta velferðarmál þess vegna að fá góðan endi. Trúin flytur fjöll, segir einhvers staðar.

Rétt er að geta þess, að Helgi Benediktsson, kaupmaður, hafði á undanförnum árum flutt eitthvað af mjólk til Vestmannaeyja frá Reykjavík og selt hana í búðum
sínum. Þá hafði hann vélskipið Skaftfelling í förum milli Reykjavíkur og Eyja. Í skipi þessu voru lítil tæki eða tök á að flytja mjólkina svona langa leið svo að öryggi væri fyrir því, að hún skemmdist ekki á leiðinni.

Árið 1965 gaf Mjólkursamsalan Reykjavík út stóra bók, sem heitir '''Saga Mjólkursamsölunnar í Reykjavík.''' Þetta er 30 ára saga fyrirtækisins.

Á bls. 176 - 179 í bókinni er skráður kafli, sem heitir '''Mjólkursamsalan í Vestmannaeyjum'''. Vel fer á því að taka hér upp nokkurn hluta þessa kafla úr bókinni.

„Snemma árs 1953 leitaði bæjarstjórn Vestmannaeyja fyrst eftir því við stjórn Mjólkursamsölunnar, að hún tæki að sér mjólkursölu í Vestmannaeyjum. Ástæðan var stöðugur skortur mjólkur í Eyjum og erfiðleikar að fá úr því bætt.

Þessum viðræðum bæjarstjórnar Vestmannaeyja og stjórnar Mjólkursamsölunnar lauk í maí 1954 með því samkomulagi, að Mjólkursamsalan skuldbatt sig til þess að hafa jafnan næga og góða mjólk til sölu í Vestmannaeyjum og annast dreifingu hennar þar í að minnsta kosti tveim útsölum, gegn því að bæjarstjórnin útvegaði bát til mjólkurflutninga milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, og sæi
um, að þeim ferðum yrði haldið uppi alla virka daga ársins nema
veður hamlaði.

Fyrsta útsala Mjólkursamsölunnar var síðan innréttuð í skyndi í bráðabirgðahúsnæði og opnuð 15.júlí 1954. Áður um skeið höfðu verzlanir í Eyjum keypt mjólk í Reykjavík og flutt einu sinni til tvisvar í viku til Eyja ýmist í ókældri bátslest eða á þilfari. Mjólkin var því einatt léleg, þegar hún kom til Eyja, og oft hafði jafnvel sjór komizt í hana. - Mjólkurskortur var því mikill, því að heimaframleiðslan nægði aldrei og vantaði oft mikið á.

Meðan þessi háttur var á, var flutningsgjaldi bætt við mjólkurverðið, og mun það hafa verið 25 - 30 aurar á lítra......Mjólkursamsalan bar kostnað af flutningi
mjólkurinnar frá Selfossi til Þorlákshafnar.

Á árinu 1955 féllst Samsalan á að selja mjólk sama verði í Vestmannaeyjum og í Reykjavík. Var það gert fyrir tilmæli ríkisstjórnarinnar til lausnar vinnudeilu, sem þá var í Eyjum. Til skýringar má geta þess, að Vestmannaeyjar voru ekki á sölusvæði Mjólkursamsölunnar samkvæmt lögum.

Á árinu 1954 var keyptur húsgrunnur að Vestmannabraut 38 og byggt þar tveggja hæða hús. Var íbúð verzlunarstjóra á efri hæð, en mjólkurbúð niðri og nokkurt rými leigt Sparisjóði Vestmannaeyja til ársins 1963. Var mjólkurbúðin að Vestmannabraut opnuð fyrri hluta árs 1955...

Önnur útsala Mjólkursamsölunnar var byggð að Hólagötu 28 og opnuð 1958. Þriðja útsalan er nú í byggingu við Austurveg (Hér er víst átt við verzlunarhúsið, sem
Mjólkursamsalan var hluthafi í við Heimagötu, nr. 35 - 37. Þ.Þ.V.)

Á fyrstu árunum, sem Mjólkursamsalan rak útsðlu sína í Eyjum, gekk oft erfiðlega að halda bát í förum milli Þorlákshafnar og kaupstaðarins allt árið. En eftir að Herjólfur hóf fastar ferðir milli staðanna í ársbyrjun 1960 og svo til Hornafjarðar aðra hvora viku, þá gengu þessir mjólkurflutningar snuðrulaust.....

Þetta voru nokkur söguleg atriði úr bók Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, sem varða mjólkursölu hennar í Vestmannaeyjum.

Árið 1953 eða árið áður en Mjólkursamsalan í Reykjavík hóf mjólkursölu í Eyjum í eigin búðum, seldi hún til Eyja 317.084 lítra af nýmjólk, 5.605 lítra af rjóma og 13.005 kg. af skyri. Síðan var þróunin þessi næstu árin:

Nýmjólk 1. Sýrð mjólk I. Rjómi 1. Skyr kg. Undanr. 1. Mysa 1.
1957 622.760 2.362 23.078 29.920 0.00 1.950
1958 702.650 2.046 24.575 37.605 0.00 2.000
1959 827.200 8.617 26.759 43.183 133 2.800
1960 939.422 7.238 29.725 40.170 974 1.950
1961 961.406 12.394 27.571 40.420 1.000 2.087
1962 987.108 16.443 29.977 44.525 1.260 1.500
1963 944.185 21.683 30.785 42.640 1.750 1.250
1964 962.196 33.138 30.012 39.245 2.570 1.600
1965 1.055.453 46.458 31.953 40.770 4.450 2.834
1966 985.397 52.720 32.536 34.935 4.390 2.634
1967 986.911 55.424 32.732 33.732 6.460 2.446
1968 927.346 53.784 28.652 37.582 10.570 4.370
1969 965.982 56.841 25169 38.870 12.080 3.650

==Heildarsala Mjólkursamsölunnar Vestmannaeyjum fyrstu 16 árin sem starfrækt þar.==

Ár
1954 kr. 692.834,oo
1955 2.064,685,67
1956 2.736.459,oo
1957 2.828.399,76
1958 3.431.693,18
1959 5.331.538,03
1960 7.054.769,36
1961 7.770.846.74
1962 8.761.043,35
1963 10.953.396,27
1964 15.081.455,27
1965 16.984.494,56
1966 18.482.189,29
1967 17.842.782,87
1968 22.128.607,27
1969 28.438.207,18

Árið 1954, fyrsta ár Samsölunnar Eyjum, var verzlun þessi rekin frá júlí til 31. desember.

==Bygging Mjólkursamsölunnar að Vestmannabraut 38.==

Ég skírskota til 30 ára sögu Sparisjóðs Vestmannaeyja, sem birt er í 30. árg. Bliks 1973. - Árið 1953 var Sparisjóðurinn 10 ára og hafði þá flækzt úr einum stað í annan í bænum á undanförnum árum. Peningastofnun þrífst ekki meó eymdarblæ yfir sér. - Ég afréð að beita mér fyrir því, að Sparisjóðurinn eignaðist eigið hús á góðum viðskiptastað í bænum.

Veturinn 1953 festi ég kaup á húslóðinni nr. 38 við Vestmannabraut fyrir eigið fé og hóf þar húsbyggingu vorið 1953. Þegar ég hafði lokið við að byggja grunninn um haustið, bauð ég stjórn Sparisjóðsins að kaupa af mér grunninn á kostnaðarverði, sem mig minnir að væri um kr. 41.000,oo. Því boði hafnaði sparisjóðsstjórnin. Þessi neitun hennar leiddi til bess, að Mjólkursamsalan í Reykjavík fékk keyptan húsgrunninn á kostnaðarverði með því skilyrði þó, að Sparisjóðurinn fengi þar leigt viðunandi húsnæði næstu 5 - 6 árin. - Allt féll þetta í ljúfa löð. - Kaupsamningur þessi var undirritaður 5. júlí 1954. Hófust þá þegar byggingarframkvæmdir að nýju. - Byggingarmeistari var Einar húsasmíðameistari Sæmundsson að Staðarfelli við Kirkjuveg. Í október um haustið lukum við þeim áfanga að steypa upp allt húsið. Fyrri hluta ársins 1955 hóf síðan Mjólkursamsalan síðan Mjólkursamsalan íReykjavík að selja Eyjafólki mjólk í þessu nýja húsi sínu.

Allt tókst þetta giftusamlega, enda við heiðarlega menn að skipta í forustuliði fyrirtækisins í Reykjavík.

( Í sögu Vestmannaeyja eftir Sigfús M. Johnsen, fyrrv. bæjarfógeta, er kafli um landbúnað í Vestmannaeyjum, 2. bindi, bls. 25 - 43. Af gildum ástæðum er fátt hér endursagt af því, sem þar er skráð um jarðanot og landbúnað í Vestmannaeyjum, en vísað til þess fróðleiks. Þ.Þ.V.)

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VI. hluti

2007-08-07T10:32:00Z

Johanna:

Skrá yfir
Tala jarðræktar
Malbornir manna
Túna- Grjótsléttur
nám
Áburðar- Gaddaví rsHlaðni r
Votheys- hús og og vírnets- grjóthlðður
safnþrær girðingar garðar
heimvegir
Ár
Nýrækt
Ferm.
Matjurtagarðar
Ferm.
Ferm. Rúmm.
Þurrheyshlðður
Rúmm.
==Skrá yfir tölu og framkvæmdir jarðræktarmanna í Vestmannaeyjum á árunum 1926-1948.==

Skýrsla þessi veitir glöggum lesanda nokkra hugmynd um hið mikla átak, sem gert var í ræktun og og öðrum landbúnaðarframkvæmdum í byggðalaginu á þessum árum. (Heimild: Frumbækur trúnaðarmanna Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarsambands Suðurlands í Vestmannaeyjum):

Matjurta- Túna- Grjót- þurrheys- Votheys-
nýrækt garðar. sléttur nám hlöður hlöður
Ár Ferm. Ferm Ferm. Rúmm. Rúmm. Rúmm.
1926 29.592 756 10 124,5
1927 101.772 306 240 637 335,0
1928 54.900 1.770 740
1929 48.900 210 699
1930 359.215 4.270 2.470 736,0
1931 109.330 13.480 3.628 258,0
1932 240.006 35.060 3.838 289,2
1933 190.779 3.960 3.106 172,0
1934 114.040 2.310 1.730 771,0
1935 145.631 31.273 4.385 5.599 204,3
1936 78,834 32.765 900 1.348 323,0 11,86
1937 39.998 7.356 1.989 734,3 4,68
1938 206.676 23.956 824 1.722 988,0
1939 62.108 65.068 3.644 1.567 493,0 16,90
1940 17.360 41.224 821 670
1941 25.416 31.164 500 247 257,0
1942 47.250 34.106 60 81 36,50
1943 2.620 4.136 189 57,0
1944 3.808 3.360 8.830 240 1.246,0 113,1
1945 5.900 1.230 290 182,0
1946 15.060 13.848 810 357,0
1947 16.360 490 150
1948 3.170 2.516 530 50 500 355,2

Alls 1.918.725 354.614 21.544 31.000 8.027,4 538.24

áburðar- Gaddavírs- hlaðnir
hús og og vírnets- grjót- Malbornir Tala jarðræktarmanna.
safnþrær girðingar. garðar heimvegir Þurrab.
Rúmm. Metrar. Metrar. metrar. Bændur. mennn
145,3 6.577 138 7 14
499,2 10.752 182 303,5 27 48
264,4 7.044 127 13 31
187,3 1.945 1.000 6 12
302,7 6.042 472 22 71
348,8 8.960 2.200 8 42
554,9 3.797 2.301 8 74
398,0 7.849 1.362 18 75
354,5 670 547 5 45
763,4 2.388 589 532,0 8 81
768,3 235 201 13 52
496,1 906 279 12 51
566,5 1.852 633 12,0 14 93
57,8 621 628 14 82
79,3 392 13 59
46,3 120 86 7 21
29,40 94 12 15
104 2 13
718,2 320 160 7 8
43,6 20 10 1
23,0 8 4
44,2 104 2 7
273,0 84 5 4

6.964,0 60.172 11.609 847,5

Þá skulum við einnig íhuga nánar jarðræktarskýrslurnar með hliðsjón af þeim erfiðleikum, sem því var samfara að brjóta og rækta mikið land á Heimaey. Við rennum augum yfir grjótnámsdálkinn. Hann segir sína sögu. Það var sé ekkert smáræði, sem Eyjamenn urðu að rífa upp af grjóti og fjarlægja úr jarðræktarspildum sínum, áður en plæging og herfing gæti átt sér þar stað. Þó kemur ekki fram skýrslunni nema nokkur hluti þessa grjóts. Orsökin er sú, að samkvæmt jarðræktarlögunum frá 1923 voru 50 rúmmetrar af grjóti hámark þess, sem grjótruðningsmaðurinn gat fengið styrk út á eða laun fyrir frá hinu opinbera, ríkissjóði. Margir jarðræktarmenn í Eyjum rifu þá upp mun meira grjót, já, tvöfalt meira, og fjarlægðu það úr jarðræktarspildum sínum.

Á árunum 1929 - 1936 var árlega unnið að byggingu Básaskersbryggjunnar í Eyjum. Á sínum tíma var bryggjan sú einhvert stærsta hafnarmannvirki á öllu landinu. Þar þurfti mikið af grjóti til uppfyllingar. Margir jarðræktarmenn
byggðarlagsins seldu þá Hafnarsjóði Vestmannaeyja drjúgan skerf af grjóti úr ræktunarspildum sínum til uppfyllingar. Þannig tókst Eyjamönnum eins og svo oft fyrr og síðar „að slá tvær flugur í einu höggi.“

Segja má með sanni, að jarðræktarmennirnir í Vestmannaeyjum á„jarðræktaröldinni“ þar hafi verið úr öllum stéttum byggðarlagsins. þeir voru bændur, verkamenn, sjómenn, útgerðarmenn, læknar(héraðslæknir, sjúkrahússlæknir,tannlæknir), kaupmenn, bifreiðastjórar, forstjórar, bankastjórinn,sem bæjarfógetinn, prestar, bakarameistari og skólastjórar. Frumbækur þær, sem trúnaðarmenn búnaðarsamtakanna færðu yfir unnar jarðabætur, sanna okkur það, að hér er rétt frá greint. - Rétt er að geta þess, að ein kona var áberandi atorkusöm í ræktunarframkvæmdunum. Það var frú Guðrún Runólfsdóttir húsfreyja á Sveinsstöðum við Njarðarstíg. Þá skal þess getið, að kaupstaðurinn sjálfur hóf ræktunarframkvæmdir árið 1934. Þær framkvæmdir komu honum til mjög mikilla hagsbóta, þegar hann tók að reka kúabú sitt í Dölum 1944.

Til lofs og dýrðar dugnaði einstaklinganna í ræktunarframkvæmdum Eyjamanna á árunum 1926 - 1947 vil ég láta fljóta hér með eilítið yfirlit yfirn jarðræktarframkvæmdir þriggja einstaklinga á þessum árum.

'''Þorbjörn Guðjónsson, bóndi á Kirkjubæ:''' <br>
Nýrækt, sáðsléttur ....... ..74,131 ferm. <br>
Matjurtagarðar ..............15,225 ferm. <br>
Áburðarhús ..................... 83,11 rúmm. <br>
Girðingar ....................1,332 metrar <br>
Grjótnám ...................... 405 rúmm. <br>
Þurrheyshlöður .............. 1,044 rúmm. <br>
Safnþrær ....................... 14,5 rúmm. <br>
Votheyshlöður ...................36,6 rúmm. <br>

'''Páll Oddgeirsson,kaupm. og börn:''' <br>
Girðingar ..................... 935 metrar <br>
Grjótnám .......................475 rúmm. <br>
Þurrheyshlöður .................883 rúmm. <br>
Votheyshlöður ................. 133,6 rúmm. <br>
Safnþrær ....................... 76,5 rúmm. <br>

'''Helgi Benediktsson, kaupm:'''
Nýrækt ...................... 73,888 ferm. <br>
Matjurtagarðar ................. 850 ferm. <br>
Áburðarhús ..................... 133 rúmm. <br>
Girðingar ...................... 935 metrar. <br>
Grjótnám ........................475 rúmm. <br>
Þurrheyshlöður ..................883 rúmm. <br>
Votheyshlöður ................. 133,6 rúmm. <br>
Safnþrær ....................... 76,5 rúmm. <br>

==Skrá yfir framkvæmdir jaróræktarmanna í Vestmannaeyjum á árunum 1949 - 1967.==
(Heimild: Skrifstofa Búnaðarfélags Íslands):
Nýrækt Matjurta- túna- Grjót- votheys áburðar- gaddavírs- þurrheys-
garðar sléttur nám hlöður hús og vírnetsg. hlöður
safnþrær
Ár Ferm. Ferm. Ferm. Rúmm. Rúmm. Rúmm. Lengdarm. Rúmm.
1949 9800 5800
1950 70900 10700 90 55,0 11,0 360,0
1951 61700 900 9400 50 268,0 18,0
1952 50900 7500 7800 150 18,0
1953 64800 5600 1800 150 75,0
1954 64900 2200 205 13,0 936,0
1955 2900 30 15,0 360
1956
1957 54700 1150
1958 19300 19700 10,0 2655 324,0
1959 6900 25 131,0 60,0 392,0
1960 10100 11,0
1961 8400 4700 170
1962
1963 11000 7500 324,0 300
1964 29500 5400 2115
1965 21300 500 50 431
1966 3800 5200 364
1967 18000

alls: 480800 85800 19000 750 909,0 100,0 7545 2012,0

Það er ekki ófróðlegt að íhuga eilítið jarðræktarskýrslurnar, sem hér eru birtar með tilliti til áranna, þegar jarðræktarframkvæmdirnar eru gjörðar og minnast svo á sama tíma sveiflanna í þjóðfélaginu okkar í heild og þá ekki síður í bæjarfélaginu í Vestmannaeyjum.

Þegar fjárkreppan mikla steðjaði að og varaði öll árin 1930 - 1939, fór tún- og garðræktin mjög í vöxt. Atvinnu- og peningaleysið þrengdi mjög að heimilunum. Þá var kúamjólkin og garðávextirnir ómetanlegur fengur. Hverju því heimili, sem átti þess kost að neyta þessara heimafenginna lífsgæða í nægilega ríkum mæli, var borgið. Þá var það svo að segja lífsskilyrði hverri fjölskyldu í Vestmannaeyjum að rækta jörðina og framleiða sjálf hollustu fæðuna, enda smátt um peninga hjá hverjum einum til þess að kaupa fyrir nauðsynjarnar. (Sjá árin 1929 - 1938)

Svo hófst styrjöldin mikla árið 1939. Fiskverð fór þá hækkandi ár frá ári. Sjávarútvegurinn tók að blómstra á ný. Atvinna verður meiri en nokkru sinni fyrr í útvegsbænum mikla. Þá er það ekki orðið sérlega arðbært lengur að „púla upp á kúgras“, svo að öll ræktun dregst saman og mjólkurframleiðsla sömuleiðis, þegar fram líða stundir, svo að horfði til vandræða. Mjólkurverðið fékkst heldur ekki
hækkað að sama skapi og tekjur almennings hækkuðu.

==Athyglisverður samanburður.==

Ekki er ófróðlegt að bera saman þann ríkisstyrk, sem greiddur var til uppjafnaðar hverjum jarðabótamanni á öllu landinu og þann ríkisstyrk, sem hver jarðabótamaður í Vestmannaeyjum þar úr býtum á árunum 1925 - 1939, sem var mesta
athafnatímabil Eyjamanna í jarðyrkju og ræktun. Síðari helming þessa árabils geisaði heimskreppan mikla, sem orkaði mjög á samskipti manna við íslenzka jörð, sem reyndist þá mörgum bjargvættur í efnahagslegum þrengingum og bágborinni efna
hagslegri afkomu.

Meðalupphæð Meðalupphæð
styrks á hvern styrks á hvern
jarðabótamann jarðabótamann
í Vestmannaeyjum á öllu landinu
Ár 1925 - 1939 1925 - 1939

1925: kr. 155,30 kr. 83,80
1926: kr. 91,50 kr. 88,53
1927: kr. 85,50 kr. 106,90
1928: kr. 106,50 kr. 102,80
1929: kr. 181,32 kr. 104,00
1930: kr. 145,77 kr. 126,13
1931: kr. 175,44 kr. 136,70
1932: kr. 203,57 kr. 108,55
1933: kr. 167,00 kr. 101,54
1934: kr. 176,33 kr. 130,70
1935: kr. 210,80 kr. 135,00
1936: kr. 166,48 kr. 112,89
1937: kr. 125,34 kr. 123,90
1938: kr. 126,49 kr. 121,17
1939: kr. 59,77 kr. 110,68
(Heimild frá Búnaðarfélagi Íslands)

==Skrá yfir nokkurn hluta af jaráræktarframkvæmdum==
á árunum 1925 - 1939 og þann styrk sem þeir hlutu þá. Árið 1935 var síðasta árið, sem , sem jarðræktarframkvæmdir voru reiknaðar til dagsverka og styrkurinn þá greiddur samkvæmt dagsverkafjöldanum hjá hverjum og einum.

Tala jarða- Áburðarhús og safnþrær Túnrækt og garðrækt
bóta- dagsverk styrkur dagsverk styrkur kr.
Ár. manna-

1925 25 1417 2.125,50 1766 1757,00
1926 21 697 1.045,50 879 876,50
1927 19 392 588,00 1047 1037,80
1928 48 1422 2.133,00 2979 2979,00
1929 60 1800 2.700,00 9453 9453,00
1930 88 1527 2.290,50 10.424 10424,00
1931 43 808 1.212,00 6332 6332,00
1932 81 1361 2.041,50 14204 14204,00
1933 47 1208 1.812,00 5865 5865,00
1934 45 1729 2.593,50 4559 4559,00
1935 82 4605 6.907,50 10292 10292,00
1936 57 5.811,84 3490,67
1937 57 4.151,58 2520,56
1938 102 4.781,69 7068,78
1939 88 434,75 4284,37

Samtals
Ár. þurrheys- og votheyhlöður Dagsverk styrkur
Dagsverk styrkur kr. alls alls kr.

1925 3183 3.882,50
1926 1576 1.921,50
1927 1439 1.625,80
1928 4401 5.112,00
1929 110 55,00 10.477 10.879,00
1930 228 114,00 12.179 12.828,50
1931 7.140 7.544,00
1932 488 244,00 16.053 16.489,50
1933 344 172,00 7.417 7.849,00
1934 1502 751,00 7.790 7.903,50
1935 164 82,00 15.061 17.281,50
1936 286,77 9.589,28
1937 453,83 7.204,25
1938 931,00 12.901,47
1939 343,75 5.260,43

'''skrár''' þær sem hér fara á eftir um búpening í Vestmannaeyjum, stærð garðlanda, uppskeru garðávaxta o.fl. eru gjörðar samkvæmt þessum heimildum:
# Skýrslum um landshagi á Íslandi 1703-1871,I.-V. bindi <br>
# B-deild Stjórnartíðinda, árin 1872-1876 <br>
# C-deild Stjórnartíðinda, árin 1877-1886 og 1888- 1897 <br>
# Landhagsskýrsum fyrir Ísland, árin 1898-1911 <br>
# Hagskýrslum Íslands árin 1912-1967 <br>
# Handritum í Hagstofu Íslands, árin 1968-1978 <br>

Högni viðskiptafræðingur Ísleifsson,kaupfélagsstjóra Högnasonar frá Baldurshaga í Vestmannaeyjum, hefur unnið þessar skýrslur fyrir Blik og handa Vestmannaeyingum fyrst og fremst þeim til fræðslu og fróðleiks um þessa starfsþætti í lífi Eyjafólks. <br>
Blik færir Hðgna Ísleifssyni innilegustu bakkir fyrir þetta mikla og gagnlega starf í þágu fæðingarsveitar sinnar.

==Skrá yfir búpeningseign Vestmannaeyinga frá 1703 - 1978==
Ár: Nautgripir: Sauðfé: Hross:

Þar af
kýr og. þar af
kelfdar þar af hestar
Alls kvígur Alls ær Alls og hryssur
1703 74 73 646 385 59 58
1760 ? ? 900 ? ? ?
1770 44 40 900 ? 56 56
1783 28 ? 600 ? 46 ?
1784 11 ? 130 ? 9 ?
1791 63 60 553 301 32 25
1792 64 58 557 312 41 34
1793 61 57 545 294 41 32
1794 41 38 555 327 39 35
1795 68 59 592 311 42 38
1796 64 58 664 352 38 35
1797 64 58 683 362 39 34
1798 61 55 744 405 42 31
1799 65 58 1015 371 43 35
1800 67 58 1062 380 43 37
1801 71 59 729 295 39 39
1802 54 50 793 266 36 36
1804 48 47 746 268 40 39
1811 74 62 1247 395 39 39
1812 61 54 847 263 37 37
1813 64 57 1160 336 44 39
1817 74 66 898 289 47 47
1820 73 62 1198 358 48 48
1821 80 64 1187 325 48 48
1824 66 59 1132 284 53 53
1827 75 67 867 210 53 53
1830 55 55 922 354 75 75
1834 63 62 1143 325 49 49
1840 47 44 843 206 41 41
1845 48 46 943 198 46 46
1852 53 52 956 223 58 50
1853 52 49 762 352 49 47
1854 56 55 999 555 58 53
1855 52 50 695 360 53 46
1856 43 41 695 321 64 58
1858 53 48 604 353 48 45
1859 49 46 406 206 48 45
1860 44 826 217 39 28
1861 46 45 616 294 49 43
1862 48 46 700 390 40 38
1863 44 41 760 345 47 41
1864 42 39 954 456 41 38
1865 39 38 770 436 47 42
1866 42 39 772 434 46 45
1867 38 36 862 466 42 39
1868 40 38 497 367 37 35
1869 38 37 700 389 38 35
1871 49 39 702 379 44 32
1872 50 46 788 458 41 32
1873 56 46 794 410 34 27
1874 45 37 790 429 44 33
1875 53 41 807 446 46 32
1876 45 40 743 408 43 36
1877 44 38 897 483 50 35
1878 45 38 965 490 46 36
1879 46 40 890 435 40 26
1880 45 --- 935 --- 39 --
1881 42 --- 918 --- 42 --
1882 31 28 905 --- 36 36
1883 37 37 858 --- 36 36
1884 37 31 948 --- 38 37
1885 30 28 999 --- 35 33
1886 28 24 1099 --- 27 24
1888 40 29 1064 --- 30 28
1889 48 29 1162 323 40 25
1890 58 36 1137 490 40 22
1892 63 36 1148 499 41 25
1892 54 36 1283 527 32 18
1893 36 27 977 435 31 25
1894 47 33 1038 466 31 26
1895 60 32 591 453 29 25
1896 67 41 1132 507 28 22
1897 69 40 1223 522 35 23
1898 67 45 1218 538 32 22
1899 56 44 1138 505 28 22
1900 65 45 1133 493 27 23
1901 73 49 1110 485 27 21
1902 65 50 1019 23 19
1903 68 55 1049 26 21
1904 64 59 1175 27 24
1905 75 62 968 30 21
1906 85 64 960 33 21
1907 85 65 923 470 33 25
1908 87 68 927 444 30 23
1909 84 71 981 461 29 27
1910 92 74 1082 503 35 ---
1911 99 76 1061 454 36 ---
1012 113 93 1156 456 44 42
1913 98 79 1132 488 43 43
1914 108 99 1116 472 39 39
1915 102 97 1050 477 42 41
1916 121 100 1112 505 51 46
1917 120 102 1147 491 46 46
1918 111 103 1161 540 55 50
1919 100 100 1080 503 43 43
1920 104 97 1177 531 42 40
1921 122 116 1367 646 47 46
1922 149 144 1542 720 65 63
1924 166 157 956 513 59 59
1926 171 164 860 433 49 49
1927 187 181 755 366 40 40
1928 186 181 797 389 39 39
1929 234 222 623 299 37 37
1930 242 221 766 385 37 37
1931 248 229 691 380 31 31
1932 265 233 710 372 32 32
1933 286 262 684 349 29 29
1934 322 300 478 244 26 26
1935 299 267 649 311 23 23
1936 339 312 870 262 26 26
1937 340 298 938 287 32 32
1938 359 315 926 850 34 34
1939 366 343 975 975 37 37
1940 362 303 855 375 37 37
1941 390 320 946 600 39 35
1942 319 279 592 381 39 37
1943 319 279 592 430 39 37
1944 318 284 640 435 40 37
1945 314 280 608 435 35 32
1946 286 266 605 410 31 27
1947 245 207 130 94 21 20
1948 266 220 101 71 14 14
1949 229 196 135 103 15 15
1950 248 214 123 88 12 12
1951 253 233 175 130 3 3
1952 261 205 172 116 24 13
1953 249 194 195 148 11 11
1954 262 214 140 102 10 10
1955 248 211 270 198 7 7
1956 241 198 740 513 5 5
1957 232 188 791 567 5 5
1958 222 177 746 593 4 4
1959 213 175 726 578 5 5
1960 213 177 769 625 5 5
1961 230 190 540 300 4 4
1962 217 174 553 350 1 1
1963 210 169 461 382 --- ---
1964 185 --- 587 --- --- ---
1965 181 --- 506 --- 11 ---
1966 169 --- 510 --- 16 ---
1967 150 124 475 309 21 18
1968 121 --- 508 --- 21 ---
1969 122 --- 545 --- 35 ---
1970 124 97 536 366 47 27
1971 123 91 601 409 47 19
1972 46 36 647 439 42 17
1973 0 0 188 178 15 12
1974 0 0 201 166 28 28
1975 0 0 262 193 35 16
1976 0 0 271 202 9 4
1977 2 1 310 215 11 4
1978 0 0 360 254 12 9

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VI. hluti

2007-08-02T11:51:07Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VI. hluti

2007-08-02T11:05:11Z

Johanna:

Blik 1980

2007-08-02T10:04:31Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum|Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum IV. hluti|IV. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum V. hluti|V. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VI. hluti|VI. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VII. hluti|VII. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Garðfjósið|Garðfjósið]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Hjónin í Gröf|Hjónin í Gröf]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/„Hvanneyrarstrákarnir“|„Hvanneyrarstrákarnir“]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) IV. hluti|IV. hluti]](Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Vélbáturinn Hrólfur Kraki|Vélbáturinn Hrólfur Kraki]]
* [[Blik 1980/Hafsteinn Stefánsson (kvæði)|Hafsteinn Stefánsson (kvæði)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]
* [[Blik 1980/Leikfélag Vestmannaeyja 70 ára|Leikfélag Vestmannaeyja 70 ára]]
* [[Blik 1980/A-A samtökin í Vestmannaeyjum|A-A samtökin í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Auglýsingar|Auglýsingar]]

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VI. hluti

2007-08-02T10:01:47Z

Johanna: Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VI. hluti færð á Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VII. hluti

#redirect [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VII. hluti]]

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-02T10:01:47Z

Johanna: Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VI. hluti færð á Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VII. hluti

==Athyglisverður samanburður.==
Á bls. 14 í Þrjátíu ára minningarriti Búnaðarsambands Suðurlands (1938) er þennan fróðlega samanburð að finna milli þeirra sýslna, sem Búnaðarsambandið skipa. Uppskeran er mæld í tunnum. Hver tunna er 100 kg.

Sýslur: Ár: ræktaðar ræktaðar rófur meðaltal flatarm.
kartöflur og aðrir ávextir á hvert kálg.ferf
býli

V.-Skaftafellss. 1889 515 499 2,3 24.706
Rangárvallas. 616 326 0,5 60.620
Árnessýsla 720 735 1,0 136,448
Vestmannaeyjar 77 261 3,4 14.431

V.-Skaftafellss. 1899 894 774 3,5 34.275
Rangárvallas. 2686 3220 4,6 152.725
Árnessýsla 2468 2192 2,7 151.499
Vestmannaeyjar 379 232 6,7 16.301

V.-Skaftafells. 1908 1724 739 8,5 50.893
Rangárvallas. 3215 2482 6,2 153.582
Árnessýsla 3815 2716 6,3 171.710
Vestmannaeyjar 614 278 6,6 15.519 rófur og

Á bls. 51 í sama riti er getið um stækkun eiginlegra garðlanda í þessum
fjórum sýslum Búnaðarsambandsins á árunum 1909 1918. Á þessum 9 árum stækka
garðlönd í þessum sýslum Búnaðarsambandskvæðins sem hér segir: Í Vestur-Skaftafellssýslu 3,24 sinnum; í Rangávallasýslu 3,64 sinnum; í Árnessýslu 3,7 sinnum; í Vestmannaeyjum aðeins 1,8 sinnum. - Rétt er að geta þess hér til skýringar, að á árunum 1906 - 1918 stofnuðu Eyjamenn til útgerðar á 95 vélbátum. Sá öri og mikli vöxtur vélbáta útgerðarinnar hafði auðvitað neikvæð áhrif á þróun landbúnaðar í Skaftabyggðarlaginu, þar sem hugur og hönd hvers Eyjamanns, ef svo má segja, einbeitti sér að uppbyggingu sjávarútvegsins með fullkomnu valdi yfir hinni nýju tækni.

==Deilt og þjarkað um mjólkurverð==

Eins og skráin hér í skrifum þessum um búpening Eyjamanna ber með sér, þá fór kúafjöldi þeirra minnkandi ár frá ári á árabilinu 1941 - 1947. Ástæðurnar fyrir þessari rýrnun mjólkurframleiðslunnar byggðarlaginu voru aðallega tvær, hefi ég lauslega getið um þær: Aukin atvinna á styrjaldarárunum við öflun fisks og fisksölu með miklum fisk-útflutningi og stórhækkuðu fiskverði og þar með auknum tekjum almennings annars vegar og lágu mjólkurverði hinsvegar, sem haldið var niðri af sérstökum verðlagsvöldum, sem ekki virtust gera sér hina minnstu grein
fyrir kostnaðaraukanum mikla við framleiða mjólk í Vestmannaeyjum.

Í janúar 1941 stofnuðu mjólkurframleiðendur í Eyjum með sér samtök til þess að gæta hagsmuna sinna og fá viðunandi verð fyrir mjólk sína, sem seld var bæjarbúum. Þessi hagsmunasamtök mjólkurframleiðenda kusu sér baráttunefnd, sem þeir kölluðu Mjólkurverðlagsnefnd Vestmannaeyjakaupstaðar. Formaður þeirrar nefndar var kjörinn Þorbjörn bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ. Hann rak annað stærsta kúabú í Eyjum þá og var sá einstaklingurinn, sem mestar jarðabætur og ræktunarframkvæmdir hafði innt af hendi í byggðarlaginu á undanförnum árum.

Við upphaf styrjaldarinnar var söluverð mjólkurlítrans 40 aurar. Árið 1940 var söluverðið mjólkurlítrans 48 aurar. Veturinn 1941 hækkuðu samtök mjólkurframleiðenda mjólkina í 48 aura lítrann, og svo 65 aura, þegar leið fram á vorið. Í júnímánuði um sumarið var gerð sú sambykkt að hækka mjólkurverðið 175 aura lítrann frá 1. júlí n.k. „með tilliti til heyverðs, vinnuverðs og verðs á
fóðurmjöli“, eins og segir í fundargjörð mjólkurverðlagsnefndarinnar.

Í september 1942 hafði átt sér stað gífurleg verðhækkun á öllum þessum nauðþurftum til mjólkurframleiðslunnar. Afréð þá Mjólkurverðlagsnefndin að hækka
verð á hverjum mjólkurlítra í kr. 1,50. Tekur nefndin það fram í samþykkt sinni, að þetta verð sé í fullkomnu samræmi við þá hækkun kaupgjalds, sem þá hafði átt sér stað, og svo hækkun á verði heys og fóðurvara frá fyrra ári, og þá sé mjólkurverðið í Eyjum í samræmi við gildandi mjólkurverð í Reykjavík.

Þrátt fyrir þessa hækkun á mjólkurverðinu fór mjólkurframleiðsla Eyjamanna rýrnandi ár frá ári, svo að til vandræða horfði. Allt annað var arðvænlegra en mjólkurframleiðslan á þessum miklu ólgutímum styrjaldaráranna.

Á fundi sínum 14. janúar 1944 afréðu mjólkurframleiðendur að hækka mjólkina í kr. 1,70 hvern lítra. Þann fund sátu 33 mjólkurframleiðendur og skrifuðu allir undirsamþykkt þessa. Þessi samþykkt þeirra virðist hafa leitt til þess, að
umboðsmenn „ríkisvaldsins“ í Eyjum sendu verðlagsstjóra ríkisins í Reykjavík þessa bágu fregn og óskuðu afskipta hans af mjólkurverðinu. - Eftir 4 daga var boðað til fundar með mjólkurframleiðendum. Fund þann sat fulltrúi eða trúnaðarmaður verðlagseftirlits ríkisins í umboði verðlagsstjóra. Á fundi þessum tilkynnti hann fundarmðnnum, að verðlagseftirlit ríkisins mótmælti verðhækkun þeirri á nýmjólk, sem þeir höfðu samþykkt á fundi sínum 14. s.m. Jafnframt var mjólkurframleiðendum tilkynnt, að verðlagsstjóri myndi nú skerast í málið.

Í ræðum fundarmanna kom berlega í ljós, að þeir ætluðu sér að standa saman og bjóða valdinu birginn, standa fast saman um hagsmuni sína. Var sú samþykkt gjörð og skráð og undirrituð af öllum fundarmðnnum, en verðhækkunin skyldi ekki taka gildi fyrr en 29. s.m. En þann dag birti Þorbjörn bóndi grein í blaðinu Víði í
Vestmannaeyjum. Hann hafði þá haldið búreikninga í nokkur ár og skrifaði greinina með tilliti til reynslu sinnar af rekstri kúabús í Eyjum.

Þarna segir greinarhöfundur: ...Í haust ákvað mjólkurverðlagsnefnd (í Eyjum), að útsöluverð mjólkur skyldi vera kr. 1,75 hver lítri, en um sama leyti ákvað ríkisstjórn, að verðið skyldi vera kr.1,45 og við þetta hefur verið setið. Það eru allar líkur fyrir því, að Samsalan í Reykjavík fái verðbætta mjólk frá tímabilinu 15. sept. f.á.

Þar sem verðlag á mjólkurvörum hækkaði mjög á s.l. sumri, t.d. hey hestur úr 40 kr. í 55 kr., maismjöl úr 38 kr. í 45 kr., sílarmjöl úr 32 kr. í 52 kr., þá hækkaði framleiðsluverð mjólkurlítrans um 26 aura. Og nú er svo komið, að þeir sem þessa vinnu stunda, bera mjög lítið úr býtum fyrir vinnu sína, eins og eftirfarandi áætlun sýnir, sem styðst við margra ára reynslu og búreikninga.

Kostnaður við að fóðra eina kú árið um kring:
Gjöld:
35 hestburðir af heyi á 55 á kr. 1925,00 <br>
600 kg. fóðurmjöl á 85 aura á 510,00 <br>
4 hestb. hey, sumarfóður á 55 á 220,00 <br>
Vextir 60,00 <br>
Húsleiga fyrir hey og kýr 90,00 <br>
Hreinlætisvörur og áhöld(verkf.) 75,00 <br>
Vanhöld og fyrning 250,00 <br>
265 vinnustundir virka daga, á 5 kr. 1325,00 <br>
100 vinnustundir helgidaga og eftirvinna á 7/- 700,00 <br>
Áburður á sumarhaga 150,00 <br>
Leiga fyrir sumarhaga 150,00 <br>
Nautstollur 35,00 <br>
Gjöld alls kr. 5.490,00 <br>

Tekjur: <br>
2600 lítrar mjólk á 1/45 kr. 3770,00 <br>
Ungkálfur 45,00 <br>
Tap á rekstrinum 1675,00 <br>
Tekjur alls kr. 5.490,00 ..........“<br>

Greinarhöfundur fullyrðir, mjólkurverð þurfi að vera kr. 2,00 á lítir, eigi mjólkurframleiðslan að skila tilsvarandi arði við þau vinnulaun, sem greidd eru í kaupstaðnum og þann kostnað, sem rekstur kúabús hefur í för með sér. Þá segir hann: „Eina ráðið til nægileg mjólk sé hér á markaði er, að fólk það, sem þessa vinnustundar, fái ekki lægri laun en annar atvinnurekstur borgar.“

„Þá er rétt að benda á það,“ segir höfundur, „að það er meiri arðsvon að fóðra hér sauðfé en kýr. Eru nú hér á fóðrum um 1000 fjár og þarf það fé fóður, sem nægja mundi 40-50 kúm. Hér i Eyjum verður mjólkurframleiðslan alltaf miklu dýrari en annars staðar á landinu. Það sýna niðurstöðutölur búreikninga, sem Búreikningaskrifstofa ríkisins birti rétt fyrir stríðið. Framleiðsluverð hér var þá 34 aurar á hvern mjólkuriítir, en 18 aurar að meðaltali í búreikningunum, og
munu þau hlutföll nálega óröskuð, a.m.k. hjá þeim bændum, sem sjálfir flytja eða láta flytja mjólkina heim til kaupendanna og leggja sjálfir til flöskurnar, en sá kostnaður er ekki talinn með í framangreindri áætlun ......“

Þetta voru þá rök Þorbjarnar bónda í Kirkjubæ fyrir því, að mjólkurverð í Eyjum væri of lágt til þess að nokkur sæktist eftir að framleiða þar mjólk. Þarna voru
mjólkurframleiðendur í Eyjabyggð á sama máli. Og þarna voru þeir sameinaðir í andstððu við ríkisvaldið eða verðlagsnefnd ríkisins, sem ekkert hafði fyrir því
að grandskoða þetta mál niður í kjölinn. - Afleiðingar þessarar deilu og þvermóðsku létu heldur ekki á sér standa. - Árið 1941 voru 320 mjólkandi kýr í Eyjum. Árið 1947 voru þær aðeins 207 talsins. Og tveim árum síðar (1949) aðeins
196 kýr alls. Þá hafði kúaeignin færst á hendur fárra aðila. Um þetta bil átti kaupstaðurinn sjálfur um 50 kýr í fjósi sínu, Helgi kaupm. Benediktsson um 30 kýr, Þorbjörn bóndi Guðjónsson um það bil 20 kýr og búið að Lyngfelli 15 kýr. Þá
hafa sem sé um það bil 80 kýr verið í eigu annarra einstaklinga í Eyjabyggð, flestar í eigu bændanna.

Á sama tíma tók fólki að fækka í kaupstaðnum. Hversu ríkan þátt mjólkurskorturinn átti í því fyrirbrigði, vitum við ekki. (Sjá hér í ritinu skrá um íbúafjölda í Eyjabyggð á þessum árum).

Mjólkurverðlagsnefnd mjólkurframleiðenda í Vestmannaeyjum boðaði til fundar 30. janúar 1944 samkvæmt ósk bæjarstjórnar kaupstaðarins og fulltrúa verðlagsstjóra
ríkisins í Eyjum. Þar urðu miklar umræður um mjólkurverðið. Þar leiddu saman hesta sína mjólkurframleiðendur annars vegar og valdamenn hins vegar. Fundi þessum lauk með tillögu, sem allir mjólkurframleiðendur samþykktu einróma. Hún hljóðaði þannig:

„Fundur mjólkurframleiðenda Vestmannaeyjum, haldinn Akógeshúsinu 30. janúar 1944, samþykkir að hætta mjólkursölu frá og með 15. febrúar n.k., meðan ekki er leyft að selja mjólkina framleiðslukostnaðarverði.“

Þegar tillaga þessi hafði verið samþykkt, gengu gestirnir fundi.

Nokkrum dögum síðar kom sú orðsending frá verðlagsstjóra að láta það óátalið, þó að mjókurkaupandinn yrði látinn greiða 25 aura aukreitis fyrir það að fá mjólkina flutta heim til sín. Þannig fékk seljandinn kr. 1,70 fyrir mjólkurlítrann með því að verðverðlagsstjórans var kr. 1,45. Fulltrúi verðlagsstjóra færði bæjarfógeta þessa orðsendingu herra síns, svo að ekki varð frekar úr málsókn. En þá höfðu þegar hafizt sektardómar á nokkra mjólkurframleiðendur til að greiða í sameiningu. „Þannig fór um sjóferð þá“.

Í deilu þessari hðfðu rökföst bréf verið send landbúnaðarráðuneytinu og búnaðarmálastjóra. Þeir háu herrar höfðu ýmislegt við málflutning og rök Eyjabænda að athuga. T.d. höfðu þeir ekki reiknað áburðinn undan kúnum til verðs. Málsvarar Eyjabænda svöruðu þeim aðfinnslum á þá lund, að búfjár áburðurinn yrði svo dýr kominn á túnið, að ekki svaraði kostnaði að nota hann borinn saman við tilbúinn áburð. Og spurt var, hver ástæðan mundi fyrir því, að áburðarhaugar liggja árum saman við fénaðarhús bænda úti um allt land, án þess að sá áburður sé notaður. Svör valdsmanna komu engin við þeim spurningum.

==Vestmannaeyjakaupstaður stofnar kúabú.==

Eftir að heimsstyrjöldin síðari hófst árið 1939, tók útvegur Eyjamanna mikinn vaxtakipp. Flutningur fisks á Englandsmarkað fór vaxandi öll styrjaldarárin og nýtt líf færðist mjög í atvinnulífið í Vestmannaeyjakaupstað. Fólk streymdi
þar að til dvalar og vinnu. Mörg erlend skip lágu þar oft í höfn, sérstaklega færeysk, til þess að taka fisk til útflutning fyrir Eyjamenn. Hin mikla atvinna í bænum leiddi til þess, að búsettu fólki fór fjölgandi. Hún hafði líka þær afleiðingar, að mjólkurframleiðslan í byggðarlaginu fór minnkandi ár frá ári sökum þess, að önnur atvinna gaf meiri arð í aðra hönd. T.d. fækkaði mjólkurkúm í Eyjum um 41 frá árinu 1941 - 1942. Í óefni var komið með þessa framleiðslu. Af
leiðingar mjólkurskortsins leyndust ekki.

Þegar hér var komið þessum málum, afréð bæjarstjórn kaupstaðarins að láta bæinn stofna til mjólkurframleiðslu. Fengin var til þess ábúð á Dalajörðunum tveim og
brátt hafin þar bygging fjóss og hlöðu. Bráðlega var lokið við að byggja þar 60 bása fjós og stóra þurrheyshlöðu. Hún var 638 rúmmetrar. Þá var þar byggt áburðarhús, sem var að stærð 567 rúmmetrar, og safnþrær yfir 300 metrar að rúmmáli. Einnig var þar byggð votheyshlaða 113 metrar að rúmmáli. Jafnframt þessum byggingarframkvæmdum hóf bæjarfélagið ræktun í stórum stíl. Árið 1944 var mæld hjá bví nýrækt 8,5 ha. Áður hafði bæjarfélagið ræktað 4,7 ha. sáðsléttur, og látið rífa upp hundruð rúmmetra af grjóti úr því landi.

Fyrsti bústjórinn var ráðinn Ársæll Grímsson, sem síðustu árin hafði haft Dalajarðirnar til ábúðar. Hann stjórnaði búrekstri bæjarins í Dölum fyrstu tvö árin. Í byrjun maímánaðar 1946 tók Guðjón Jónsson frá Gunnlaugsstöðum í Þverárhlíð í Borgarfirði við bústjórninni í Dölum. Hann hafði þar um 50 mjólkandi kýr og 10- 12 geldneyti.

Þegar kaupstaðurinn tók að reka kúabúið í Dölum, fékk hann til afnota m.a. nokkur tún, sem þurrabúðarmenn höfðu ræktað og haft til nota, en voru nú hættir allri mjólkurframleiðslu. Mjólk sú, sem kaupstaðurinn framleiddi þannig sjálfur til öryggis skjólstæðingum sínum fyrst og fremst, var flutt daglega í sjúkrahús
bæjarins, í elliheimili hans og barnaheimili. Það sem afgangs var þörfum þessara stofnana var selt í tveim búðum, sem bærinn lét reka, önnur að Hásteinsvegi 4 en hin í Gimli við Kirkjuveg. Eftir að Mjólkursamsalan hóf verzlun með mjólkurvörur í Eyjum árið 1954 fékk bærinn að selja mjólk sína í búðum hennar og hætti þá mjólkursölu í sínum eigin búðum, - gaf frá sér rekstur þeirra.

Árið 1962 seldi kaupstaðurinn Dalabúið úr eigu sinni. Kaupendur voru þeir Magnús Magnússon frá Kornhól og Daníel Guðmundsson, bifreiðarstjóri. Ekki leið á löngu
þar til M.M. var einn orðinn eigandi kúabúsins.

Mjólkin var flutt til neyzlu á sömu saaði og áður. Sú mjólk, sem umfram var, seldi Mjólkursamsalan fyrir eiganda kúabúsins í Dölum eins og áður. Mjókurkaupendurnir munu hafa kosið aðfluttu mjólkina fremur en Dalabúsmjólkina sökum þess, að Samsölumjólkin var gerilsneydd. Kúabúið í Dölum dróst því saman, en hænsnabú eigandanas óx að sama skapi eða meir. Jafnframt hafði M.M. Dalabúseigandi sauðfjárrækt (30 - 40 kindur) og hrossarækt. - Svo kom að því að kúabúið í Dölum hætti að vera til. Þá voru yngstu kýrnar seldar til sumra sveita Suðurlandsins en eldri kúnum lógað.

Svo dundi eldgosið yfir og allt varð að litlu eða engu.

==Mjólkursamsalan í Reykjavík hefur mjólkursölu í Eyjum.==

Þeim eilitla atburði gleymi ég aldrei. Rétt eftir áramótin 1952/1953 mættumst við Einar Guttormsson, sjúkrahússlæknir okkar Eyjamanna, efst á Heimagötunni.
„Hér er illt í efni, Þorsteinn, sagði læknirinn, „börn og aldrað fólk hér í bæ líður stórlega sökum of lítillar mjólkurneyzlu. Mjólkurskorturinn í bænum er nú mjög alvarleg stað reynd, sem við verðum að bæta úr á einhvern hátt. Þið í bæjarstjórninni verðið að gera eitthvað til bóta í þessum efnum, ella er voðinn vís. Heilsa fólks er í hættu“ Læknirinn var óvenju þungur á brún, þegar hann sagði þetta og viðkvæmnin og áhyggjurnar leyndu sér ekki.

Orð læknisins settust að mér. Ég tók að leggja höfuðið í bleyti. Hvað gátum við gert? - Bærinn sjálfur rak kúabú til þess að bæta úr bráðri þörf i þessum efnum. Þar voru þá 50 - 60 mjólkandi kýr. - ógæfan var sú, að bændur og aðrir heimilisfeður í byggðarlaginu, sem juku mjókurframleiðslu sína á kreppu tímunum, höfðu dregið stórlega úr mjólkurframleiðslunni og margir þeirra hætt gjörsamlega þessari framleiðslu. Á sama tíma hafði fólksfjölgunin í bænum farið vaxandi ár frá ári með aukinni út gerð og fiskvinnslu. Hvernig varð sigrast á þessum erfiðleikum?

Ég íhugaði skrár og skýrslur varðandi mannfjölda i Eyjum sl. 29 ár og svo rýrnun mjólkurframleiðslunnar á sama tíma. Hér birti ég örfáar tölur:

Ár Búsettir Eyjamenn Mjókurkýr
1930 3380 221
1940 3584 303
1945 3588 280
1950 3699 214
1951 3737 233

Kaupstaðurinn sjálfur rak 50 - 60 kúa bú á Dalajörðunum, til þess að bæta úr sárustu neyð vissra stofnana í bænum. Með þessum búrekstri fullnægði bærinn mjólkurþörf sjúkrahússins, elliheimilisins og barnaheimilis kaupstaðarins.

Mjólk sú, sem þessar stofnanir bæjarins höfðu ekki þörf fyrir, var seld í sérstökum mtólkurbúðum í bænum, eins og ég hefir getið um. Sú mjólk hrökk skammt.

Hinn 15. janúar 1953 eða nokkrum dögum eftir að læknirinn tjáði mér, mjólkurhungrið í bænum, var haldinn fundur í bæjarstjórn kaupstaðarins. Þar bar ég fram tillögu, sem hlaut samþykki bæjarfulltrúanna, svo að mikið og gott spannst af þeirri samþykkt. Þá hófst sérlegur kafli í sögu búsetunnar og bæjarlífsins í Vestmannaeyjum, og er við hæfi að gera honum nokkur skil hér.

==9. mál. Fundargerð Dalabúsnefndar frá 16/12 1952. 3. liður.==

Í sambandi við liðinn þar Þorsteinn Þ. Víglundsson fram þá tillögu að bæjarstjórn sendi tafarlaust 2 (tvo) bæjarfulltrúa til Reykjavíkur til þess að fá mjólkurmálin leyst. Tillagan samþykkt samhljóða.

Kosnir voru til fararinnar Þorsteinn Þ. Víglundsson og Magnús Bergsson, með 7 atkvæðum.

Fleira var ekki tekið fyrir. Fundi slitið. Helgi Benediktsson, Gísli Þ. Sigurðsson, Magnús Bergsson, Björn Guðmundsson, Guðlaugur Gíslason, Þorsteinn Þ. Víglundsson, Þorbjörn Guðjónsson, Hrólfur Ingólfsson, Þorsteinn Sigurðsson,
Ólafur Á. Kristjánsson.

Satt að segja þótti mér það dálítið kynlegt, að bæjarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins skyldu velja Magnús Bergsson, bakarameistara, og bæjarfulltrúa flokksins, til þess að fara með mér til Reykjavíkur til þess að fá flutta mjólk þaðan til Vestmannaeyja. Við Magnús höfðum þá nýlega staðið í persónulegum deilum og hann höfðað á mig meiðyrðamál. En mér er ánægja að segja frá því, að við bárum þroska til að leggja þau deilumál algjörlega á hilluna og einbeita okkur að þessu velferðarmáli bæjarbúa. Magnús Bergsson var drengskaparmaður og við unnum saman af einlægni og heilum hug.

Við urðum undir eins á eitt sáttir um það að hitta fyrst að máli Svein Tryggvason, framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Hann tók okkur hið bezta og reyndist okkur síðan hinn viljagóði og hallkvæmi áhrifamaður í hvívetna í þessu mikilvæga velferðarmáli Vestmannaeyinga. Frá honum lá leið okkar Magnúsar til forstjóra Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Árna Benediktssonar. Þar mættum við einnig velvilja og skilningi. Síðan urðu ferðir okkar Magnúsar Bergssonar til Reykjavðkur margar til þess gjörðar að leysa þessi mál fyrir bæjarstjórn og Eyjamenn í heild. Og við vorum orðnir vinir að ferðunum loknum.

Í upphafi ársins 1954 gerðist Stefán Björnsson frá Hnefilsdal í Norður-Múlasýslu forstjóri Mjólkursamsölunnar. Hjá þeim manni mættum við sama velvilja og skilningi á vandamálum okkar Eyjabúa og hjá fyrri forstjóranum. Allt hlaut þetta velferðarmál þess vegna að fá góðan endi. Trúin flytur fjöll, segir einhvers staðar.

Rétt er að geta þess, að Helgi Benediktsson, kaupmaður, hafði á undanförnum árum flutt eitthvað af mjólk til Vestmannaeyja frá Reykjavík og selt hana í búðum
sínum. Þá hafði hann vélskipið Skaftfelling í förum milli Reykjavíkur og Eyja. Í skipi þessu voru lítil tæki eða tök á að flytja mjólkina svona langa leið svo að öryggi væri fyrir því, að hún skemmdist ekki á leiðinni.

Árið 1965 gaf Mjólkursamsalan Reykjavík út stóra bók, sem heitir '''Saga Mjólkursamsölunnar í Reykjavík.''' Þetta er 30 ára saga fyrirtækisins.

Á bls. 176 - 179 í bókinni er skráður kafli, sem heitir '''Mjólkursamsalan í Vestmannaeyjum'''. Vel fer á því að taka hér upp nokkurn hluta þessa kafla úr bókinni.

„Snemma árs 1953 leitaði bæjarstjórn Vestmannaeyja fyrst eftir því við stjórn Mjólkursamsölunnar, að hún tæki að sér mjólkursölu í Vestmannaeyjum. Ástæðan var stöðugur skortur mjólkur í Eyjum og erfiðleikar að fá úr því bætt.

Þessum viðræðum bæjarstjórnar Vestmannaeyja og stjórnar Mjólkursamsölunnar lauk í maí 1954 með því samkomulagi, að Mjólkursamsalan skuldbatt sig til þess að hafa jafnan næga og góða mjólk til sölu í Vestmannaeyjum og annast dreifingu hennar þar í að minnsta kosti tveim útsölum, gegn því að bæjarstjórnin útvegaði bát til mjólkurflutninga milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, og sæi
um, að þeim ferðum yrði haldið uppi alla virka daga ársins nema
veður hamlaði.

Fyrsta útsala Mjólkursamsölunnar var síðan innréttuð í skyndi í bráðabirgðahúsnæði og opnuð 15.júlí 1954. Áður um skeið höfðu verzlanir í Eyjum keypt mjólk í Reykjavík og flutt einu sinni til tvisvar í viku til Eyja ýmist í ókældri bátslest eða á þilfari. Mjólkin var því einatt léleg, þegar hún kom til Eyja, og oft hafði jafnvel sjór komizt í hana. - Mjólkurskortur var því mikill, því að heimaframleiðslan nægði aldrei og vantaði oft mikið á.

Meðan þessi háttur var á, var flutningsgjaldi bætt við mjólkurverðið, og mun það hafa verið 25 - 30 aurar á lítra......Mjólkursamsalan bar kostnað af flutningi
mjólkurinnar frá Selfossi til Þorlákshafnar.

Á árinu 1955 féllst Samsalan á að selja mjólk sama verði í Vestmannaeyjum og í Reykjavík. Var það gert fyrir tilmæli ríkisstjórnarinnar til lausnar vinnudeilu, sem þá var í Eyjum. Til skýringar má geta þess, að Vestmannaeyjar voru ekki á sölusvæði Mjólkursamsölunnar samkvæmt lögum.

Á árinu 1954 var keyptur húsgrunnur að Vestmannabraut 38 og byggt þar tveggja hæða hús. Var íbúð verzlunarstjóra á efri hæð, en mjólkurbúð niðri og nokkurt rými leigt Sparisjóði Vestmannaeyja til ársins 1963. Var mjólkurbúðin að Vestmannabraut opnuð fyrri hluta árs 1955...

Önnur útsala Mjólkursamsölunnar var byggð að Hólagötu 28 og opnuð 1958. Þriðja útsalan er nú í byggingu við Austurveg (Hér er víst átt við verzlunarhúsið, sem
Mjólkursamsalan var hluthafi í við Heimagötu, nr. 35 - 37. Þ.Þ.V.)

Á fyrstu árunum, sem Mjólkursamsalan rak útsðlu sína í Eyjum, gekk oft erfiðlega að halda bát í förum milli Þorlákshafnar og kaupstaðarins allt árið. En eftir að Herjólfur hóf fastar ferðir milli staðanna í ársbyrjun 1960 og svo til Hornafjarðar aðra hvora viku, þá gengu þessir mjólkurflutningar snuðrulaust.....

Þetta voru nokkur söguleg atriði úr bók Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, sem varða mjólkursölu hennar í Vestmannaeyjum.

Árið 1953 eða árið áður en Mjólkursamsalan í Reykjavík hóf mjólkursölu í Eyjum í eigin búðum, seldi hún til Eyja 317.084 lítra af nýmjólk, 5.605 lítra af rjóma og 13.005 kg. af skyri. Síðan var þróunin þessi næstu árin:

Nýmjólk 1. Sýrð mjólk I. Rjómi 1. Skyr kg. Undanr. 1. Mysa 1.
1957 622.760 2.362 23.078 29.920 0.00 1.950
1958 702.650 2.046 24.575 37.605 0.00 2.000
1959 827.200 8.617 26.759 43.183 133 2.800
1960 939.422 7.238 29.725 40.170 974 1.950
1961 961.406 12.394 27.571 40.420 1.000 2.087
1962 987.108 16.443 29.977 44.525 1.260 1.500
1963 944.185 21.683 30.785 42.640 1.750 1.250
1964 962.196 33.138 30.012 39.245 2.570 1.600
1965 1.055.453 46.458 31.953 40.770 4.450 2.834
1966 985.397 52.720 32.536 34.935 4.390 2.634
1967 986.911 55.424 32.732 33.732 6.460 2.446
1968 927.346 53.784 28.652 37.582 10.570 4.370
1969 965.982 56.841 25169 38.870 12.080 3.650

==Heildarsala Mjólkursamsölunnar Vestmannaeyjum fyrstu 16 árin sem starfrækt þar.==

Ár
1954 kr. 692.834,oo
1955 2.064,685,67
1956 2.736.459,oo
1957 2.828.399,76
1958 3.431.693,18
1959 5.331.538,03
1960 7.054.769,36
1961 7.770.846.74
1962 8.761.043,35
1963 10.953.396,27
1964 15.081.455,27
1965 16.984.494,56
1966 18.482.189,29
1967 17.842.782,87
1968 22.128.607,27
1969 28.438.207,18

Árið 1954, fyrsta ár Samsölunnar Eyjum, var verzlun þessi rekin frá júlí til 31. desember.

==Bygging Mjólkursamsölunnar að Vestmannabraut 38.==

Ég skírskota til 30 ára sögu Sparisjóðs Vestmannaeyja, sem birt er í 30. árg. Bliks 1973. - Árið 1953 var Sparisjóðurinn 10 ára og hafði þá flækzt úr einum stað í annan í bænum á undanförnum árum. Peningastofnun þrífst ekki meó eymdarblæ yfir sér. - Ég afréð að beita mér fyrir því, að Sparisjóðurinn eignaðist eigið hús á góðum viðskiptastað í bænum.

Veturinn 1953 festi ég kaup á húslóðinni nr. 38 við Vestmannabraut fyrir eigið fé og hóf þar húsbyggingu vorið 1953. Þegar ég hafði lokið við að byggja grunninn um haustið, bauð ég stjórn Sparisjóðsins að kaupa af mér grunninn á kostnaðarverði, sem mig minnir að væri um kr. 41.000,oo. Því boði hafnaði sparisjóðsstjórnin. Þessi neitun hennar leiddi til bess, að Mjólkursamsalan í Reykjavík fékk keyptan húsgrunninn á kostnaðarverði með því skilyrði þó, að Sparisjóðurinn fengi þar leigt viðunandi húsnæði næstu 5 - 6 árin. - Allt féll þetta í ljúfa löð. - Kaupsamningur þessi var undirritaður 5. júlí 1954. Hófust þá þegar byggingarframkvæmdir að nýju. - Byggingarmeistari var Einar húsasmíðameistari Sæmundsson að Staðarfelli við Kirkjuveg. Í október um haustið lukum við þeim áfanga að steypa upp allt húsið. Fyrri hluta ársins 1955 hóf síðan Mjólkursamsalan síðan Mjólkursamsalan íReykjavík að selja Eyjafólki mjólk í þessu nýja húsi sínu.

Allt tókst þetta giftusamlega, enda við heiðarlega menn að skipta í forustuliði fyrirtækisins í Reykjavík.

( Í sögu Vestmannaeyja eftir Sigfús M. Johnsen, fyrrv. bæjarfógeta, er kafli um landbúnað í Vestmannaeyjum, 2. bindi, bls. 25 - 43. Af gildum ástæðum er fátt hér endursagt af því, sem þar er skráð um jarðanot og landbúnað í Vestmannaeyjum, en vísað til þess fróðleiks. Þ.Þ.V.)

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-08-02T09:52:41Z

Johanna:

==Kúadauðinn í Vestmannaeyjum==

Eins og ég hefi drepið á hér í máli mínu, þá stofnuðu Eyjamenn
nautgripaábyrgðarfélag árið 1893. Þetta merka framtak þeirra var vissulega gjört af gildum ástæðum. Um lengri tíma hafði það verið árlegt fyrirbrigði i byggðarlaginu, að kýr drápust skyndilega á básum sínum. Litlar sögur fara af þessu fyrirbrigði, því að fátt var um það skrifað. Það er fyrst árið 1919 að kúadauðans í Eyjum er getið í blaðagrein, að ég bezt veit. Í þá grein hlýt ég að vitna hér. Hún birtist í Skeggja í maímánuði 1919. Höfundur hennar var ritstjóri
blaðsins, Páll Bjarnason frá Götu í Stokkseyrarhreppi, síðar skólastjóri, svo og gjaldkeri Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Þar segir hann um kúadauðann í Vestmannaeyjum:

„Undarleg plága er kúadauðinn hér í Vestmannaeyjum. Einn bóndi missti á dögunum kú, sem virtist vera alheilbrigð örstuttri stundu áður en komið var að henni steindauðri á básnum. Það er fimmta kýrin, sem hann missir á sex árum. Aðra kú missti hann í fyrra á sama hátt og þessa. Urðu báðar bráðkvaddar á básnum. Engin sjúkleikamerki sáust á innyflunum á seinni kúnni, enda hafði ekki borið á neinni vesöld í henni.

Fleiri hafa orðið fyrir þungum búsifjum af völdum kúafársins, þó að enginn hafi orðið eins hart úti og þessi bóndi. - Annar maður missti unga kú, bezta grip, fyrir fáum dögum, og sá ekkert á henni áður... Alls munu hafa farið 5-6 kýr þannig á árinu. Það er ekki smáræðisskattur á fáum eigendum, þó að ábyrgðarfélagið bæti þær að nokkru leyti.

==Dýralæknar í Vestmannaeyjum.==

'''Friðrik Benónýsson'''. Árið 1902 flytjast frá Núpi undir Eyjafjöllum til Vestmannaeyja hjónin Friðrik Benónýsson og frú Oddný Benediktsdóttir. Brátt eftir flutninginn til Eyja snéri Friðrik Benónýsson sér að sjósókninni þar. Þegar svo vélbátaútvegurinn hófst í kauptúninu, eignaðist Friðrik brátt hlut í
tveim vélbátum og var formaður á öðrum þeirra. Hann reyndist aflamaður mikill. En þótt náttúran sé lamin með lurk, þá leitar hún út um síðir, segir í þessari rímuðu fullyrðingu íslenzkunnar. Svo reyndist þetta hjá sjósóknaranum mikla,
Friðrik Benónýssyni, formanni. Hann var sjálflærður dýralæknir og hafði mikinn hug á því starfi. Býsna oft átti það sér stað, að beðið var eftir bví að Friðrik formaður kæmi að landi, svo að hægt yrði að fá hann strax af skipsfjöl til þess að sprauta kú við doða t.d., lina þjáningar og hindra hættu. Þessi líknarstörf taldi formaðurinn ekki eftir sér, hvernig sem ástatt var fyrir honum og hversu miklar eða brýnar annir aðrar steðjuðu að og kölluðu hann til skyldustarfa við útgerðina og fiskveiðarnar.

Þessar dýralækningar hans hjá Eyjafólki voru ómetanlegar og hann stundaði þær áratugum saman í byggðarlaginu.

En hinn snögga og tíða kúadauða í Eyjum réð hann ekki við. Til þess skorti hinn ólærða dýralækni Eyjamanna vísindalega þekkingu, var ályktað.

Í Eyjum voru árlega 20-30 fjárhundar, sem bændur og fleiri áttu þar. Flest árin reyndust 1-3 hundar með bandorma. Þetta kom í ljós, þegar Friðrik formaður og dýralæknir hafði gefið þeim inn „arekaduft“ að boði héraðslæknisins. Þetta starf innti Friðrik dýralæknir af hendi í Eyjum áratugum saman fyrir sýslumanninn og hreppstjórana til ðryggis heilsu manna þar. En hinn snðgga og tíða kúadauða í
Eyjum réð hann ekki við, eins og ég hefi sagt.

'''Þorvaldur Egilsson'''. Árið 1937 starfaði að dýralækningum í Eyjum og rannsóknum á kúadauðanum þar Þorvaldur Egilsson. Hann réðist þangað að tilhlutan Búnaðarsambands Suðurlands. -

'''Pétur Gunnarsson'''. Árið 1944 dvaldist í Eyjum Pétur Gunnarsson, landbúnaðarkandidat og fóðurfræðingur m.m. til þess að rannsaka hinn tíða kúadauða þar. Þekkingu sinni skyldi hann beina sérstaklega að rannsóknum á fóðri
kúnna. Ekki er mér kunnugt um árangur þeirra rannsókna. En víst er um það, að þeir atburðir gerðust framvegis, að kýr lágu dauðar á bás sínum, þegar að var komið.

'''Gunnar Hlíðar'''. Árið 1944 var lærður dýralæknir fenginn til að búsetja sig í Eyjum. Jafnframt var hann þar ráðinn heilbrigðisfulltrúi. Þessi maður var Gunnar Hlíðar dýralæknir Sigurðsson Hlíðars yfirdýralæknis.

Hann dvaldist við dýralækningar í Eyjum 8 ár og annaðist öll þau störf á því sviði, sem Friðrik heitinn Benónýsson hafði áður innt af hendi af stakri alúð, en hann féll frá árið 1943 hálfníræður að aldri.

'''Bjarni Bjarnason'''. Þegar Gunnar Hlíðar hvarf burt úr Eyjum, tók Bjarni Bjarnason, gamalkunnur Eyjabúi, til að reyna eftir megni að fylla skarð hans við dýralækningastarfið. Fór honum það þegar vel úr hendi, þó að ólærður væri á því
sviði. Brátt sótti hann námskeið hjá dýralæknunum Jóni Pálssyni og Ásgeiri Einarssyni. Bjarni Bjarnason var síðan starfandi dýralæknir í Eyjum til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og allur búskapur Eyja fólks varð að engu.

==Stjórnarmenn Búnaðarfélags Vestmannaeyja á árunum 1924-1973.==

Áður en lengra er haldið þykir mér við hæfi að birta hér nöfn þeirra manna sem völdust til forustu í ræktunar- og landbúnaðarmálum Eyjamanna í heild á árunum
1924-1973, eða 49 árin, sem Búnaðarfélag Vestmannaeyja ræktunar- og mjólkurframleiðslumálum Vestmannaeyinga.

'''Guðmundur Sigurðsson''' verkstjóri, Heiðardal (nr. 2) við Hásteinsveg, formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja 1924-1934; með stjórnandi 1935-1938 og 1943-1944. Þorbjörn Guðjónsson, bóndi á Kirkjubæ, gjaldkeri Búnaðarfélags-
ins 1924-1935; formaður Búnaðarfélagsins 1935-1939.

'''Guðmundur Einarsson''', útgerðarmaður, Viðey (nr. 30) við Vestmannabraut, formaður Búnaðarfélagsins 1939 til dánardægurs 1942. Magnús Bergsson, bakarameistari, Tungu (nr. 4) við Heimagötu, í stjórn Búnaðarfélagsins frá
1939-1952, ýmist gjaldkeri, ritari eða varaformaður. Hann mun hafa gegnt formannsstarfi í félagsstjórninni á árunum 1942-1944.

'''Helgi Benediktsson,''' kaupm. og útgerðarm., formaður Búnaðarfélagsins á árunum 1944-1948. Jón Guðjónsson, bóndi í Þórlaugargerði, formaður Búnaðarfélagsins 1948-1950. Annars sat hann í stjórn Búnaðarfélgsins frá 1947-1954.

'''Jón Magnússon''', bóndi í Gerði, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1949. Árið eftir var hann kosinn formaður Búnaðarfélagsins. Þessi bóndi hélt síðan Búnaðarfélaginu við lýði í 23 ár eða til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og lagði landbúnað Eyjamanna í rúst. Jón bóndi Magnússon var því síðasti formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Síðustu árin fyrir gos var Jón bóndi einnig gjaldkeri Búnaðrfélagsins og verzlunarstjóri.

'''Guðjón Jónsson,''' bústjóri í Dölum, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1954 og tók þá við gjaldkera- og verzlunarstjórastarfi félagsins af Hannesi bónda Sigurðssyni, sem lét af því starfi á áttræðisaldri. Þessu trúnaðarstarfi gegndi bústjórinn síðan, meðan hann var bústjóri í Dölum eða til ársins 1963. Þá tók formaður Búnaðarfélagsins einnig á sínar herðar þessi trúnaðarstörf.

'''Trausti Indriðason''', bóndi í Brekkuhúsi var ritari Búnaðarfélags Vestmannaeyja um nokkurt skeið, áður en hann flutti burt úr Eyjabyggð.

'''Páll Árnason''', bóndi í Þórlaugargerði tók við ritarastörfum af Trausta Indriðasyni og hafði það starf á hendi í samstarfi við Jón Magnússon, þar til yfir lauk.

'''Páll Bjarnason''', skólastjóri, var ritari Búnaðarfélagsins frá stofnun þess til ársins 1935. Þá var hann orðinn heilsutæpur maður og treysti sér ekki til að taka endurkjöri í stjórnina. Hann var þá kjörinn heiðursfélagi Búnaðarfélags
Vestmannaeyja fyrir hin miklu störf sín í þágu félagsins, sem einn af aðalhvatamönnum að stofnun þess, stjórnarmaður þess fyrstu 11 starfsárin og trúnaðarmaður þess gagnvart Búnaðarfélagi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands frá upphafi samstarfsins.

Þegar Búnaðarfélag Vestmannaeyja hafði starfað 110 ár, var starfsins minnzt á sérstökum fundi innansamtakanna. Þar flutti skólastjórinn, Páll Bjarnason, ræðu, sem vakti nokkra athygli. Ein af fullyrðingum skólastjórans í ræðunni var þessi: „Þá (þegar B.V. var stofnað) mátti sjá þörfina á aukinni ræktun hér í Eyjum og mjólkurframleiðslu á andlitum margraskólabarna“... Þessu veitti skólastjórinn athygli í barnaskóla kaupstaðarins, er hann íhugaði andlitsdrætti og yfirbragð hinna ungu nemenda sinna.

'''Séra Sigurjón Þ. Árnason''', sóknarprestur að Ofanleiti, sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun þess 1924 til ársins 1931.

'''Jón Gíslason''', útvegsbóndi, Ármótum (nr. 14) við Skólaveg, skipaði sinn sess í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun til ársins 1931.

'''Einar Sigurdsson''', kaupmaður, Skólavegi 1, Vðruhúsinu, sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1931-1940, ýmist ritari stjórnarinnar eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Hannes Sigurðsson''', bóndi á Brimhólum, sat lengi í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja samfleytt í 19 ár (1935-1954). Flest árin var hann gjaldkeri Búnaðarfélagsins og öll árin verlunarstjóri þess, annaðist vðrukaup þess og
vörusölu og þótti þar jafnan réttur maður á réttum stað.

'''Páll Oddgeirsson''', kaupmaður, Miðgarði við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1935-1938 og 1943-1945, og var þá lengi ritari stjórnarinnar. Hann var jarðræktarmaður mikill.

'''Ársæll Sveinsson''', útgerðarmaður og kaupmaður, Fögrubrekku við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins samfleytt í 19 ár,
ýmist varaformaður eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Þorsteinn Jónsson''', skipstjóri, Laufási við Austurveg. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá 1940-1945.

'''Georg Gíslason''', kaupmaður. Hann var í stjórn Búnaðarfélagsins 1931-1936.

'''Ármann Guömundsson''' frá Viðey við Vestmannabraut. Hann var kosinn í stjórn Búnaðarfélagsins árið eftir að faðir hans, Guðmundur Einarsson, form. félagsins, lézt. Hann sat í stjórninni árið 1943-1944.

Fleiri Vestmannaeyingar sátu í stjórn Búnaðarfélagsins um eins árs skeið, t.d. Sigfús Scheving, skipstjóri, 1943-1944; Erlendur Jónsson, bóndi, Ólafshúsum, árið 1953-1954, og Gunnar Hlíðar dýralæknir, árið 1951-1952.

==Trúnaðarmenn==

Samkvæmt 6. grein. Jarðræktarlaganna frá árinu 1923 hafði Búnaðarfélag Íslands heimild til að ráða sér trúnaðarmann í hverjum hreppi eða kaupstað „til þess að hafa fyrir félagsins hönd umsjón og eftirlit með ræktunarfyrirtækjum, sem undir það falla í þeim hreppi,“ eins og það er orðað í nefndum lögum.

Þegar jarðbótamælingar hófust í Vestmannaeyjum á vegum Búnaðarfélags Vestmannaeyja, var Páll Bjarnason, Skólastjóri, ráðinn til þessa verks. Hann mældi fyrst jarðbætur fyrir Búnaðarfélag Íslands haustið 1924.
Það voru jaðabætur, sem unnar höfðu verið árið 1923 og haustið 1924.

Næstu sjö árin hafði hann síðan þetta trúnaðarstarf á hendi. Þá tók heilsuleysi að þjá hann. Af þeim sökum mældi Helgi Benónýsson, búfræðingur, jarðabæturnar fyrir haustið 1932.

Ég sem þetta rita, mældi síðan fyrir skólastjórann allar jarðabætur Eyjamanna
haustin 1933 og 1934 og skráði þær.

Haustið 1935 tók ég síðan að mér að mæla og meta allar jarðabætur og aðrar búnaðarframkvæmdir í Eyjum fyrir Búnaðarfélag Íslands og Búnaðarsamband Suðurlands. Það trúnaðarstarf hafði ég á hendi fyrir búnaðarsamtök þessi næstu 14 árin eða til ársins 1948. Þá baðst ég lausnar frá þeim störfum. Seinasta árið voru jarðræktarmenn í byggðarlaginu aðeins 9 talsins.

Trúnaðarmannsstarfinu fylgdu margskonar fyrirgreiðslur, t.d. þegar búnaðaramböndin sendu Eyjamönnum fyrirlesara til að halda búnaðarnámskeið í kaupstaðnum, sem átti sér stað endur og eins. Um nokkra þeirra er getið hér að framan í þessum skrifum. Trúnaðarmaðurinn var einskonar tengiliður á milli Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarsamband Vestmannaeyja hinsvegar.

Samvinna stjórnar Búnaðarfélags Vestmannaeyja við stjórnarmenn Búnaðarfélags
Íslands og Búnaðarsambands Suðurlands var alltaf hlýleg og ánægjuleg.

Þegar ég baðst undan trúnaðarstarfinu haustið 1948, tók við því Pétur bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ og hafði það á hendi, þar ti eldgosið á Heimaey dundi yfir.

Allar jarðbætur, hverju nafni sem nefndust, skráði trúnaðarmaður í tvíriti. Aðra nótuna fékk jarðræktarmaðurinn. Hún var viðurkenning fyrir jarðbótum sem hann hafði unnið. Siðan var unnin skýrsla yfir allar unnar jarðbætur samkvæmt gögnum þeim, sem trúnaðarmaðurinn hafði eftir í fórum sínum. Hann sendi hana síðan Búnaðarsamnbandi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands.

==Framkvæmdir reiknaðar til dagsverka==

Hinar ýmsu jarðræktarframkvæmdir voru á fyrstu árum eftir að jarðræktarlögin frægu gengu í gildi reiknaðar til dagsverka eftir föstum reglum. Ríkisstyrkurinn
var síðan greiddur jarðræktarmönnum samkvæmt þessum settu reglum.

Þessi greiðsla á ríkisstyrknum samkvæmt dagsverkatölu hvers og eins var í gildi til ársins 1935. Ég skrái hér dæmi um reglur þessar:
Þaksléttur ................... 50 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Græðisléttur.................. 60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Sáðsléttur ....................40 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Matjurtagarður.................60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar einhlaðnir.........10 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar tvíhlaðnir.........4 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Þurrheyshl. steyptar með járnþ..... 0,5 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Votheyshl. ósteypar með járnþ...... 0,3 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Safnþrær alsteyptar................ 0,2 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Áburðarhús alsteypt............... 0,25 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Upprifið grjót ................... 1,0 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>

Tiunda- og framtalssvik. Indriði Einarsson, skrifstofstjóri og skáld, var aðstoðarmaður landfógeta í endurskoðun reikninga landsins frá 1879 - 1904. Hann lét hafa eftir sér á prenti þessi orð um búnaðarskýrslur landsmanna á árunum 1882 - 1884:

„Ég hefi þá skoðun, að tíunda-og framtalssvik eigi sér ekki svo mjög stað
hér á landi, þegar um nautgripi er að tala, nema þegar telja skal fram ungviði.
........... Það er alkunna, að hér á landi eru allvíða mikil tíundasvik, sem einkum munu koma niður á sauðfjárframtalinu nokkuð á hrossum, en eftir því sem
ég ímynda mér minnst, þegar nautgripir eru taldir fram... Hér á landi segir hver
til hjá sér, án þess að litið sé eftir, hvort hann segir satt. Það er þannig alveg víst, að fjártalan bæði fyrrum og nú er töluvert hærri í rauninni en skýrslurnar segja til.“........

Eftirfarandi umsögn fylgir búnaðaraskýrslum 1890 - 1891:

„Það er ástæða til að álíta, að skýrslurnar um nautpening séu einna áreiðanlegastar, með því að flestum hreppstjórum mun vera nokkurn veginn kunnugt um kúabú hreppsmanna sinna ........ Hvorugtn árið (1889 og 1891) munu öll kurl
koma til grafar, og það er líka naumast von, þar sem eigi er gjörð frekari gangskör en nú er gjörð að eftirliti með því, að allt sé talið fram.... að tíundarsvik munu miklu almennari í Suðuramtinu en hinum ömtunum, og fyrir því verða tölurnar í búnaðarskýrslunum, sérstaklega í þessu amti (Suðuramtinu)
lægri en þær ættu að vera.“

==Réttin á Eiðinu í Vestmnnaeyjum.==

Líkindi eru til þess, að fjárrétt hafi Eyjabændur byggt á Eiðinu norðan við hafnarvog sinn mjög fljótlega eftir að fjáreign hófst á Heimaey, líklega fljótlega eftir landnám þar. Réttin var hlaðin úr fjörugrjóti. Hún var austarlega á Eiðinu nálægt veggjum Heimakletts. Þar var bændum það auðveldast að reka fé í hana. Þessi fjárrétt stóð á Eiðinu fram að 1930. Hún var jafnan nefnd Almenningurinn á Eiðinu.

Dilkana áttu og notuðu ábúendur þessara jarða á Heimaey:
(Sbr. mynd)
# Presturinn á Ofanleiti, sem bjó á 4 jðrðum.
# Bændurnir á Norðurgarðsjörðunum og Vestra-Þórlaugargerði.
# Bændurnir á Presthúsum, tveim Vilborgarstaðajörðum og einni Kirkjubæjarjörðinni.
# Bóndinn á Ólafshúsum og Nýjabæ.
# Bóndinn í Svaðkoti, á Steinsstöðum og í Draumbæ.
# Tveir bændur af átta á Vilborgarstððum og bóndinn í Brekkhúsi. Þá fengu einnig tómthúsmennirnir á Fögruvðllum og Sveinsstöðum að draga fé í þennan dilk.
# Bóndinn á Eystri-Vesturhúsum, bóndinn í Túni og einn bóndinn á Vilborgarstöðum. Þennan dilk notuðu einnig tómthúsmennirnir í Skel og Kró.
# Búastaðabændurnir tveir, bóndinn í Gvendarhúsi og tómthúsmaðurinn á Grund við Kirkjuveg.
# Bændurnir tveir á Gjábakka,bóndinn á Miðhúsum og Kornhól.
# Bændurnir tveir í Dölum og tveir á Oddstöðum.
# Bændurnir tveir í Gerðunum og bóndinn á Þórlaugargerði eystra.
# Fimm bændur af átta á Kirkjubæjum.
# Bóndinn á Vestri-Vesturhúsum og „tómthúsmaðurinn“ á Eystri Löndum.
# Bændurnir tveir á Eystra- og Vestra-Stakkagerði og tómthúsmaðurinn í Landakoti.
# Bóndinn í Háagarði og bóndinn í Miðhlaðbæ (Vilborgarstaðajarðir), einn bóndinn á einni Vilborgarstaðajörðinni að auki og svo einni Kirkjubæjajörðinni. (Sjá Blik, ársrit Vestmannaeyja, árið 1959, bls. 108-109).

==Votheysgerð í Vestmannaeyjum.==

Staðreyndin mun vera sú, að árið 1947 var fyrst borið við að verka vothey eða súrhey í Vestmannaeyjum. Fyrstu fimm árin var þessi votheysgerð í smáum stíl. En sumarið 1965 fór þessi heyverkun mjög í vöxt. Dalabúið?

Votheysgerð í byggðarlaginu var sem hér segir á árunum 1965 - 1972:
1965: 1300 rúmmetrar <br>
1966: 1170 rúmmetrar <br>
1967: 630 rúmmetrar <br>
1968: 275 rúmmetrar <br>
1969: 140 rúmmetrar <br>
197Ó: 300 rúmmetrar <br>
1971: 75 rúmmetrar <br>
1972: 50 rúmmetrar <br>

==Skrá yfir matjurtagarða Vestmannaeyinga og „önnur sáðlönd“ frá 1791 - 1963,==
fjölda þeirra og heildarstærð, eins og þennan fróðleik, er að finna í opinberum heimildum.

Frá 1791, að byrjað var að skrá tölu kálgarða í Vestmannaeyjum, til ársins 1810 eru það næstum einvörðungu danskir kaupmenn eða verzlunarstjórar þeirra, sem rækta gulrófur, næpur og fl. skyldar matjurtir við hús sín eða íbúðir. Stærð þeirra garða er hvergi skráð. Nú tekur garðrækt Eyjamanna vaxtarkipp, því að Mad. Ericsen, hin danska frú í Frydendal, hefur hafið kartöflurækt í Eyjum. Hún
fær brátt byr. (Sjá grein um störf hennar hér í ritinu). Þá er tekið að
mæla flatarmál matjurtagarðanna. Síðan er hætt að telja þá árið 1877.

Smámsaman læra Eyjamenn að skilja gildi þess að rækta rófur, næpur o.fl. matjurtir við hús sín. Þá fjölgar görðunum, en ekki þykir taka því að skrá flatarmál þeirra.

==„Kálgarðar og annað sáðland“==
eins og eftirfarandi skrá er nefnd í opinberum heimildum. Lítill vafi er á því, að töluverður hluti þessa „sáðlands“ eru sáðhafraakrar, þar sem ræktunarmenn sá höfrum í brotna landið sitt.

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-02T09:37:00Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-02T09:19:19Z

Johanna:

==Athyglisverður samanburður.==
Á bls. 14 í Þrjátíu ára minningarriti Búnaðarsambands Suðurlands (1938) er þennan fróðlega samanburð að finna milli þeirra sýslna, sem Búnaðarsambandið skipa. Uppskeran er mæld í tunnum. Hver tunna er 100 kg.

Sýslur: Ár: ræktaðar ræktaðar rófur meðaltal flatarm.
kartöflur og aðrir ávextir á hvert kálg.ferf
býli

V.-Skaftafellss. 1889 515 499 2,3 24.706
Rangárvallas. 616 326 0,5 60.620
Árnessýsla 720 735 1,0 136,448
Vestmannaeyjar 77 261 3,4 14.431

V.-Skaftafellss. 1899 894 774 3,5 34.275
Rangárvallas. 2686 3220 4,6 152.725
Árnessýsla 2468 2192 2,7 151.499
Vestmannaeyjar 379 232 6,7 16.301

V.-Skaftafells. 1908 1724 739 8,5 50.893
Rangárvallas. 3215 2482 6,2 153.582
Árnessýsla 3815 2716 6,3 171.710
Vestmannaeyjar 614 278 6,6 15.519 rófur og

Á bls. 51 í sama riti er getið um stækkun eiginlegra garðlanda í þessum
fjórum sýslum Búnaðarsambandsins á árunum 1909 1918. Á þessum 9 árum stækka
garðlönd í þessum sýslum Búnaðarsambandskvæðins sem hér segir: Í Vestur-Skaftafellssýslu 3,24 sinnum; í Rangávallasýslu 3,64 sinnum; í Árnessýslu 3,7 sinnum; í Vestmannaeyjum aðeins 1,8 sinnum. - Rétt er að geta þess hér til skýringar, að á árunum 1906 - 1918 stofnuðu Eyjamenn til útgerðar á 95 vélbátum. Sá öri og mikli vöxtur vélbáta útgerðarinnar hafði auðvitað neikvæð áhrif á þróun landbúnaðar í Skaftabyggðarlaginu, þar sem hugur og hönd hvers Eyjamanns, ef svo má segja, einbeitti sér að uppbyggingu sjávarútvegsins með fullkomnu valdi yfir hinni nýju tækni.

==Deilt og þjarkað um mjólkurverð==

Eins og skráin hér í skrifum þessum um búpening Eyjamanna ber með sér, þá fór kúafjöldi þeirra minnkandi ár frá ári á árabilinu 1941 - 1947. Ástæðurnar fyrir þessari rýrnun mjólkurframleiðslunnar byggðarlaginu voru aðallega tvær, hefi ég lauslega getið um þær: Aukin atvinna á styrjaldarárunum við öflun fisks og fisksölu með miklum fisk-útflutningi og stórhækkuðu fiskverði og þar með auknum tekjum almennings annars vegar og lágu mjólkurverði hinsvegar, sem haldið var niðri af sérstökum verðlagsvöldum, sem ekki virtust gera sér hina minnstu grein
fyrir kostnaðaraukanum mikla við framleiða mjólk í Vestmannaeyjum.

Í janúar 1941 stofnuðu mjólkurframleiðendur í Eyjum með sér samtök til þess að gæta hagsmuna sinna og fá viðunandi verð fyrir mjólk sína, sem seld var bæjarbúum. Þessi hagsmunasamtök mjólkurframleiðenda kusu sér baráttunefnd, sem þeir kölluðu Mjólkurverðlagsnefnd Vestmannaeyjakaupstaðar. Formaður þeirrar nefndar var kjörinn Þorbjörn bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ. Hann rak annað stærsta kúabú í Eyjum þá og var sá einstaklingurinn, sem mestar jarðabætur og ræktunarframkvæmdir hafði innt af hendi í byggðarlaginu á undanförnum árum.

Við upphaf styrjaldarinnar var söluverð mjólkurlítrans 40 aurar. Árið 1940 var söluverðið mjólkurlítrans 48 aurar. Veturinn 1941 hækkuðu samtök mjólkurframleiðenda mjólkina í 48 aura lítrann, og svo 65 aura, þegar leið fram á vorið. Í júnímánuði um sumarið var gerð sú sambykkt að hækka mjólkurverðið 175 aura lítrann frá 1. júlí n.k. „með tilliti til heyverðs, vinnuverðs og verðs á
fóðurmjöli“, eins og segir í fundargjörð mjólkurverðlagsnefndarinnar.

Í september 1942 hafði átt sér stað gífurleg verðhækkun á öllum þessum nauðþurftum til mjólkurframleiðslunnar. Afréð þá Mjólkurverðlagsnefndin að hækka
verð á hverjum mjólkurlítra í kr. 1,50. Tekur nefndin það fram í samþykkt sinni, að þetta verð sé í fullkomnu samræmi við þá hækkun kaupgjalds, sem þá hafði átt sér stað, og svo hækkun á verði heys og fóðurvara frá fyrra ári, og þá sé mjólkurverðið í Eyjum í samræmi við gildandi mjólkurverð í Reykjavík.

Þrátt fyrir þessa hækkun á mjólkurverðinu fór mjólkurframleiðsla Eyjamanna rýrnandi ár frá ári, svo að til vandræða horfði. Allt annað var arðvænlegra en mjólkurframleiðslan á þessum miklu ólgutímum styrjaldaráranna.

Á fundi sínum 14. janúar 1944 afréðu mjólkurframleiðendur að hækka mjólkina í kr. 1,70 hvern lítra. Þann fund sátu 33 mjólkurframleiðendur og skrifuðu allir undirsamþykkt þessa. Þessi samþykkt þeirra virðist hafa leitt til þess, að
umboðsmenn „ríkisvaldsins“ í Eyjum sendu verðlagsstjóra ríkisins í Reykjavík þessa bágu fregn og óskuðu afskipta hans af mjólkurverðinu. - Eftir 4 daga var boðað til fundar með mjólkurframleiðendum. Fund þann sat fulltrúi eða trúnaðarmaður verðlagseftirlits ríkisins í umboði verðlagsstjóra. Á fundi þessum tilkynnti hann fundarmðnnum, að verðlagseftirlit ríkisins mótmælti verðhækkun þeirri á nýmjólk, sem þeir höfðu samþykkt á fundi sínum 14. s.m. Jafnframt var mjólkurframleiðendum tilkynnt, að verðlagsstjóri myndi nú skerast í málið.

Í ræðum fundarmanna kom berlega í ljós, að þeir ætluðu sér að standa saman og bjóða valdinu birginn, standa fast saman um hagsmuni sína. Var sú samþykkt gjörð og skráð og undirrituð af öllum fundarmðnnum, en verðhækkunin skyldi ekki taka gildi fyrr en 29. s.m. En þann dag birti Þorbjörn bóndi grein í blaðinu Víði í
Vestmannaeyjum. Hann hafði þá haldið búreikninga í nokkur ár og skrifaði greinina með tilliti til reynslu sinnar af rekstri kúabús í Eyjum.

Þarna segir greinarhöfundur: ...Í haust ákvað mjólkurverðlagsnefnd (í Eyjum), að útsöluverð mjólkur skyldi vera kr. 1,75 hver lítri, en um sama leyti ákvað ríkisstjórn, að verðið skyldi vera kr.1,45 og við þetta hefur verið setið. Það eru allar líkur fyrir því, að Samsalan í Reykjavík fái verðbætta mjólk frá tímabilinu 15. sept. f.á.

Þar sem verðlag á mjólkurvörum hækkaði mjög á s.l. sumri, t.d. hey hestur úr 40 kr. í 55 kr., maismjöl úr 38 kr. í 45 kr., sílarmjöl úr 32 kr. í 52 kr., þá hækkaði framleiðsluverð mjólkurlítrans um 26 aura. Og nú er svo komið, að þeir sem þessa vinnu stunda, bera mjög lítið úr býtum fyrir vinnu sína, eins og eftirfarandi áætlun sýnir, sem styðst við margra ára reynslu og búreikninga.

Kostnaður við að fóðra eina kú árið um kring:
Gjöld:
35 hestburðir af heyi á 55 á kr. 1925,00 <br>
600 kg. fóðurmjöl á 85 aura á 510,00 <br>
4 hestb. hey, sumarfóður á 55 á 220,00 <br>
Vextir 60,00 <br>
Húsleiga fyrir hey og kýr 90,00 <br>
Hreinlætisvörur og áhöld(verkf.) 75,00 <br>
Vanhöld og fyrning 250,00 <br>
265 vinnustundir virka daga, á 5 kr. 1325,00 <br>
100 vinnustundir helgidaga og eftirvinna á 7/- 700,00 <br>
Áburður á sumarhaga 150,00 <br>
Leiga fyrir sumarhaga 150,00 <br>
Nautstollur 35,00 <br>
Gjöld alls kr. 5.490,00 <br>

Tekjur: <br>
2600 lítrar mjólk á 1/45 kr. 3770,00 <br>
Ungkálfur 45,00 <br>
Tap á rekstrinum 1675,00 <br>
Tekjur alls kr. 5.490,00 ..........“<br>

Greinarhöfundur fullyrðir, mjólkurverð þurfi að vera kr. 2,00 á lítir, eigi mjólkurframleiðslan að skila tilsvarandi arði við þau vinnulaun, sem greidd eru í kaupstaðnum og þann kostnað, sem rekstur kúabús hefur í för með sér. Þá segir hann: „Eina ráðið til nægileg mjólk sé hér á markaði er, að fólk það, sem þessa vinnustundar, fái ekki lægri laun en annar atvinnurekstur borgar.“

„Þá er rétt að benda á það,“ segir höfundur, „að það er meiri arðsvon að fóðra hér sauðfé en kýr. Eru nú hér á fóðrum um 1000 fjár og þarf það fé fóður, sem nægja mundi 40-50 kúm. Hér i Eyjum verður mjólkurframleiðslan alltaf miklu dýrari en annars staðar á landinu. Það sýna niðurstöðutölur búreikninga, sem Búreikningaskrifstofa ríkisins birti rétt fyrir stríðið. Framleiðsluverð hér var þá 34 aurar á hvern mjólkuriítir, en 18 aurar að meðaltali í búreikningunum, og
munu þau hlutföll nálega óröskuð, a.m.k. hjá þeim bændum, sem sjálfir flytja eða láta flytja mjólkina heim til kaupendanna og leggja sjálfir til flöskurnar, en sá kostnaður er ekki talinn með í framangreindri áætlun ......“

Þetta voru þá rök Þorbjarnar bónda í Kirkjubæ fyrir því, að mjólkurverð í Eyjum væri of lágt til þess að nokkur sæktist eftir að framleiða þar mjólk. Þarna voru
mjólkurframleiðendur í Eyjabyggð á sama máli. Og þarna voru þeir sameinaðir í andstððu við ríkisvaldið eða verðlagsnefnd ríkisins, sem ekkert hafði fyrir því
að grandskoða þetta mál niður í kjölinn. - Afleiðingar þessarar deilu og þvermóðsku létu heldur ekki á sér standa. - Árið 1941 voru 320 mjólkandi kýr í Eyjum. Árið 1947 voru þær aðeins 207 talsins. Og tveim árum síðar (1949) aðeins
196 kýr alls. Þá hafði kúaeignin færst á hendur fárra aðila. Um þetta bil átti kaupstaðurinn sjálfur um 50 kýr í fjósi sínu, Helgi kaupm. Benediktsson um 30 kýr, Þorbjörn bóndi Guðjónsson um það bil 20 kýr og búið að Lyngfelli 15 kýr. Þá
hafa sem sé um það bil 80 kýr verið í eigu annarra einstaklinga í Eyjabyggð, flestar í eigu bændanna.

Á sama tíma tók fólki að fækka í kaupstaðnum. Hversu ríkan þátt mjólkurskorturinn átti í því fyrirbrigði, vitum við ekki. (Sjá hér í ritinu skrá um íbúafjölda í Eyjabyggð á þessum árum).

Mjólkurverðlagsnefnd mjólkurframleiðenda í Vestmannaeyjum boðaði til fundar 30. janúar 1944 samkvæmt ósk bæjarstjórnar kaupstaðarins og fulltrúa verðlagsstjóra
ríkisins í Eyjum. Þar urðu miklar umræður um mjólkurverðið. Þar leiddu saman hesta sína mjólkurframleiðendur annars vegar og valdamenn hins vegar. Fundi þessum lauk með tillögu, sem allir mjólkurframleiðendur samþykktu einróma. Hún hljóðaði þannig:

„Fundur mjólkurframleiðenda Vestmannaeyjum, haldinn Akógeshúsinu 30. janúar 1944, samþykkir að hætta mjólkursölu frá og með 15. febrúar n.k., meðan ekki er leyft að selja mjólkina framleiðslukostnaðarverði.“

Þegar tillaga þessi hafði verið samþykkt, gengu gestirnir fundi.

Nokkrum dögum síðar kom sú orðsending frá verðlagsstjóra að láta það óátalið, þó að mjókurkaupandinn yrði látinn greiða 25 aura aukreitis fyrir það að fá mjólkina flutta heim til sín. Þannig fékk seljandinn kr. 1,70 fyrir mjólkurlítrann með því að verðverðlagsstjórans var kr. 1,45. Fulltrúi verðlagsstjóra færði bæjarfógeta þessa orðsendingu herra síns, svo að ekki varð frekar úr málsókn. En þá höfðu þegar hafizt sektardómar á nokkra mjólkurframleiðendur til að greiða í sameiningu. „Þannig fór um sjóferð þá“.

Í deilu þessari hðfðu rökföst bréf verið send landbúnaðarráðuneytinu og búnaðarmálastjóra. Þeir háu herrar höfðu ýmislegt við málflutning og rök Eyjabænda að athuga. T.d. höfðu þeir ekki reiknað áburðinn undan kúnum til verðs. Málsvarar Eyjabænda svöruðu þeim aðfinnslum á þá lund, að búfjár áburðurinn yrði svo dýr kominn á túnið, að ekki svaraði kostnaði að nota hann borinn saman við tilbúinn áburð. Og spurt var, hver ástæðan mundi fyrir því, að áburðarhaugar liggja árum saman við fénaðarhús bænda úti um allt land, án þess að sá áburður sé notaður. Svör valdsmanna komu engin við þeim spurningum.

==Vestmannaeyjakaupstaður stofnar kúabú.==

Eftir að heimsstyrjöldin síðari hófst árið 1939, tók útvegur Eyjamanna mikinn vaxtakipp. Flutningur fisks á Englandsmarkað fór vaxandi öll styrjaldarárin og nýtt líf færðist mjög í atvinnulífið í Vestmannaeyjakaupstað. Fólk streymdi
þar að til dvalar og vinnu. Mörg erlend skip lágu þar oft í höfn, sérstaklega færeysk, til þess að taka fisk til útflutning fyrir Eyjamenn. Hin mikla atvinna í bænum leiddi til þess, að búsettu fólki fór fjölgandi. Hún hafði líka þær afleiðingar, að mjólkurframleiðslan í byggðarlaginu fór minnkandi ár frá ári sökum þess, að önnur atvinna gaf meiri arð í aðra hönd. T.d. fækkaði mjólkurkúm í Eyjum um 41 frá árinu 1941 - 1942. Í óefni var komið með þessa framleiðslu. Af
leiðingar mjólkurskortsins leyndust ekki.

Þegar hér var komið þessum málum, afréð bæjarstjórn kaupstaðarins að láta bæinn stofna til mjólkurframleiðslu. Fengin var til þess ábúð á Dalajörðunum tveim og
brátt hafin þar bygging fjóss og hlöðu. Bráðlega var lokið við að byggja þar 60 bása fjós og stóra þurrheyshlöðu. Hún var 638 rúmmetrar. Þá var þar byggt áburðarhús, sem var að stærð 567 rúmmetrar, og safnþrær yfir 300 metrar að rúmmáli. Einnig var þar byggð votheyshlaða 113 metrar að rúmmáli. Jafnframt þessum byggingarframkvæmdum hóf bæjarfélagið ræktun í stórum stíl. Árið 1944 var mæld hjá bví nýrækt 8,5 ha. Áður hafði bæjarfélagið ræktað 4,7 ha. sáðsléttur, og látið rífa upp hundruð rúmmetra af grjóti úr því landi.

Fyrsti bústjórinn var ráðinn Ársæll Grímsson, sem síðustu árin hafði haft Dalajarðirnar til ábúðar. Hann stjórnaði búrekstri bæjarins í Dölum fyrstu tvö árin. Í byrjun maímánaðar 1946 tók Guðjón Jónsson frá Gunnlaugsstöðum í Þverárhlíð í Borgarfirði við bústjórninni í Dölum. Hann hafði þar um 50 mjólkandi kýr og 10- 12 geldneyti.

Þegar kaupstaðurinn tók að reka kúabúið í Dölum, fékk hann til afnota m.a. nokkur tún, sem þurrabúðarmenn höfðu ræktað og haft til nota, en voru nú hættir allri mjólkurframleiðslu. Mjólk sú, sem kaupstaðurinn framleiddi þannig sjálfur til öryggis skjólstæðingum sínum fyrst og fremst, var flutt daglega í sjúkrahús
bæjarins, í elliheimili hans og barnaheimili. Það sem afgangs var þörfum þessara stofnana var selt í tveim búðum, sem bærinn lét reka, önnur að Hásteinsvegi 4 en hin í Gimli við Kirkjuveg. Eftir að Mjólkursamsalan hóf verzlun með mjólkurvörur í Eyjum árið 1954 fékk bærinn að selja mjólk sína í búðum hennar og hætti þá mjólkursölu í sínum eigin búðum, - gaf frá sér rekstur þeirra.

Árið 1962 seldi kaupstaðurinn Dalabúið úr eigu sinni. Kaupendur voru þeir Magnús Magnússon frá Kornhól og Daníel Guðmundsson, bifreiðarstjóri. Ekki leið á löngu
þar til M.M. var einn orðinn eigandi kúabúsins.

Mjólkin var flutt til neyzlu á sömu saaði og áður. Sú mjólk, sem umfram var, seldi Mjólkursamsalan fyrir eiganda kúabúsins í Dölum eins og áður. Mjókurkaupendurnir munu hafa kosið aðfluttu mjólkina fremur en Dalabúsmjólkina sökum þess, að Samsölumjólkin var gerilsneydd. Kúabúið í Dölum dróst því saman, en hænsnabú eigandanas óx að sama skapi eða meir. Jafnframt hafði M.M. Dalabúseigandi sauðfjárrækt (30 - 40 kindur) og hrossarækt. - Svo kom að því að kúabúið í Dölum hætti að vera til. Þá voru yngstu kýrnar seldar til sumra sveita Suðurlandsins en eldri kúnum lógað.

Svo dundi eldgosið yfir og allt varð að litlu eða engu.

==Mjólkursamsalan í Reykjavík hefur mjólkursölu í Eyjum.==

Þeim eilitla atburði gleymi ég aldrei. Rétt eftir áramótin 1952/1953 mættumst við Einar Guttormsson, sjúkrahússlæknir okkar Eyjamanna, efst á Heimagötunni.
„Hér er illt í efni, Þorsteinn, sagði læknirinn, „börn og aldrað fólk hér í bæ líður stórlega sökum of lítillar mjólkurneyzlu. Mjólkurskorturinn í bænum er nú mjög alvarleg stað reynd, sem við verðum að bæta úr á einhvern hátt. Þið í bæjarstjórninni verðið að gera eitthvað til bóta í þessum efnum, ella er voðinn vís. Heilsa fólks er í hættu“ Læknirinn var óvenju þungur á brún, þegar hann sagði þetta og viðkvæmnin og áhyggjurnar leyndu sér ekki.

Orð læknisins settust að mér. Ég tók að leggja höfuðið í bleyti. Hvað gátum við gert? - Bærinn sjálfur rak kúabú til þess að bæta úr bráðri þörf i þessum efnum. Þar voru þá 50 - 60 mjólkandi kýr. - ógæfan var sú, að bændur og aðrir heimilisfeður í byggðarlaginu, sem juku mjókurframleiðslu sína á kreppu tímunum, höfðu dregið stórlega úr mjólkurframleiðslunni og margir þeirra hætt gjörsamlega þessari framleiðslu. Á sama tíma hafði fólksfjölgunin í bænum farið vaxandi ár frá ári með aukinni út gerð og fiskvinnslu. Hvernig varð sigrast á þessum erfiðleikum?

Ég íhugaði skrár og skýrslur varðandi mannfjölda i Eyjum sl. 29 ár og svo rýrnun mjólkurframleiðslunnar á sama tíma. Hér birti ég örfáar tölur:

Ár Búsettir Eyjamenn Mjókurkýr
1930 3380 221
1940 3584 303
1945 3588 280
1950 3699 214
1951 3737 233

Kaupstaðurinn sjálfur rak 50 - 60 kúa bú á Dalajörðunum, til þess að bæta úr sárustu neyð vissra stofnana í bænum. Með þessum búrekstri fullnægði bærinn mjólkurþörf sjúkrahússins, elliheimilisins og barnaheimilis kaupstaðarins.

Mjólk sú, sem þessar stofnanir bæjarins höfðu ekki þörf fyrir, var seld í sérstökum mtólkurbúðum í bænum, eins og ég hefir getið um. Sú mjólk hrökk skammt.

Hinn 15. janúar 1953 eða nokkrum dögum eftir að læknirinn tjáði mér, mjólkurhungrið í bænum, var haldinn fundur í bæjarstjórn kaupstaðarins. Þar bar ég fram tillögu, sem hlaut samþykki bæjarfulltrúanna, svo að mikið og gott spannst af þeirri samþykkt. Þá hófst sérlegur kafli í sögu búsetunnar og bæjarlífsins í Vestmannaeyjum, og er við hæfi að gera honum nokkur skil hér.

==9. mál. Fundargerð Dalabúsnefndar frá 16/12 1952. 3. liður.==

Í sambandi við liðinn þar Þorsteinn Þ. Víglundsson fram þá tillögu að bæjarstjórn sendi tafarlaust 2 (tvo) bæjarfulltrúa til Reykjavíkur til þess að fá mjólkurmálin leyst. Tillagan samþykkt samhljóða.

Kosnir voru til fararinnar Þorsteinn Þ. Víglundsson og Magnús Bergsson, með 7 atkvæðum.

Fleira var ekki tekið fyrir. Fundi slitið. Helgi Benediktsson, Gísli Þ. Sigurðsson, Magnús Bergsson, Björn Guðmundsson, Guðlaugur Gíslason, Þorsteinn Þ. Víglundsson, Þorbjörn Guðjónsson, Hrólfur Ingólfsson, Þorsteinn Sigurðsson,
Ólafur Á. Kristjánsson.

Satt að segja þótti mér það dálítið kynlegt, að bæjarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins skyldu velja Magnús Bergsson, bakarameistara, og bæjarfulltrúa flokksins, til þess að fara með mér til Reykjavíkur til þess að fá flutta mjólk þaðan til Vestmannaeyja. Við Magnús höfðum þá nýlega staðið í persónulegum deilum og hann höfðað á mig meiðyrðamál. En mér er ánægja að segja frá því, að við bárum þroska til að leggja þau deilumál algjörlega á hilluna og einbeita okkur að þessu velferðarmáli bæjarbúa. Magnús Bergsson var drengskaparmaður og við unnum saman af einlægni og heilum hug.

Við urðum undir eins á eitt sáttir um það að hitta fyrst að máli Svein Tryggvason, framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Hann tók okkur hið bezta og reyndist okkur síðan hinn viljagóði og hallkvæmi áhrifamaður í hvívetna í þessu mikilvæga velferðarmáli Vestmannaeyinga. Frá honum lá leið okkar Magnúsar til forstjóra Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Árna Benediktssonar. Þar mættum við einnig velvilja og skilningi. Síðan urðu ferðir okkar Magnúsar Bergssonar til Reykjavðkur margar til þess gjörðar að leysa þessi mál fyrir bæjarstjórn og Eyjamenn í heild. Og við vorum orðnir vinir að ferðunum loknum.

Í upphafi ársins 1954 gerðist Stefán Björnsson frá Hnefilsdal í Norður-Múlasýslu forstjóri Mjólkursamsölunnar. Hjá þeim manni mættum við sama velvilja og skilningi á vandamálum okkar Eyjabúa og hjá fyrri forstjóranum. Allt hlaut þetta velferðarmál þess vegna að fá góðan endi. Trúin flytur fjöll, segir einhvers staðar.

Rétt er að geta þess, að Helgi Benediktsson, kaupmaður, hafði á undanförnum árum flutt eitthvað af mjólk til Vestmannaeyja frá Reykjavík og selt hana í búðum
sínum. Þá hafði hann vélskipið Skaftfelling í förum milli Reykjavíkur og Eyja. Í skipi þessu voru lítil tæki eða tök á að flytja mjólkina svona langa leið svo að öryggi væri fyrir því, að hún skemmdist ekki á leiðinni.

Árið 1965 gaf Mjólkursamsalan Reykjavík út stóra bók, sem heitir '''Saga Mjólkursamsölunnar í Reykjavík.''' Þetta er 30 ára saga fyrirtækisins.

Á bls. 176 - 179 í bókinni er skráður kafli, sem heitir '''Mjólkursamsalan í Vestmannaeyjum'''. Vel fer á því að taka hér upp nokkurn hluta þessa kafla úr bókinni.

„Snemma árs 1953 leitaði bæjarstjórn Vestmannaeyja fyrst eftir því við stjórn Mjólkursamsölunnar, að hún tæki að sér mjólkursölu í Vestmannaeyjum. Ástæðan var stöðugur skortur mjólkur í Eyjum og erfiðleikar að fá úr því bætt.

Þessum viðræðum bæjarstjórnar Vestmannaeyja og stjórnar Mjólkursamsölunnar lauk í maí 1954 með því samkomulagi, að Mjólkursamsalan skuldbatt sig til þess að hafa jafnan næga og góða mjólk til sölu í Vestmannaeyjum og annast dreifingu hennar þar í að minnsta kosti tveim útsölum, gegn því að bæjarstjórnin útvegaði bát til mjólkurflutninga milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, og sæi
um, að þeim ferðum yrði haldið uppi alla virka daga ársins nema
veður hamlaði.

Fyrsta útsala Mjólkursamsölunnar var síðan innréttuð í skyndi í bráðabirgðahúsnæði og opnuð 15.júlí 1954. Áður um skeið höfðu verzlanir í Eyjum keypt mjólk í Reykjavík og flutt einu sinni til tvisvar í viku til Eyja ýmist í ókældri bátslest eða á þilfari. Mjólkin var því einatt léleg, þegar hún kom til Eyja, og oft hafði jafnvel sjór komizt í hana. - Mjólkurskortur var því mikill, því að heimaframleiðslan nægði aldrei og vantaði oft mikið á.

Meðan þessi háttur var á, var flutningsgjaldi bætt við mjólkurverðið, og mun það hafa verið 25 - 30 aurar á lítra......Mjólkursamsalan bar kostnað af flutningi
mjólkurinnar frá Selfossi til Þorlákshafnar.

Á árinu 1955 féllst Samsalan á að selja mjólk sama verði í Vestmannaeyjum og í Reykjavík. Var það gert fyrir tilmæli ríkisstjórnarinnar til lausnar vinnudeilu, sem þá var í Eyjum. Til skýringar má geta þess, að Vestmannaeyjar voru ekki á sölusvæði Mjólkursamsölunnar samkvæmt lögum.

Á árinu 1954 var keyptur húsgrunnur að Vestmannabraut 38 og byggt þar tveggja hæða hús. Var íbúð verzlunarstjóra á efri hæð, en mjólkurbúð niðri og nokkurt rými leigt Sparisjóði Vestmannaeyja til ársins 1963. Var mjólkurbúðin að Vestmannabraut opnuð fyrri hluta árs 1955...

Önnur útsala Mjólkursamsölunnar var byggð að Hólagötu 28 og opnuð 1958. Þriðja útsalan er nú í byggingu við Austurveg (Hér er víst átt við verzlunarhúsið, sem
Mjólkursamsalan var hluthafi í við Heimagötu, nr. 35 - 37. Þ.Þ.V.)

Á fyrstu árunum, sem Mjólkursamsalan rak útsðlu sína í Eyjum, gekk oft erfiðlega að halda bát í förum milli Þorlákshafnar og kaupstaðarins allt árið. En eftir að Herjólfur hóf fastar ferðir milli staðanna í ársbyrjun 1960 og svo til Hornafjarðar aðra hvora viku, þá gengu þessir mjólkurflutningar snuðrulaust.....

Þetta voru nokkur söguleg atriði úr bók Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, sem varða mjólkursölu hennar í Vestmannaeyjum.

Árið 1953 eða árið áður en Mjólkursamsalan í Reykjavík hóf mjólkursölu í Eyjum í eigin búðum, seldi hún til Eyja 317.084 lítra af nýmjólk, 5.605 lítra af rjóma og 13.005 kg. af skyri. Síðan var þróunin þessi næstu árin:

tafla

==Heildarsala Mjólkursamsölunnar Vestmannaeyjum fyrstu 16 árin sem starfrækt þar.==

tafla

Árið 1954, fyrsta ár Samsölunnar Eyjum, var verzlun þessi rekin frá júlí til 31. desember.

==Bygging Mjólkursamsölunnar að Vestmannabraut 38.==

Ég skírskota til 30 ára sögu Sparisjóðs Vestmannaeyja, sem birt er í 30. árg. Bliks 1973. - Árið 1953 var Sparisjóðurinn 10 ára og hafði þá flækzt úr einum stað í annan í bænum á undanförnum árum. Peningastofnun þrífst ekki meó eymdarblæ yfir sér. - Ég afréð að beita mér fyrir því, að Sparisjóðurinn eignaðist eigið hús á góðum viðskiptastað í bænum.

Veturinn 1953 festi ég kaup á húslóðinni nr. 38 við Vestmannabraut fyrir eigið fé og hóf þar húsbyggingu vorið 1953. Þegar ég hafði lokið við að byggja grunninn um haustið, bauð ég stjórn Sparisjóðsins að kaupa af mér grunninn á kostnaðarverði, sem mig minnir að væri um kr. 41.000,oo. Því boði hafnaði sparisjóðsstjórnin. Þessi neitun hennar leiddi til bess, að Mjólkursamsalan í Reykjavík fékk keyptan húsgrunninn á kostnaðarverði með því skilyrði þó, að Sparisjóðurinn fengi þar leigt viðunandi húsnæði næstu 5 - 6 árin. - Allt féll þetta í ljúfa löð. - Kaupsamningur þessi var undirritaður 5. júlí 1954. Hófust þá þegar byggingarframkvæmdir að nýju. - Byggingarmeistari var Einar húsasmíðameistari Sæmundsson að Staðarfelli við Kirkjuveg. Í október um haustið lukum við þeim áfanga að steypa upp allt húsið. Fyrri hluta ársins 1955 hóf síðan Mjólkursamsalan síðan Mjólkursamsalan íReykjavík að selja Eyjafólki mjólk í þessu nýja húsi sínu.

Allt tókst þetta giftusamlega, enda við heiðarlega menn að skipta í forustuliði fyrirtækisins í Reykjavík.

( Í sögu Vestmannaeyja eftir Sigfús M. Johnsen, fyrrv. bæjarfógeta, er kafli um landbúnað í Vestmannaeyjum, 2. bindi, bls. 25 - 43. Af gildum ástæðum er fátt hér endursagt af því, sem þar er skráð um jarðanot og landbúnað í Vestmannaeyjum, en vísað til þess fróðleiks. Þ.Þ.V.)

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-02T08:55:34Z

Johanna:

==Athyglisverður samanburður.==
Á bls. 14 í Þrjátíu ára minningarriti Búnaðarsambands Suðurlands (1938) er þennan fróðlega samanburð að finna milli þeirra sýslna, sem Búnaðarsambandið skipa. Uppskeran er mæld í tunnum. Hver tunna er 100 kg.

tafla..............

Á bls. 51 í sama riti er getið um stækkun eiginlegra garðlanda í þessum
fjórum sýslum Búnaðarsambandsins á árunum 1909 1918. Á þessum 9 árum stækka
garðlönd í þessum sýslum Búnaðarsambandskvæðins sem hér segir: Í Vestur-Skaftafellssýslu 3,24 sinnum; í Rangávallasýslu 3,64 sinnum; í Árnessýslu 3,7 sinnum; í Vestmannaeyjum aðeins 1,8 sinnum. - Rétt er að geta þess hér til skýringar, að á árunum 1906 - 1918 stofnuðu Eyjamenn til útgerðar á 95 vélbátum. Sá öri og mikli vöxtur vélbáta útgerðarinnar hafði auðvitað neikvæð áhrif á þróun landbúnaðar í Skaftabyggðarlaginu, þar sem hugur og hönd hvers Eyjamanns, ef svo má segja, einbeitti sér að uppbyggingu sjávarútvegsins með fullkomnu valdi yfir hinni nýju tækni.

==Deilt og þjarkað um mjólkurverð==

Eins og skráin hér í skrifum þessum um búpening Eyjamanna ber með sér, þá fór kúafjöldi þeirra minnkandi ár frá ári á árabilinu 1941 - 1947. Ástæðurnar fyrir þessari rýrnun mjólkurframleiðslunnar byggðarlaginu voru aðallega tvær, hefi ég lauslega getið um þær: Aukin atvinna á styrjaldarárunum við öflun fisks og fisksölu með miklum fisk-útflutningi og stórhækkuðu fiskverði og þar með auknum tekjum almennings annars vegar og lágu mjólkurverði hinsvegar, sem haldið var niðri af sérstökum verðlagsvöldum, sem ekki virtust gera sér hina minnstu grein
fyrir kostnaðaraukanum mikla við framleiða mjólk í Vestmannaeyjum.

Í janúar 1941 stofnuðu mjólkurframleiðendur í Eyjum með sér samtök til þess að gæta hagsmuna sinna og fá viðunandi verð fyrir mjólk sína, sem seld var bæjarbúum. Þessi hagsmunasamtök mjólkurframleiðenda kusu sér baráttunefnd, sem þeir kölluðu Mjólkurverðlagsnefnd Vestmannaeyjakaupstaðar. Formaður þeirrar nefndar var kjörinn Þorbjörn bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ. Hann rak annað stærsta kúabú í Eyjum þá og var sá einstaklingurinn, sem mestar jarðabætur og ræktunarframkvæmdir hafði innt af hendi í byggðarlaginu á undanförnum árum.

Við upphaf styrjaldarinnar var söluverð mjólkurlítrans 40 aurar. Árið 1940 var söluverðið mjólkurlítrans 48 aurar. Veturinn 1941 hækkuðu samtök mjólkurframleiðenda mjólkina í 48 aura lítrann, og svo 65 aura, þegar leið fram á vorið. Í júnímánuði um sumarið var gerð sú sambykkt að hækka mjólkurverðið 175 aura lítrann frá 1. júlí n.k. „með tilliti til heyverðs, vinnuverðs og verðs á
fóðurmjöli“, eins og segir í fundargjörð mjólkurverðlagsnefndarinnar.

Í september 1942 hafði átt sér stað gífurleg verðhækkun á öllum þessum nauðþurftum til mjólkurframleiðslunnar. Afréð þá Mjólkurverðlagsnefndin að hækka
verð á hverjum mjólkurlítra í kr. 1,50. Tekur nefndin það fram í samþykkt sinni, að þetta verð sé í fullkomnu samræmi við þá hækkun kaupgjalds, sem þá hafði átt sér stað, og svo hækkun á verði heys og fóðurvara frá fyrra ári, og þá sé mjólkurverðið í Eyjum í samræmi við gildandi mjólkurverð í Reykjavík.

Þrátt fyrir þessa hækkun á mjólkurverðinu fór mjólkurframleiðsla Eyjamanna rýrnandi ár frá ári, svo að til vandræða horfði. Allt annað var arðvænlegra en mjólkurframleiðslan á þessum miklu ólgutímum styrjaldaráranna.

Á fundi sínum 14. janúar 1944 afréðu mjólkurframleiðendur að hækka mjólkina í kr. 1,70 hvern lítra. Þann fund sátu 33 mjólkurframleiðendur og skrifuðu allir undirsamþykkt þessa. Þessi samþykkt þeirra virðist hafa leitt til þess, að
umboðsmenn „ríkisvaldsins“ í Eyjum sendu verðlagsstjóra ríkisins í Reykjavík þessa bágu fregn og óskuðu afskipta hans af mjólkurverðinu. - Eftir 4 daga var boðað til fundar með mjólkurframleiðendum. Fund þann sat fulltrúi eða trúnaðarmaður verðlagseftirlits ríkisins í umboði verðlagsstjóra. Á fundi þessum tilkynnti hann fundarmðnnum, að verðlagseftirlit ríkisins mótmælti verðhækkun þeirri á nýmjólk, sem þeir höfðu samþykkt á fundi sínum 14. s.m. Jafnframt var mjólkurframleiðendum tilkynnt, að verðlagsstjóri myndi nú skerast í málið.

Í ræðum fundarmanna kom berlega í ljós, að þeir ætluðu sér að standa saman og bjóða valdinu birginn, standa fast saman um hagsmuni sína. Var sú samþykkt gjörð og skráð og undirrituð af öllum fundarmðnnum, en verðhækkunin skyldi ekki taka gildi fyrr en 29. s.m. En þann dag birti Þorbjörn bóndi grein í blaðinu Víði í
Vestmannaeyjum. Hann hafði þá haldið búreikninga í nokkur ár og skrifaði greinina með tilliti til reynslu sinnar af rekstri kúabús í Eyjum.

Þarna segir greinarhöfundur: ...Í haust ákvað mjólkurverðlagsnefnd (í Eyjum), að útsöluverð mjólkur skyldi vera kr. 1,75 hver lítri, en um sama leyti ákvað ríkisstjórn, að verðið skyldi vera kr.1,45 og við þetta hefur verið setið. Það eru allar líkur fyrir því, að Samsalan í Reykjavík fái verðbætta mjólk frá tímabilinu 15. sept. f.á.

Þar sem verðlag á mjólkurvörum hækkaði mjög á s.l. sumri, t.d. hey hestur úr 40 kr. í 55 kr., maismjöl úr 38 kr. í 45 kr., sílarmjöl úr 32 kr. í 52 kr., þá hækkaði framleiðsluverð mjólkurlítrans um 26 aura. Og nú er svo komið, að þeir sem þessa vinnu stunda, bera mjög lítið úr býtum fyrir vinnu sína, eins og eftirfarandi áætlun sýnir, sem styðst við margra ára reynslu og búreikninga.

Kostnaður við að fóðra eina kú árið um kring:
Gjöld:
35 hestburðir af heyi á 55 á kr. 1925,00 <br>
600 kg. fóðurmjöl á 85 aura á 510,00 <br>
4 hestb. hey, sumarfóður á 55 á 220,00 <br>
Vextir 60,00 <br>
Húsleiga fyrir hey og kýr 90,00 <br>
Hreinlætisvörur og áhöld(verkf.) 75,00 <br>
Vanhöld og fyrning 250,00 <br>
265 vinnustundir virka daga, á 5 kr. 1325,00 <br>
100 vinnustundir helgidaga og eftirvinna á 7/- 700,00 <br>
Áburður á sumarhaga 150,00 <br>
Leiga fyrir sumarhaga 150,00 <br>
Nautstollur 35,00 <br>
Gjöld alls kr. 5.490,00 <br>

Tekjur: <br>
2600 lítrar mjólk á 1/45 kr. 3770,00 <br>
Ungkálfur 45,00 <br>
Tap á rekstrinum 1675,00 <br>
Tekjur alls kr. 5.490,00 ..........“<br>

Greinarhöfundur fullyrðir, mjólkurverð þurfi að vera kr. 2,00 á lítir, eigi mjólkurframleiðslan að skila tilsvarandi arði við þau vinnulaun, sem greidd eru í kaupstaðnum og þann kostnað, sem rekstur kúabús hefur í för með sér. Þá segir hann: „Eina ráðið til nægileg mjólk sé hér á markaði er, að fólk það, sem þessa vinnustundar, fái ekki lægri laun en annar atvinnurekstur borgar.“

„Þá er rétt að benda á það,“ segir höfundur, „að það er meiri arðsvon að fóðra hér sauðfé en kýr. Eru nú hér á fóðrum um 1000 fjár og þarf það fé fóður, sem nægja mundi 40-50 kúm. Hér i Eyjum verður mjólkurframleiðslan alltaf miklu dýrari en annars staðar á landinu. Það sýna niðurstöðutölur búreikninga, sem Búreikningaskrifstofa ríkisins birti rétt fyrir stríðið. Framleiðsluverð hér var þá 34 aurar á hvern mjólkuriítir, en 18 aurar að meðaltali í búreikningunum, og
munu þau hlutföll nálega óröskuð, a.m.k. hjá þeim bændum, sem sjálfir flytja eða láta flytja mjólkina heim til kaupendanna og leggja sjálfir til flöskurnar, en sá kostnaður er ekki talinn með í framangreindri áætlun ......“

Þetta voru þá rök Þorbjarnar bónda í Kirkjubæ fyrir því, að mjólkurverð í Eyjum væri of lágt til þess að nokkur sæktist eftir að framleiða þar mjólk. Þarna voru
mjólkurframleiðendur í Eyjabyggð á sama máli. Og þarna voru þeir sameinaðir í andstððu við ríkisvaldið eða verðlagsnefnd ríkisins, sem ekkert hafði fyrir því
að grandskoða þetta mál niður í kjölinn. - Afleiðingar þessarar deilu og þvermóðsku létu heldur ekki á sér standa. - Árið 1941 voru 320 mjólkandi kýr í Eyjum. Árið 1947 voru þær aðeins 207 talsins. Og tveim árum síðar (1949) aðeins
196 kýr alls. Þá hafði kúaeignin færst á hendur fárra aðila. Um þetta bil átti kaupstaðurinn sjálfur um 50 kýr í fjósi sínu, Helgi kaupm. Benediktsson um 30 kýr, Þorbjörn bóndi Guðjónsson um það bil 20 kýr og búið að Lyngfelli 15 kýr. Þá
hafa sem sé um það bil 80 kýr verið í eigu annarra einstaklinga í Eyjabyggð, flestar í eigu bændanna.

Á sama tíma tók fólki að fækka í kaupstaðnum. Hversu ríkan þátt mjólkurskorturinn átti í því fyrirbrigði, vitum við ekki. (Sjá hér í ritinu skrá um íbúafjölda í Eyjabyggð á þessum árum).

Mjólkurverðlagsnefnd mjólkurframleiðenda í Vestmannaeyjum boðaði til fundar 30. janúar 1944 samkvæmt ósk bæjarstjórnar kaupstaðarins og fulltrúa verðlagsstjóra
ríkisins í Eyjum. Þar urðu miklar umræður um mjólkurverðið. Þar leiddu saman hesta sína mjólkurframleiðendur annars vegar og valdamenn hins vegar. Fundi þessum lauk með tillögu, sem allir mjólkurframleiðendur samþykktu einróma. Hún hljóðaði þannig:

„Fundur mjólkurframleiðenda Vestmannaeyjum, haldinn Akógeshúsinu 30. janúar 1944, samþykkir að hætta mjólkursölu frá og með 15. febrúar n.k., meðan ekki er leyft að selja mjólkina framleiðslukostnaðarverði.“

Þegar tillaga þessi hafði verið samþykkt, gengu gestirnir fundi.

Nokkrum dögum síðar kom sú orðsending frá verðlagsstjóra að láta það óátalið, þó að mjókurkaupandinn yrði látinn greiða 25 aura aukreitis fyrir það að fá mjólkina flutta heim til sín. Þannig fékk seljandinn kr. 1,70 fyrir mjólkurlítrann með því að verðverðlagsstjórans var kr. 1,45. Fulltrúi verðlagsstjóra færði bæjarfógeta þessa orðsendingu herra síns, svo að ekki varð frekar úr málsókn. En þá höfðu þegar hafizt sektardómar á nokkra mjólkurframleiðendur til að greiða í sameiningu. „Þannig fór um sjóferð þá“.

Í deilu þessari hðfðu rökföst bréf verið send landbúnaðarráðuneytinu og búnaðarmálastjóra. Þeir háu herrar höfðu ýmislegt við málflutning og rök Eyjabænda að athuga. T.d. höfðu þeir ekki reiknað áburðinn undan kúnum til verðs. Málsvarar Eyjabænda svöruðu þeim aðfinnslum á þá lund, að búfjár áburðurinn yrði svo dýr kominn á túnið, að ekki svaraði kostnaði að nota hann borinn saman við tilbúinn áburð. Og spurt var, hver ástæðan mundi fyrir því, að áburðarhaugar liggja árum saman við fénaðarhús bænda úti um allt land, án þess að sá áburður sé notaður. Svör valdsmanna komu engin við þeim spurningum.

==Vestmannaeyjakaupstaður stofnar kúabú.==

Eftir að heimsstyrjöldin síðari hófst árið 1939, tók útvegur Eyjamanna mikinn vaxtakipp. Flutningur fisks á Englandsmarkað fór vaxandi öll styrjaldarárin og nýtt líf færðist mjög í atvinnulífið í Vestmannaeyjakaupstað. Fólk streymdi
þar að til dvalar og vinnu. Mörg erlend skip lágu þar oft í höfn, sérstaklega færeysk, til þess að taka fisk til útflutning fyrir Eyjamenn. Hin mikla atvinna í bænum leiddi til þess, að búsettu fólki fór fjölgandi. Hún hafði líka þær afleiðingar, að mjólkurframleiðslan í byggðarlaginu fór minnkandi ár frá ári sökum þess, að önnur atvinna gaf meiri arð í aðra hönd. T.d. fækkaði mjólkurkúm í Eyjum um 41 frá árinu 1941 - 1942. Í óefni var komið með þessa framleiðslu. Af
leiðingar mjólkurskortsins leyndust ekki.

Þegar hér var komið þessum málum, afréð bæjarstjórn kaupstaðarins að láta bæinn stofna til mjólkurframleiðslu. Fengin var til þess ábúð á Dalajörðunum tveim og
brátt hafin þar bygging fjóss og hlöðu. Bráðlega var lokið við að byggja þar 60 bása fjós og stóra þurrheyshlöðu. Hún var 638 rúmmetrar. Þá var þar byggt áburðarhús, sem var að stærð 567 rúmmetrar, og safnþrær yfir 300 metrar að rúmmáli. Einnig var þar byggð votheyshlaða 113 metrar að rúmmáli. Jafnframt þessum byggingarframkvæmdum hóf bæjarfélagið ræktun í stórum stíl. Árið 1944 var mæld hjá bví nýrækt 8,5 ha. Áður hafði bæjarfélagið ræktað 4,7 ha. sáðsléttur, og látið rífa upp hundruð rúmmetra af grjóti úr því landi.

Fyrsti bústjórinn var ráðinn Ársæll Grímsson, sem síðustu árin hafði haft Dalajarðirnar til ábúðar. Hann stjórnaði búrekstri bæjarins í Dölum fyrstu tvö árin. Í byrjun maímánaðar 1946 tók Guðjón Jónsson frá Gunnlaugsstöðum í Þverárhlíð í Borgarfirði við bústjórninni í Dölum. Hann hafði þar um 50 mjólkandi kýr og 10- 12 geldneyti.

Þegar kaupstaðurinn tók að reka kúabúið í Dölum, fékk hann til afnota m.a. nokkur tún, sem þurrabúðarmenn höfðu ræktað og haft til nota, en voru nú hættir allri mjólkurframleiðslu. Mjólk sú, sem kaupstaðurinn framleiddi þannig sjálfur til öryggis skjólstæðingum sínum fyrst og fremst, var flutt daglega í sjúkrahús
bæjarins, í elliheimili hans og barnaheimili. Það sem afgangs var þörfum þessara stofnana var selt í tveim búðum, sem bærinn lét reka, önnur að Hásteinsvegi 4 en hin í Gimli við Kirkjuveg. Eftir að Mjólkursamsalan hóf verzlun með mjólkurvörur í Eyjum árið 1954 fékk bærinn að selja mjólk sína í búðum hennar og hætti þá mjólkursölu í sínum eigin búðum, - gaf frá sér rekstur þeirra.

Árið 1962 seldi kaupstaðurinn Dalabúið úr eigu sinni. Kaupendur voru þeir Magnús Magnússon frá Kornhól og Daníel Guðmundsson, bifreiðarstjóri. Ekki leið á löngu
þar til M.M. var einn orðinn eigandi kúabúsins.

Mjólkin var flutt til neyzlu á sömu saaði og áður. Sú mjólk, sem umfram var, seldi Mjólkursamsalan fyrir eiganda kúabúsins í Dölum eins og áður. Mjókurkaupendurnir munu hafa kosið aðfluttu mjólkina fremur en Dalabúsmjólkina sökum þess, að Samsölumjólkin var gerilsneydd. Kúabúið í Dölum dróst því saman, en hænsnabú eigandanas óx að sama skapi eða meir. Jafnframt hafði M.M. Dalabúseigandi sauðfjárrækt (30 - 40 kindur) og hrossarækt. - Svo kom að því að kúabúið í Dölum hætti að vera til. Þá voru yngstu kýrnar seldar til sumra sveita Suðurlandsins en eldri kúnum lógað.

Svo dundi eldgosið yfir og allt varð að litlu eða engu.

==Mjólkursamsalan í Reykjavík hefur mjólkursölu í Eyjum.==

Þeim eilitla atburði gleymi ég aldrei. Rétt eftir áramótin 1952/1953 mættumst við Einar Guttormsson, sjúkrahússlæknir okkar Eyjamanna, efst á Heimagötunni.
„Hér er illt í efni, Þorsteinn, sagði læknirinn, „börn og aldrað fólk hér í bæ líður stórlega sökum of lítillar mjólkurneyzlu. Mjólkurskorturinn í bænum er nú mjög alvarleg stað reynd, sem við verðum að bæta úr á einhvern hátt. Þið í bæjarstjórninni verðið að gera eitthvað til bóta í þessum efnum, ella er voðinn vís. Heilsa fólks er í hættu“ Læknirinn var óvenju þungur á brún, þegar hann sagði þetta og viðkvæmnin og áhyggjurnar leyndu sér ekki.

Orð læknisins settust að mér. Ég tók að leggja höfuðið í bleyti. Hvað gátum við gert? - Bærinn sjálfur rak kúabú til þess að bæta úr bráðri þörf i þessum efnum. Þar voru þá 50 - 60 mjólkandi kýr. - ógæfan var sú, að bændur og aðrir heimilisfeður í byggðarlaginu, sem juku mjókurframleiðslu sína á kreppu tímunum, höfðu dregið stórlega úr mjólkurframleiðslunni og margir þeirra hætt gjörsamlega þessari framleiðslu. Á sama tíma hafði fólksfjölgunin í bænum farið vaxandi ár frá ári með aukinni út gerð og fiskvinnslu. Hvernig varð sigrast á þessum erfiðleikum?

Ég íhugaði skrár og skýrslur varðandi mannfjölda i Eyjum sl. 29 ár og svo rýrnun mjólkurframleiðslunnar á sama tíma. Hér birti ég örfáar tölur:

Ár Búsettir Eyjamenn Mjókurkýr
1930 3380 221
1940 3584 303
1945 3588 280
1950 3699 214
1951 3737 233

Kaupstaðurinn sjálfur rak 50 - 60 kúa bú á Dalajörðunum, til þess að bæta úr sárustu neyð vissra stofnana í bænum. Með þessum búrekstri fullnægði bærinn mjólkurþörf sjúkrahússins, elliheimilisins og barnaheimilis kaupstaðarins.

Mjólk sú, sem þessar stofnanir bæjarins höfðu ekki þörf fyrir, var seld í sérstökum mtólkurbúðum í bænum, eins og ég hefir getið um. Sú mjólk hrökk skammt.

Hinn 15. janúar 1953 eða nokkrum dögum eftir að læknirinn tjáði mér, mjólkurhungrið í bænum, var haldinn fundur í bæjarstjórn kaupstaðarins. Þar bar ég fram tillögu, sem hlaut samþykki bæjarfulltrúanna, svo að mikið og gott spannst af þeirri samþykkt. Þá hófst sérlegur kafli í sögu búsetunnar og bæjarlífsins í Vestmannaeyjum, og er við hæfi að gera honum nokkur skil hér.

==9. mál. Fundargerð Dalabúsnefndar frá 16/12 1952. 3. liður.==

Í sambandi við liðinn þar Þorsteinn Þ. Víglundsson fram þá tillögu að bæjarstjórn sendi tafarlaust 2 (tvo) bæjarfulltrúa til Reykjavíkur til þess að fá mjólkurmálin leyst. Tillagan samþykkt samhljóða.

Kosnir voru til fararinnar Þorsteinn Þ. Víglundsson og Magnús Bergsson, með 7 atkvæðum.

Fleira var ekki tekið fyrir. Fundi slitið. Helgi Benediktsson, Gísli Þ. Sigurðsson, Magnús Bergsson, Björn Guðmundsson, Guðlaugur Gíslason, Þorsteinn Þ. Víglundsson, Þorbjörn Guðjónsson, Hrólfur Ingólfsson, Þorsteinn Sigurðsson,
Ólafur Á. Kristjánsson.

Satt að segja þótti mér það dálítið kynlegt, að bæjarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins skyldu velja Magnús Bergsson, bakarameistara, og bæjarfulltrúa flokksins, til þess að fara með mér til Reykjavíkur til þess að fá flutta mjólk þaðan til Vestmannaeyja. Við Magnús höfðum þá nýlega staðið í persónulegum deilum og hann höfðað á mig meiðyrðamál. En mér er ánægja að segja frá því, að við bárum þroska til að leggja þau deilumál algjörlega á hilluna og einbeita okkur að þessu velferðarmáli bæjarbúa. Magnús Bergsson var drengskaparmaður og við unnum saman af einlægni og heilum hug.

Við urðum undir eins á eitt sáttir um það að hitta fyrst að máli Svein Tryggvason, framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Hann tók okkur hið bezta og reyndist okkur síðan hinn viljagóði og hallkvæmi áhrifamaður í hvívetna í þessu mikilvæga velferðarmáli Vestmannaeyinga. Frá honum lá leið okkar Magnúsar til forstjóra Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Árna Benediktssonar. Þar mættum við einnig velvilja og skilningi. Síðan urðu ferðir okkar Magnúsar Bergssonar til Reykjavðkur margar til þess gjörðar að leysa þessi mál fyrir bæjarstjórn og Eyjamenn í heild. Og við vorum orðnir vinir að ferðunum loknum.

Í upphafi ársins 1954 gerðist Stefán Björnsson frá Hnefilsdal í Norður-Múlasýslu forstjóri Mjólkursamsölunnar. Hjá þeim manni mættum við sama velvilja og skilningi á vandamálum okkar Eyjabúa og hjá fyrri forstjóranum. Allt hlaut þetta velferðarmál þess vegna að fá góðan endi. Trúin flytur fjöll, segir einhvers staðar.

Rétt er að geta þess, að Helgi Benediktsson, kaupmaður, hafði á undanförnum árum flutt eitthvað af mjólk til Vestmannaeyja frá Reykjavík og selt hana í búðum
sínum. Þá hafði hann vélskipið Skaftfelling í förum milli Reykjavíkur og Eyja. Í skipi þessu voru lítil tæki eða tök á að flytja mjólkina svona langa leið svo að öryggi væri fyrir því, að hún skemmdist ekki á leiðinni.

Árið 1965 gaf Mjólkursamsalan Reykjavík út stóra bók, sem heitir '''Saga Mjólkursamsölunnar í Reykjavík.''' Þetta er 30 ára saga fyrirtækisins.

Á bls. 176 - 179 í bókinni er skráður kafli, sem heitir '''Mjólkursamsalan í Vestmannaeyjum'''. Vel fer á því að taka hér upp nokkurn hluta þessa kafla úr bókinni.

„Snemma árs 1953 leitaði bæjarstjórn Vestmannaeyja fyrst eftir því við stjórn Mjólkursamsölunnar, að hún tæki að sér mjólkursölu í Vestmannaeyjum. Ástæðan var stöðugur skortur mjólkur í Eyjum og erfiðleikar að fá úr því bætt.

Þessum viðræðum bæjarstjórnar Vestmannaeyja og stjórnar Mjólkursamsölunnar lauk í maí 1954 með því samkomulagi, að Mjólkursamsalan skuldbatt sig til þess að hafa jafnan næga og góða mjólk til sölu í Vestmannaeyjum og annast dreifingu hennar þar í að minnsta kosti tveim útsölum, gegn því að bæjarstjórnin útvegaði bát til mjólkurflutninga milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, og sæi
um, að þeim ferðum yrði haldið uppi alla virka daga ársins nema
veður hamlaði.

Fyrsta útsala Mjólkursamsölunnar var síðan innréttuð í skyndi í bráðabirgðahúsnæði og opnuð 15.júlí 1954. Áður um skeið höfðu verzlanir í Eyjum keypt mjólk í Reykjavík og flutt einu sinni til tvisvar í viku til Eyja ýmist í ókældri bátslest eða á þilfari. Mjólkin var því einatt léleg, þegar hún kom til Eyja, og oft hafði jafnvel sjór komizt í hana. - Mjólkurskortur var því mikill, því að heimaframleiðslan nægði aldrei og vantaði oft mikið á.

Meðan þessi háttur var á, var flutningsgjaldi bætt við mjólkurverðið, og mun það hafa verið 25 - 30 aurar á lítra......Mjólkursamsalan bar kostnað af flutningi
mjólkurinnar frá Selfossi til Þorlákshafnar.

Á árinu 1955 féllst Samsalan á að selja mjólk sama verði í Vestmannaeyjum og í Reykjavík. Var það gert fyrir tilmæli ríkisstjórnarinnar til lausnar vinnudeilu, sem þá var í Eyjum. Til skýringar má geta þess, að Vestmannaeyjar voru ekki á sölusvæði Mjólkursamsölunnar samkvæmt lögum.

Á árinu 1954 var keyptur húsgrunnur að Vestmannabraut 38 og byggt þar tveggja hæða hús. Var íbúð verzlunarstjóra á efri hæð, en mjólkurbúð niðri og nokkurt rými leigt Sparisjóði Vestmannaeyja til ársins 1963. Var mjólkurbúðin að Vestmannabraut opnuð fyrri hluta árs 1955...

Önnur útsala Mjólkursamsölunnar var byggð að Hólagötu 28 og opnuð 1958. Þriðja útsalan er nú í byggingu við Austurveg (Hér er víst átt við verzlunarhúsið, sem
Mjólkursamsalan var hluthafi í við Heimagötu, nr. 35 - 37. Þ.Þ.V.)

Á fyrstu árunum, sem Mjólkursamsalan rak útsðlu sína í Eyjum, gekk oft erfiðlega að halda bát í förum milli Þorlákshafnar og kaupstaðarins allt árið. En eftir að Herjólfur hóf fastar ferðir milli staðanna í ársbyrjun 1960 og svo til Hornafjarðar aðra hvora viku, þá gengu þessir mjólkurflutningar snuðrulaust.....

Þetta voru nokkur söguleg atriði úr bók Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, sem varða mjólkursölu hennar í Vestmannaeyjum.

Árið 1953 eða árið áður en Mjólkursamsalan í Reykjavík hóf mjólkursölu í Eyjum í eigin búðum, seldi hún til Eyja 317.084 lítra af nýmjólk, 5.605 lítra af rjóma og 13.005 kg. af skyri. Síðan var þróunin þessi næstu árin:

tafla

==Heildarsala Mjólkursamsölunnar Vestmannaeyjum fyrstu 16 árin sem starfrækt þar.==

tafla

Árið 1954, fyrsta ár Samsölunnar Eyjum, var verzlun þessi rekin frá júlí til 31. desember.

==Bygging Mjólkursamsölunnar að Vestmannabraut 38.==

Ég skírskota til 30 ára sögu Sparisjóðs Vestmannaeyja, sem birt er í 30. árg. Bliks 1973. - Árið 1953 var Sparisjóðurinn 10 ára og hafði þá flækzt úr einum stað í annan í bænum á undanförnum árum. Peningastofnun þrífst ekki meó eymdarblæ yfir sér. - Ég afréð að beita mér fyrir því, að Sparisjóðurinn eignaðist eigið hús á góðum viðskiptastað í bænum.

Veturinn 1953 festi ég kaup á húslóðinni nr. 38 við Vestmannabraut fyrir eigið fé og hóf þar húsbyggingu vorið 1953. Þegar ég hafði lokið við að byggja grunninn um haustið, bauð ég stjórn Sparisjóðsins að kaupa af mér grunninn á kostnaðarverði, sem mig minnir að væri um kr. 41.000,oo. Því boði hafnaði sparisjóðsstjórnin. Þessi neitun hennar leiddi til bess, að Mjólkursamsalan í Reykjavík fékk keyptan húsgrunninn á kostnaðarverði með því skilyrði þó, að Sparisjóðurinn fengi þar leigt viðunandi húsnæði næstu 5 - 6 árin. - Allt féll þetta í ljúfa löð. - Kaupsamningur þessi var undirritaður 5. júlí 1954. Hófust þá þegar byggingarframkvæmdir að nýju. - Byggingarmeistari var Einar húsasmíðameistari Sæmundsson að Staðarfelli við Kirkjuveg. Í október um haustið lukum við þeim áfanga að steypa upp allt húsið. Fyrri hluta ársins 1955 hóf síðan Mjólkursamsalan síðan Mjólkursamsalan íReykjavík að selja Eyjafólki mjólk í þessu nýja húsi sínu.

Allt tókst þetta giftusamlega, enda við heiðarlega menn að skipta í forustuliði fyrirtækisins í Reykjavík.

( Í sögu Vestmannaeyja eftir Sigfús M. Johnsen, fyrrv. bæjarfógeta, er kafli um landbúnað í Vestmannaeyjum, 2. bindi, bls. 25 - 43. Af gildum ástæðum er fátt hér endursagt af því, sem þar er skráð um jarðanot og landbúnað í Vestmannaeyjum, en vísað til þess fróðleiks. Þ.Þ.V.)

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-01T11:53:51Z

Johanna:

==Athyglisverður samanburður.==
Á bls. 14 í Þrjátíu ára minningarriti Búnaðarsambands Suðurlands (1938) er þennan fróðlega samanburð að finna milli þeirra sýslna, sem Búnaðarsambandið skipa. Uppskeran er mæld í tunnum. Hver tunna er 100 kg.

tafla..............

Á bls. 51 í sama riti er getið um stækkun eiginlegra garðlanda í þessum
fjórum sýslum Búnaðarsambandsins á árunum 1909 1918. Á þessum 9 árum stækka
garðlönd í þessum sýslum Búnaðarsambandskvæðins sem hér segir: Í Vestur-Skaftafellssýslu 3,24 sinnum; í Rangávallasýslu 3,64 sinnum; í Árnessýslu 3,7 sinnum; í Vestmannaeyjum aðeins 1,8 sinnum. - Rétt er að geta þess hér til skýringar, að á árunum 1906 - 1918 stofnuðu Eyjamenn til útgerðar á 95 vélbátum. Sá öri og mikli vöxtur vélbáta útgerðarinnar hafði auðvitað neikvæð áhrif á þróun landbúnaðar í Skaftabyggðarlaginu, þar sem hugur og hönd hvers Eyjamanns, ef svo má segja, einbeitti sér að uppbyggingu sjávarútvegsins með fullkomnu valdi yfir hinni nýju tækni.

==Deilt og þjarkað um mjólkurverð==

Eins og skráin hér í skrifum þessum um búpening Eyjamanna ber með sér, þá fór kúafjöldi þeirra minnkandi ár frá ári á árabilinu 1941 - 1947. Ástæðurnar fyrir þessari rýrnun mjólkurframleiðslunnar byggðarlaginu voru aðallega tvær, hefi ég lauslega getið um þær: Aukin atvinna á styrjaldarárunum við öflun fisks og fisksölu með miklum fisk-útflutningi og stórhækkuðu fiskverði og þar með auknum tekjum almennings annars vegar og lágu mjólkurverði hinsvegar, sem haldið var niðri af sérstökum verðlagsvöldum, sem ekki virtust gera sér hina minnstu grein
fyrir kostnaðaraukanum mikla við framleiða mjólk í Vestmannaeyjum.

Í janúar 1941 stofnuðu mjólkurframleiðendur í Eyjum með sér samtök til þess að gæta hagsmuna sinna og fá viðunandi verð fyrir mjólk sína, sem seld var bæjarbúum. Þessi hagsmunasamtök mjólkurframleiðenda kusu sér baráttunefnd, sem þeir kölluðu Mjólkurverðlagsnefnd Vestmannaeyjakaupstaðar. Formaður þeirrar nefndar var kjörinn Þorbjörn bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ. Hann rak annað stærsta kúabú í Eyjum þá og var sá einstaklingurinn, sem mestar jarðabætur og ræktunarframkvæmdir hafði innt af hendi í byggðarlaginu á undanförnum árum.

Við upphaf styrjaldarinnar var söluverð mjólkurlítrans 40 aurar. Árið 1940 var söluverðið mjólkurlítrans 48 aurar. Veturinn 1941 hækkuðu samtök mjólkurframleiðenda mjólkina í 48 aura lítrann, og svo 65 aura, þegar leið fram á vorið. Í júnímánuði um sumarið var gerð sú sambykkt að hækka mjólkurverðið 175 aura lítrann frá 1. júlí n.k. „með tilliti til heyverðs, vinnuverðs og verðs á
fóðurmjöli“, eins og segir í fundargjörð mjólkurverðlagsnefndarinnar.

Í september 1942 hafði átt sér stað gífurleg verðhækkun á öllum þessum nauðþurftum til mjólkurframleiðslunnar. Afréð þá Mjólkurverðlagsnefndin að hækka
verð á hverjum mjólkurlítra í kr. 1,50. Tekur nefndin það fram í samþykkt sinni, að þetta verð sé í fullkomnu samræmi við þá hækkun kaupgjalds, sem þá hafði átt sér stað, og svo hækkun á verði heys og fóðurvara frá fyrra ári, og þá sé mjólkurverðið í Eyjum í samræmi við gildandi mjólkurverð í Reykjavík.

Þrátt fyrir þessa hækkun á mjólkurverðinu fór mjólkurframleiðsla Eyjamanna rýrnandi ár frá ári, svo að til vandræða horfði. Allt annað var arðvænlegra en mjólkurframleiðslan á þessum miklu ólgutímum styrjaldaráranna.

Á fundi sínum 14. janúar 1944 afréðu mjólkurframleiðendur að hækka mjólkina í kr. 1,70 hvern lítra. Þann fund sátu 33 mjólkurframleiðendur og skrifuðu allir undirsamþykkt þessa. Þessi samþykkt þeirra virðist hafa leitt til þess, að
umboðsmenn „ríkisvaldsins“ í Eyjum sendu verðlagsstjóra ríkisins í Reykjavík þessa bágu fregn og óskuðu afskipta hans af mjólkurverðinu. - Eftir 4 daga var boðað til fundar með mjólkurframleiðendum. Fund þann sat fulltrúi eða trúnaðarmaður verðlagseftirlits ríkisins í umboði verðlagsstjóra. Á fundi þessum tilkynnti hann fundarmðnnum, að verðlagseftirlit ríkisins mótmælti verðhækkun þeirri á nýmjólk, sem þeir höfðu samþykkt á fundi sínum 14. s.m. Jafnframt var mjólkurframleiðendum tilkynnt, að verðlagsstjóri myndi nú skerast í málið.

Í ræðum fundarmanna kom berlega í ljós, að þeir ætluðu sér að standa saman og bjóða valdinu birginn, standa fast saman um hagsmuni sína. Var sú samþykkt gjörð og skráð og undirrituð af öllum fundarmðnnum, en verðhækkunin skyldi ekki taka gildi fyrr en 29. s.m. En þann dag birti Þorbjörn bóndi grein í blaðinu Víði í
Vestmannaeyjum. Hann hafði þá haldið búreikninga í nokkur ár og skrifaði greinina með tilliti til reynslu sinnar af rekstri kúabús í Eyjum.

Þarna segir greinarhöfundur: ...Í haust ákvað mjólkurverðlagsnefnd (í Eyjum), að útsöluverð mjólkur skyldi vera kr. 1,75 hver lítri, en um sama leyti ákvað ríkisstjórn, að verðið skyldi vera kr.1,45 og við þetta hefur verið setið. Það eru allar líkur fyrir því, að Samsalan í Reykjavík fái verðbætta mjólk frá tímabilinu 15. sept. f.á.

Þar sem verðlag á mjólkurvörum hækkaði mjög á s.l. sumri, t.d. hey hestur úr 40 kr. í 55 kr., maismjöl úr 38 kr. í 45 kr., sílarmjöl úr 32 kr. í 52 kr., þá hækkaði framleiðsluverð mjólkurlítrans um 26 aura. Og nú er svo komið, að þeir sem þessa vinnu stunda, bera mjög lítið úr býtum fyrir vinnu sína, eins og eftirfarandi áætlun sýnir, sem styðst við margra ára reynslu og búreikninga.

Kostnaður við að fóðra eina kú árið um kring:
Gjöld:
35 hestburðir af heyi á 55 á kr. 1925,00 <br>
600 kg. fóðurmjöl á 85 aura á 510,00 <br>
4 hestb. hey, sumarfóður á 55 á 220,00 <br>
Vextir 60,00 <br>
Húsleiga fyrir hey og kýr 90,00 <br>
Hreinlætisvörur og áhöld(verkf.) 75,00 <br>
Vanhöld og fyrning 250,00 <br>
265 vinnustundir virka daga, á 5 kr. 1325,00 <br>
100 vinnustundir helgidaga og eftirvinna á 7/- 700,00 <br>
Áburður á sumarhaga 150,00 <br>
Leiga fyrir sumarhaga 150,00 <br>
Nautstollur 35,00 <br>
Gjöld alls kr. 5.490,00 <br>

Tekjur: <br>
2600 lítrar mjólk á 1/45 kr. 3770,00 <br>
Ungkálfur 45,00 <br>
Tap á rekstrinum 1675,00 <br>
Tekjur alls kr. 5.490,00 ..........“<br>

Greinarhöfundur fullyrðir, mjólkurverð þurfi að vera kr. 2,00 á lítir, eigi mjólkurframleiðslan að skila tilsvarandi arði við þau vinnulaun, sem greidd eru í kaupstaðnum og þann kostnað, sem rekstur kúabús hefur í för með sér. Þá segir hann: „Eina ráðið til nægileg mjólk sé hér á markaði er, að fólk það, sem þessa vinnustundar, fái ekki lægri laun en annar atvinnurekstur borgar.“

„Þá er rétt að benda á það,“ segir höfundur, „að það er meiri arðsvon að fóðra hér sauðfé en kýr. Eru nú hér á fóðrum um 1000 fjár og þarf það fé fóður, sem nægja mundi 40-50 kúm. Hér i Eyjum verður mjólkurframleiðslan alltaf miklu dýrari en annars staðar á landinu. Það sýna niðurstöðutölur búreikninga, sem Búreikningaskrifstofa ríkisins birti rétt fyrir stríðið. Framleiðsluverð hér var þá 34 aurar á hvern mjólkuriítir, en 18 aurar að meðaltali í búreikningunum, og
munu þau hlutföll nálega óröskuð, a.m.k. hjá þeim bændum, sem sjálfir flytja eða láta flytja mjólkina heim til kaupendanna og leggja sjálfir til flöskurnar, en sá kostnaður er ekki talinn með í framangreindri áætlun ......“

Þetta voru þá rök Þorbjarnar bónda í Kirkjubæ fyrir því, að mjólkurverð í Eyjum væri of lágt til þess að nokkur sæktist eftir að framleiða þar mjólk. Þarna voru
mjólkurframleiðendur í Eyjabyggð á sama máli. Og þarna voru þeir sameinaðir í andstððu við ríkisvaldið eða verðlagsnefnd ríkisins, sem ekkert hafði fyrir því
að grandskoða þetta mál niður í kjölinn. - Afleiðingar þessarar deilu og þvermóðsku létu heldur ekki á sér standa. - Árið 1941 voru 320 mjólkandi kýr í Eyjum. Árið 1947 voru þær aðeins 207 talsins. Og tveim árum síðar (1949) aðeins
196 kýr alls. Þá hafði kúaeignin færst á hendur fárra aðila. Um þetta bil átti kaupstaðurinn sjálfur um 50 kýr í fjósi sínu, Helgi kaupm. Benediktsson um 30 kýr, Þorbjörn bóndi Guðjónsson um það bil 20 kýr og búið að Lyngfelli 15 kýr. Þá
hafa sem sé um það bil 80 kýr verið í eigu annarra einstaklinga í Eyjabyggð, flestar í eigu bændanna.

Á sama tíma tók fólki að fækka í kaupstaðnum. Hversu ríkan þátt mjólkurskorturinn átti í því fyrirbrigði, vitum við ekki. (Sjá hér í ritinu skrá um íbúafjölda í Eyjabyggð á þessum árum).

Mjólkurverðlagsnefnd mjólkurframleiðenda í Vestmannaeyjum boðaði til fundar 30. janúar 1944 samkvæmt ósk bæjarstjórnar kaupstaðarins og fulltrúa verðlagsstjóra
ríkisins í Eyjum. Þar urðu miklar umræður um mjólkurverðið. Þar leiddu saman hesta sína mjólkurframleiðendur annars vegar og valdamenn hins vegar. Fundi þessum lauk með tillögu, sem allir mjólkurframleiðendur samþykktu einróma. Hún hljóðaði þannig:

„Fundur mjólkurframleiðenda Vestmannaeyjum, haldinn Akógeshúsinu 30. janúar 1944, samþykkir að hætta mjólkursölu frá og með 15. febrúar n.k., meðan ekki er leyft að selja mjólkina framleiðslukostnaðarverði.“

Þegar tillaga þessi hafði verið samþykkt, gengu gestirnir fundi.

Nokkrum dögum síðar kom sú orðsending frá verðlagsstjóra að láta það óátalið, þó að mjókurkaupandinn yrði látinn greiða 25 aura aukreitis fyrir það að fá mjólkina flutta heim til sín. Þannig fékk seljandinn kr. 1,70 fyrir mjólkurlítrann með því að verðverðlagsstjórans var kr. 1,45. Fulltrúi verðlagsstjóra færði bæjarfógeta þessa orðsendingu herra síns, svo að ekki varð frekar úr málsókn. En þá höfðu þegar hafizt sektardómar á nokkra mjólkurframleiðendur til að greiða í sameiningu. „Þannig fór um sjóferð þá“.

Í deilu þessari hðfðu rökföst bréf verið send landbúnaðarráðuneytinu og búnaðarmálastjóra. Þeir háu herrar höfðu ýmislegt við málflutning og rök Eyjabænda að athuga. T.d. höfðu þeir ekki reiknað áburðinn undan kúnum til verðs. Málsvarar Eyjabænda svöruðu þeim aðfinnslum á þá lund, að búfjár áburðurinn yrði svo dýr kominn á túnið, að ekki svaraði kostnaði að nota hann borinn saman við tilbúinn áburð. Og spurt var, hver ástæðan mundi fyrir því, að áburðarhaugar liggja árum saman við fénaðarhús bænda úti um allt land, án þess að sá áburður sé notaður. Svör valdsmanna komu engin við þeim spurningum.

==Vestmannaeyjakaupstaður stofnar kúabú.==

Eftir að heimsstyrjöldin síðari hófst árið 1939, tók útvegur Eyjamanna mikinn vaxtakipp. Flutningur fisks á Englandsmarkað fór vaxandi öll styrjaldarárin og nýtt líf færðist mjög í atvinnulífið í Vestmannaeyjakaupstað. Fólk streymdi
þar að til dvalar og vinnu. Mörg erlend skip lágu þar oft í höfn, sérstaklega færeysk, til þess að taka fisk til útflutning fyrir Eyjamenn. Hin mikla atvinna í bænum leiddi til þess, að búsettu fólki fór fjölgandi. Hún hafði líka þær afleiðingar, að mjólkurframleiðslan í byggðarlaginu fór minnkandi ár frá ári sökum þess, að önnur atvinna gaf meiri arð í aðra hönd. T.d. fækkaði mjólkurkúm í Eyjum um 41 frá árinu 1941 - 1942. Í óefni var komið með þessa framleiðslu. Af
leiðingar mjólkurskortsins leyndust ekki.

Þegar hér var komið þessum málum, afréð bæjarstjórn kaupstaðarins að láta bæinn stofna til mjólkurframleiðslu. Fengin var til þess ábúð á Dalajörðunum tveim og
brátt hafin þar bygging fjóss og hlöðu. Bráðlega var lokið við að byggja þar 60 bása fjós og stóra þurrheyshlöðu. Hún var 638 rúmmetrar. Þá var þar byggt áburðarhús, sem var að stærð 567 rúmmetrar, og safnþrær yfir 300 metrar að rúmmáli. Einnig var þar byggð votheyshlaða 113 metrar að rúmmáli. Jafnframt þessum byggingarframkvæmdum hóf bæjarfélagið ræktun í stórum stíl. Árið 1944 var mæld hjá bví nýrækt 8,5 ha. Áður hafði bæjarfélagið ræktað 4,7 ha. sáðsléttur, og látið rífa upp hundruð rúmmetra af grjóti úr því landi.

Fyrsti bústjórinn var ráðinn Ársæll Grímsson, sem síðustu árin hafði haft Dalajarðirnar til ábúðar. Hann stjórnaði búrekstri bæjarins í Dölum fyrstu tvö árin. Í byrjun maímánaðar 1946 tók Guðjón Jónsson frá Gunnlaugsstöðum í Þverárhlíð í Borgarfirði við bústjórninni í Dölum. Hann hafði þar um 50 mjólkandi kýr og 10- 12 geldneyti.

Þegar kaupstaðurinn tók að reka kúabúið í Dölum, fékk hann til afnota m.a. nokkur tún, sem þurrabúðarmenn höfðu ræktað og haft til nota, en voru nú hættir allri mjólkurframleiðslu. Mjólk sú, sem kaupstaðurinn framleiddi þannig sjálfur til öryggis skjólstæðingum sínum fyrst og fremst, var flutt daglega í sjúkrahús
bæjarins, í elliheimili hans og barnaheimili. Það sem afgangs var þörfum þessara stofnana var selt í tveim búðum, sem bærinn lét reka, önnur að Hásteinsvegi 4 en hin í Gimli við Kirkjuveg. Eftir að Mjólkursamsalan hóf verzlun með mjólkurvörur í Eyjum árið 1954 fékk bærinn að selja mjólk sína í búðum hennar og hætti þá mjólkursölu í sínum eigin búðum, - gaf frá sér rekstur þeirra.

Árið 1962 seldi kaupstaðurinn Dalabúið úr eigu sinni. Kaupendur voru þeir Magnús Magnússon frá Kornhól og Daníel Guðmundsson, bifreiðarstjóri. Ekki leið á löngu
þar til M.M. var einn orðinn eigandi kúabúsins.

Mjólkin var flutt til neyzlu á sömu saaði og áður. Sú mjólk, sem umfram var, seldi Mjólkursamsalan fyrir eiganda kúabúsins í Dölum eins og áður. Mjókurkaupendurnir munu hafa kosið aðfluttu mjólkina fremur en Dalabúsmjólkina sökum þess, að Samsölumjólkin var gerilsneydd. Kúabúið í Dölum dróst því saman, en hænsnabú eigandanas óx að sama skapi eða meir. Jafnframt hafði M.M. Dalabúseigandi sauðfjárrækt (30 - 40 kindur) og hrossarækt. - Svo kom að því að kúabúið í Dölum hætti að vera til. Þá voru yngstu kýrnar seldar til sumra sveita Suðurlandsins en eldri kúnum lógað.

Svo dundi eldgosið yfir og allt varð að litlu eða engu.

==Mjólkursamsalan í Reykjavík hefur mjólkursölu í Eyjum.==

Þeim eilitla atburði gleymi ég aldrei. Rétt eftir áramótin 1952/1953 mættumst við Einar Guttormsson, sjúkrahússlæknir okkar Eyjamanna, efst á Heimagötunni.
„Hér er illt í efni, Þorsteinn, sagði læknirinn, „börn og aldrað fólk hér í bæ líður stórlega sökum of lítillar mjólkurneyzlu. Mjólkurskorturinn í bænum er nú mjög alvarleg stað reynd, sem við verðum að bæta úr á einhvern hátt. Þið í bæjarstjórninni verðið að gera eitthvað til bóta í þessum efnum, ella er voðinn vís. Heilsa fólks er í hættu“ Læknirinn var óvenju þungur á brún, þegar hann sagði þetta og viðkvæmnin og áhyggjurnar leyndu sér ekki.

Orð læknisins settust að mér. Ég tók að leggja höfuðið í bleyti. Hvað gátum við gert? - Bærinn sjálfur rak kúabú til þess að bæta úr bráðri þörf i þessum efnum. Þar voru þá 50 - 60 mjólkandi kýr. - ógæfan var sú, að bændur og aðrir heimilisfeður í byggðarlaginu, sem juku mjókurframleiðslu sína á kreppu tímunum, höfðu dregið stórlega úr mjólkurframleiðslunni og margir þeirra hætt gjörsamlega þessari framleiðslu. Á sama tíma hafði fólksfjölgunin í bænum farið vaxandi ár frá ári með aukinni út gerð og fiskvinnslu. Hvernig varð sigrast á þessum erfiðleikum?

Ég íhugaði skrár og skýrslur varðandi mannfjölda i Eyjum sl. 29 ár og svo rýrnun mjólkurframleiðslunnar á sama tíma. Hér birti ég örfáar tölur:

Ár Búsettir Eyjamenn Mjókurkýr
1930 3380 221
1940 3584 303
1945 3588 280
1950 3699 214
1951 3737 233

Kaupstaðurinn sjálfur rak 50 - 60 kúa bú á Dalajörðunum, til þess að bæta úr sárustu neyð vissra stofnana í bænum. Með þessum búrekstri fullnægði bærinn mjólkurþörf sjúkrahússins, elliheimilisins og barnaheimilis kaupstaðarins.

Mjólk sú, sem þessar stofnanir bæjarins höfðu ekki þörf fyrir, var seld í sérstökum mtólkurbúðum í bænum, eins og ég hefir getið um. Sú mjólk hrökk skammt.

Hinn 15. janúar 1953 eða nokkrum dögum eftir að læknirinn tjáði mér, mjólkurhungrið í bænum, var haldinn fundur í bæjarstjórn kaupstaðarins. Þar bar ég fram tillögu, sem hlaut samþykki bæjarfulltrúanna, svo að mikið og gott spannst af þeirri samþykkt. Þá hófst sérlegur kafli í sögu búsetunnar og bæjarlífsins í Vestmannaeyjum, og er við hæfi að gera honum nokkur skil hér.

==9. mál. Fundargerð Dalabúsnefndar frá 16/12 1952. 3. liður.==

Í sambandi við liðinn þar Þorsteinn Þ. Víglundsson fram þá tillögu að bæjarstjórn sendi tafarlaust 2 (tvo) bæjarfulltrúa til Reykjavíkur til þess að fá mjólkurmálin leyst. Tillagan samþykkt samhljóða.

Kosnir voru til fararinnar Þorsteinn Þ. Víglundsson og Magnús Bergsson, með 7 atkvæðum.

Fleira var ekki tekið fyrir. Fundi slitið. Helgi Benediktsson, Gísli Þ. Sigurðsson, Magnús Bergsson, Björn Guðmundsson, Guðlaugur Gíslason, Þorsteinn Þ. Víglundsson, Þorbjörn Guðjónsson, Hrólfur Ingólfsson, Þorsteinn Sigurðsson,
Ólafur Á. Kristjánsson.

Satt að segja þótti mér það dálítið kynlegt, að bæjarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins skyldu velja Magnús Bergsson, bakarameistara, og bæjarfulltrúa flokksins, til þess að fara með mér til Reykjavíkur til þess að fá flutta mjólk þaðan til Vestmannaeyja. Við Magnús höfðum þá nýlega staðið í persónulegum deilum og hann höfðað á mig meiðyrðamál. En mér er ánægja að segja frá því, að við bárum þroska til að leggja þau deilumál algjörlega á hilluna og einbeita okkur að þessu velferðarmáli bæjarbúa. Magnús Bergsson var drengskaparmaður og við unnum saman af einlægni og heilum hug.

Við urðum undir eins á eitt sáttir um það að hitta fyrst að máli Svein Tryggvason, framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Hann tók okkur hið bezta og reyndist okkur síðan hinn viljagóði og hallkvæmi áhrifamaður í hvívetna í þessu mikilvæga velferðarmáli Vestmannaeyinga. Frá honum lá leið okkar Magnúsar til forstjóra Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Árna Benediktssonar. Þar mættum við einnig velvilja og skilningi. Síðan urðu ferðir okkar Magnúsar Bergssonar til Reykjavðkur margar til þess gjörðar að leysa þessi mál fyrir bæjarstjórn og Eyjamenn í heild. Og við vorum orðnir vinir að ferðunum loknum.

Í upphafi ársins 1954 gerðist Stefán Björnsson frá Hnefilsdal í Norður-Múlasýslu forstjóri Mjólkursamsölunnar. Hjá þeim manni mættum við sama velvilja og skilningi á vandamálum okkar Eyjabúa og hjá fyrri forstjóranum. Allt hlaut þetta velferðarmál þess vegna að fá góðan endi. Trúin flytur fjöll, segir einhvers staðar.

Rétt er að geta þess, að Helgi Benediktsson, kaupmaður, hafði á undanförnum árum flutt eitthvað af mjólk til Vestmannaeyja frá Reykjavík og selt hana í búðum
sínum. Þá hafði hann vélskipið Skaftfelling í förum milli Reykjavíkur og Eyja. Í skipi þessu voru lítil tæki eða tök á að flytja mjólkina svona langa leið svo að öryggi væri fyrir því, að hún skemmdist ekki á leiðinni.

Árið 1965 gaf Mjólkursamsalan Reykjavík út stóra bók, sem heitir '''Saga Mjólkursamsölunnar í Reykjavík.''' Þetta er 30 ára saga fyrirtækisins.

Á bls. 176 - 179 í bókinni er skráður kafli, sem heitir '''Mjólkursamsalan í Vestmannaeyjum'''. Vel fer á því að taka hér upp nokkurn hluta þessa kafla úr bókinni.

„Snemma árs 1953 leitaði bæjarstjórn Vestmannaeyja fyrst eftir því við stjórn Mjólkursamsölunnar, að hún tæki að sér mjólkursölu í Vestmannaeyjum. Ástæðan var stöðugur skortur mjólkur í Eyjum og erfiðleikar að fá úr því bætt.

Þessum viðræðum bæjarstjórnar Vestmannaeyja og stjórnar Mjólkursamsölunnar lauk í maí 1954 með því samkomulagi, að Mjólkursamsalan skuldbatt sig til þess að hafa jafnan næga og góða mjólk til sölu í Vestmannaeyjum og annast dreifingu hennar þar í að minnsta kosti tveim útsölum, gegn því að bæjarstjórnin útvegaði bát til mjólkurflutninga milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja, og sæi
um, að þeim ferðum yrði haldið uppi alla virka daga ársins nema
veður hamlaði.

Fyrsta útsala Mjólkursamsölunnar var síðan innréttuð í skyndi í bráðabirgðahúsnæði og opnuð 15.júlí 1954. Áður um skeið höfðu verzlanir í Eyjum keypt mjólk í Reykjavík og flutt einu sinni til tvisvar í viku til Eyja ýmist í ókældri bátslest eða á þilfari. Mjólkin var því einatt léleg,
{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, VII. hluti

2007-08-01T09:38:54Z

Johanna:

==Athyglisverður samanburður.==
Á bls. 14 í Þrjátíu ára minningarriti Búnaðarsambands Suðurlands (1938) er þennan fróðlega samanburð að finna milli þeirra sýslna, sem Búnaðarsambandið skipa. Uppskeran er mæld í tunnum. Hver tunna er 100 kg.

tafla..............

Á bls. 51 í sama riti er getið um stækkun eiginlegra garðlanda í þessum
fjórum sýslum Búnaðarsambandsins á árunum 1909 1918. Á þessum 9 árum stækka
garðlönd í þessum sýslum Búnaðarsambandskvæðins sem hér segir: Í Vestur-Skaftafellssýslu 3,24 sinnum; í Rangávallasýslu 3,64 sinnum; í Árnessýslu 3,7 sinnum; í Vestmannaeyjum aðeins 1,8 sinnum. - Rétt er að geta þess hér til skýringar, að á árunum 1906 - 1918 stofnuðu Eyjamenn til útgerðar á 95 vélbátum. Sá öri og mikli vöxtur vélbáta útgerðarinnar hafði auðvitað neikvæð áhrif á þróun landbúnaðar í Skaftabyggðarlaginu, þar sem hugur og hönd hvers Eyjamanns, ef svo má segja, einbeitti sér að uppbyggingu sjávarútvegsins með fullkomnu valdi yfir hinni nýju tækni.

==Deilt og þjarkað um mjólkurverð==

Eins og skráin hér í skrifum þessum um búpening Eyjamanna ber með sér, þá fór kúafjöldi þeirra minnkandi ár frá ári á árabilinu 1941 - 1947. Ástæðurnar fyrir þessari rýrnun mjólkurframleiðslunnar byggðarlaginu voru aðallega tvær, hefi ég lauslega getið um þær: Aukin atvinna á styrjaldarárunum við öflun fisks og fisksölu með miklum fisk-útflutningi og stórhækkuðu fiskverði og þar með auknum tekjum almennings annars vegar og lágu mjólkurverði hinsvegar, sem haldið var niðri af sérstökum verðlagsvöldum, sem ekki virtust gera sér hina minnstu grein
fyrir kostnaðaraukanum mikla við framleiða mjólk í Vestmannaeyjum.

Í janúar 1941 stofnuðu mjólkurframleiðendur í Eyjum með sér samtök til þess að gæta hagsmuna sinna og fá viðunandi verð fyrir
mjólk sína, sem seld var bæjarbú-
um. Pessi hagsmunasamtök mjólk-
urframleiðenda kusu sér baráttu-
nefnd, sem beir kðlluðu Mjólkur-
verðlagsnefnd Vestmannaeyjakaup-
staðar. Formaður beirrar nefndar
var kjðrinn Þorbjðrn bóndi
Guðjónsson á Kirkjubæ. Hann rak
annað stærsta kúabú í Eyjum þá og
var sá einstaklingurinn, sem mestar
jarðabætur og ræktunarfram-
kvæmdir hafði innt af hendi í
byggðarlaginu á undanförnum
Við upphaf styrjaldarinnar var
sðluverð mjólkurlítrans 40 aurar.
Árið 1940 var söluverðið 48
Veturinn 1941 hækkuðu saaumrtaörk.
mjólkurframleiðenda mjólkina 148
aura lítrann, og svo 65 aura, þegar
leið fram á vorið. Í júnímánuði um
sumarið var gerð sú sambykkt að
hækka mjólkurverðið 175 aura lítr
ann frá 1. júlí n.k. „með tilliti til
heyverðs, vinnuverðs og verðs á
fóðurmjöli", eins og segir í fundar
gjðrð mjólkurverðlagsnefndar
innar.
Í september 1942 hafði átt sér
stað gífurleg verðhækkun á öllum
bessum nauðþurftum til mjólkur
framleiðslunnar. Afréð þá
Mjólkurverðlagsnefndin að hækka
verð á hverjum mjólkurlítra í kr.
1,50. Tekur nefndin það fram í
samþykkt sinni, að þetta verð sé í
fullkomnu samræmi við þá hækkun
kaupgjalds, sem þá hafði átt sér
stað, og svo hækkun á verði heys og
fóðurvara frá fyrra ári, og þá sé
mjólkurverðið í Eyjum í samræmi
við gildandi mjólkurverð í Reykja
Prátt fyrir bessa hækkun á
mjólkurverðinu fór mjólkurfram
leiðsla Eyjamanna rýrnandi ár frá
ári, svo að til vandræða horfði. Allt
annað var arðvænlegra en mjólkur
framleiðslan á þessum miklu ólgu
tímum styrjaldaráranna.
Á fundi sínum 14. janúar 1944
afréðu mjólkurframleiðendur að
hækka mjólkina í kr. 1,70 hvern
lítra. Pann fund sátu 33 mjólkur
framleiendur og skrifuðu allir undir
91
{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-08-01T09:27:15Z

Johanna:

==Kúadauðinn í Vestmannaeyjum==

Eins og ég hefi drepið á hér í máli mínu, þá stofnuðu Eyjamenn
nautgripaábyrgðarfélag árið 1893. Þetta merka framtak þeirra var vissulega gjört af gildum ástæðum. Um lengri tíma hafði það verið árlegt fyrirbrigði i byggðarlaginu, að kýr drápust skyndilega á básum sínum. Litlar sögur fara af þessu fyrirbrigði, því að fátt var um það skrifað. Það er fyrst árið 1919 að kúadauðans í Eyjum er getið í blaðagrein, að ég bezt veit. Í þá grein hlýt ég að vitna hér. Hún birtist í Skeggja í maímánuði 1919. Höfundur hennar var ritstjóri
blaðsins, Páll Bjarnason frá Götu í Stokkseyrarhreppi, síðar skólastjóri, svo og gjaldkeri Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Þar segir hann um kúadauðann í Vestmannaeyjum:

„Undarleg plága er kúadauðinn hér í Vestmannaeyjum. Einn bóndi missti á dögunum kú, sem virtist vera alheilbrigð örstuttri stundu áður en komið var að henni steindauðri á básnum. Það er fimmta kýrin, sem hann missir á sex árum. Aðra kú missti hann í fyrra á sama hátt og þessa. Urðu báðar bráðkvaddar á básnum. Engin sjúkleikamerki sáust á innyflunum á seinni kúnni, enda hafði ekki borið á neinni vesöld í henni.

Fleiri hafa orðið fyrir þungum búsifjum af völdum kúafársins, þó að enginn hafi orðið eins hart úti og þessi bóndi. - Annar maður missti unga kú, bezta grip, fyrir fáum dögum, og sá ekkert á henni áður... Alls munu hafa farið 5-6 kýr þannig á árinu. Það er ekki smáræðisskattur á fáum eigendum, þó að ábyrgðarfélagið bæti þær að nokkru leyti.

==Dýralæknar í Vestmannaeyjum.==

'''Friðrik Benónýsson'''. Árið 1902 flytjast frá Núpi undir Eyjafjöllum til Vestmannaeyja hjónin Friðrik Benónýsson og frú Oddný Benediktsdóttir. Brátt eftir flutninginn til Eyja snéri Friðrik Benónýsson sér að sjósókninni þar. Þegar svo vélbátaútvegurinn hófst í kauptúninu, eignaðist Friðrik brátt hlut í
tveim vélbátum og var formaður á öðrum þeirra. Hann reyndist aflamaður mikill. En þótt náttúran sé lamin með lurk, þá leitar hún út um síðir, segir í þessari rímuðu fullyrðingu íslenzkunnar. Svo reyndist þetta hjá sjósóknaranum mikla,
Friðrik Benónýssyni, formanni. Hann var sjálflærður dýralæknir og hafði mikinn hug á því starfi. Býsna oft átti það sér stað, að beðið var eftir bví að Friðrik formaður kæmi að landi, svo að hægt yrði að fá hann strax af skipsfjöl til þess að sprauta kú við doða t.d., lina þjáningar og hindra hættu. Þessi líknarstörf taldi formaðurinn ekki eftir sér, hvernig sem ástatt var fyrir honum og hversu miklar eða brýnar annir aðrar steðjuðu að og kölluðu hann til skyldustarfa við útgerðina og fiskveiðarnar.

Þessar dýralækningar hans hjá Eyjafólki voru ómetanlegar og hann stundaði þær áratugum saman í byggðarlaginu.

En hinn snögga og tíða kúadauða í Eyjum réð hann ekki við. Til þess skorti hinn ólærða dýralækni Eyjamanna vísindalega þekkingu, var ályktað.

Í Eyjum voru árlega 20-30 fjárhundar, sem bændur og fleiri áttu þar. Flest árin reyndust 1-3 hundar með bandorma. Þetta kom í ljós, þegar Friðrik formaður og dýralæknir hafði gefið þeim inn „arekaduft“ að boði héraðslæknisins. Þetta starf innti Friðrik dýralæknir af hendi í Eyjum áratugum saman fyrir sýslumanninn og hreppstjórana til ðryggis heilsu manna þar. En hinn snðgga og tíða kúadauða í
Eyjum réð hann ekki við, eins og ég hefi sagt.

'''Þorvaldur Egilsson'''. Árið 1937 starfaði að dýralækningum í Eyjum og rannsóknum á kúadauðanum þar Þorvaldur Egilsson. Hann réðist þangað að tilhlutan Búnaðarsambands Suðurlands. -

'''Pétur Gunnarsson'''. Árið 1944 dvaldist í Eyjum Pétur Gunnarsson, landbúnaðarkandidat og fóðurfræðingur m.m. til þess að rannsaka hinn tíða kúadauða þar. Þekkingu sinni skyldi hann beina sérstaklega að rannsóknum á fóðri
kúnna. Ekki er mér kunnugt um árangur þeirra rannsókna. En víst er um það, að þeir atburðir gerðust framvegis, að kýr lágu dauðar á bás sínum, þegar að var komið.

'''Gunnar Hlíðar'''. Árið 1944 var lærður dýralæknir fenginn til að búsetja sig í Eyjum. Jafnframt var hann þar ráðinn heilbrigðisfulltrúi. Þessi maður var Gunnar Hlíðar dýralæknir Sigurðsson Hlíðars yfirdýralæknis.

Hann dvaldist við dýralækningar í Eyjum 8 ár og annaðist öll þau störf á því sviði, sem Friðrik heitinn Benónýsson hafði áður innt af hendi af stakri alúð, en hann féll frá árið 1943 hálfníræður að aldri.

'''Bjarni Bjarnason'''. Þegar Gunnar Hlíðar hvarf burt úr Eyjum, tók Bjarni Bjarnason, gamalkunnur Eyjabúi, til að reyna eftir megni að fylla skarð hans við dýralækningastarfið. Fór honum það þegar vel úr hendi, þó að ólærður væri á því
sviði. Brátt sótti hann námskeið hjá dýralæknunum Jóni Pálssyni og Ásgeiri Einarssyni. Bjarni Bjarnason var síðan starfandi dýralæknir í Eyjum til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og allur búskapur Eyja fólks varð að engu.

==Stjórnarmenn Búnaáarfélags Vestmannaeyja á árunum 1924-1973.==

Áður en lengra er haldið þykir mér við hæfi að birta hér nöfn þeirra manna sem völdust til forustu í ræktunar- og landbúnaðarmálum Eyjamanna í heild á árunum
1924-1973, eða 49 árin, sem Búnaðarfélag Vestmannaeyja ræktunar- og mjólkurframleiðslumálum Vestmannaeyinga.

'''Guðmundur Sigurðsson''' verkstjóri, Heiðardal (nr. 2) við Hásteinsveg, formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja 1924-1934; með stjórnandi 1935-1938 og 1943-1944. Þorbjörn Guðjónsson, bóndi á Kirkjubæ, gjaldkeri Búnaðarfélags-
ins 1924-1935; formaður Búnaðarfélagsins 1935-1939.

'''Guðmundur Einarsson''', útgerðarmaður, Viðey (nr. 30) við Vestmannabraut, formaður Búnaðarfélagsins 1939 til dánardægurs 1942. Magnús Bergsson, bakarameistari, Tungu (nr. 4) við Heimagötu, í stjórn Búnaðarfélagsins frá
1939-1952, ýmist gjaldkeri, ritari eða varaformaður. Hann mun hafa gegnt formannsstarfi í félagsstjórninni á árunum 1942-1944.

'''Helgi Benediktsson,''' kaupm. og útgerðarm., formaður Búnaðarfélagsins á árunum 1944-1948. Jón Guðjónsson, bóndi í Þórlaugargerði, formaður Búnaðarfélagsins 1948-1950. Annars sat hann í stjórn Búnaðarfélgsins frá 1947-1954.

'''Jón Magnússon''', bóndi í Gerði, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1949. Árið eftir var hann kosinn formaður Búnaðarfélagsins. Þessi bóndi hélt síðan Búnaðarfélaginu við lýði í 23 ár eða til ársins 1973 að eldgosið dundi yfir og lagði landbúnað Eyjamanna í rúst. Jón bóndi Magnússon var því síðasti formaður Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Síðustu árin fyrir gos var Jón bóndi einnig gjaldkeri Búnaðrfélagsins og verzlunarstjóri.

'''Guðjón Jónsson,''' bústjóri í Dölum, var kosinn í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1954 og tók þá við gjaldkera- og verzlunarstjórastarfi félagsins af Hannesi bónda Sigurðssyni, sem lét af því starfi á áttræðisaldri. Þessu trúnaðarstarfi gegndi bústjórinn síðan, meðan hann var bústjóri í Dölum eða til ársins 1963. Þá tók formaður Búnaðarfélagsins einnig á sínar herðar þessi trúnaðarstörf.

'''Trausti Indriðason''', bóndi í Brekkuhúsi var ritari Búnaðarfélags Vestmannaeyja um nokkurt skeið, áður en hann flutti burt úr Eyjabyggð.

'''Páll Árnason''', bóndi í Þórlaugargerði tók við ritarastörfum af Trausta Indriðasyni og hafði það starf á hendi í samstarfi við Jón Magnússon, þar til yfir lauk.

'''Páll Bjarnason''', skólastjóri, var ritari Búnaðarfélagsins frá stofnun þess til ársins 1935. Þá var hann orðinn heilsutæpur maður og treysti sér ekki til að taka endurkjöri í stjórnina. Hann var þá kjörinn heiðursfélagi Búnaðarfélags
Vestmannaeyja fyrir hin miklu störf sín í þágu félagsins, sem einn af aðalhvatamönnum að stofnun þess, stjórnarmaður þess fyrstu 11 starfsárin og trúnaðarmaður þess gagnvart Búnaðarfélagi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands frá upphafi samstarfsins.

Þegar Búnaðarfélag Vestmannaeyja hafði starfað 110 ár, var starfsins minnzt á sérstökum fundi innansamtakanna. Þar flutti skólastjórinn, Páll Bjarnason, ræðu, sem vakti nokkra athygli. Ein af fullyrðingum skólastjórans í ræðunni var þessi: „Þá (þegar B.V. var stofnað) mátti sjá þörfina á aukinni ræktun hér í Eyjum og mjólkurframleiðslu á andlitum margraskólabarna“... Þessu veitti skólastjórinn athygli í barnaskóla kaupstaðarins, er hann íhugaði andlitsdrætti og yfirbragð hinna ungu nemenda sinna.

'''Séra Sigurjón Þ. Árnason''', sóknarprestur að Ofanleiti, sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun þess 1924 til ársins 1931.

'''Jón Gíslason''', útvegsbóndi, Ármótum (nr. 14) við Skólaveg, skipaði sinn sess í stjórn Búnaðarfélagsins frá stofnun til ársins 1931.

'''Einar Sigurdsson''', kaupmaður, Skólavegi 1, Vðruhúsinu, sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1931-1940, ýmist ritari stjórnarinnar eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Hannes Sigurðsson''', bóndi á Brimhólum, sat lengi í stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja samfleytt í 19 ár (1935-1954). Flest árin var hann gjaldkeri Búnaðarfélagsins og öll árin verlunarstjóri þess, annaðist vðrukaup þess og
vörusölu og þótti þar jafnan réttur maður á réttum stað.

'''Páll Oddgeirsson''', kaupmaður, Miðgarði við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins á árunum 1935-1938 og 1943-1945, og var þá lengi ritari stjórnarinnar. Hann var jarðræktarmaður mikill.

'''Ársæll Sveinsson''', útgerðarmaður og kaupmaður, Fögrubrekku við Vestmannabraut. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins samfleytt í 19 ár,
ýmist varaformaður eða óbreyttur meðstjórnandi.

'''Þorsteinn Jónsson''', skipstjóri, Laufási við Austurveg. Hann sat í stjórn Búnaðarfélagsins frá 1940-1945.

'''Georg Gíslason''', kaupmaður. Hann var í stjórn Búnaðarfélagsins 1931-1936.

'''Ármann Guömundsson''' frá Viðey við Vestmannabraut. Hann var kosinn í stjórn Búnaðarfélagsins árið eftir að faðir hans, Guðmundur Einarsson, form. félagsins, lézt. Hann sat í stjórninni árið 1943-1944.

Fleiri Vestmannaeyingar sátu í stjórn Búnaðarfélagsins um eins árs skeið, t.d. Sigfús Scheving, skipstjóri, 1943-1944; Erlendur Jónsson, bóndi, Ólafshúsum, árið 1953-1954, og Gunnar Hlíðar dýralæknir, árið 1951-1952.

==Trúnaðarmenn==

Samkvæmt 6. grein. Jarðræktarlaganna frá árinu 1923 hafði Búnaðarfélag Íslands heimild til að ráða sér trúnaðarmann í hverjum hreppi eða kaupstað „til þess að hafa fyrir félagsins hönd umsjón og eftirlit með ræktunarfyrirtækjum, sem undir það falla í þeim hreppi,“ eins og það er orðað í nefndum lögum.

Þegar jarðbótamælingar hófust í Vestmannaeyjum á vegum Búnaðarfélags Vestmannaeyja, var Páll Bjarnason, Skólastjóri, ráðinn til þessa verks. Hann mældi fyrst jarðbætur fyrir Búnaðarfélag Íslands haustið 1924.
Það voru jaðabætur, sem unnar höfðu verið árið 1923 og haustið 1924.

Næstu sjö árin hafði hann síðan þetta trúnaðarstarf á hendi. Þá tók heilsuleysi að þjá hann. Af þeim sökum mældi Helgi Benónýsson, búfræðingur, jarðabæturnar fyrir haustið 1932.

Ég sem þetta rita, mældi síðan fyrir skólastjórann allar jarðabætur Eyjamanna
haustin 1933 og 1934 og skráði þær.

Haustið 1935 tók ég síðan að mér að mæla og meta allar jarðabætur og aðrar búnaðarframkvæmdir í Eyjum fyrir Búnaðarfélag Íslands og Búnaðarsamband Suðurlands. Það trúnaðarstarf hafði ég á hendi fyrir búnaðarsamtök þessi næstu 14 árin eða til ársins 1948. Þá baðst ég lausnar frá þeim störfum. Seinasta árið voru jarðræktarmenn í byggðarlaginu aðeins 9 talsins.

Trúnaðarmannsstarfinu fylgdu margskonar fyrirgreiðslur, t.d. þegar búnaðaramböndin sendu Eyjamönnum fyrirlesara til að halda búnaðarnámskeið í kaupstaðnum, sem átti sér stað endur og eins. Um nokkra þeirra er getið hér að framan í þessum skrifum. Trúnaðarmaðurinn var einskonar tengiliður á milli Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarsamband Vestmannaeyja hinsvegar.

Samvinna stjórnar Búnaðarfélags Vestmannaeyja við stjórnarmenn Búnaðarfélags
Íslands og Búnaðarsambands Suðurlands var alltaf hlýleg og ánægjuleg.

Þegar ég baðst undan trúnaðarstarfinu haustið 1948, tók við því Pétur bóndi Guðjónsson á Kirkjubæ og hafði það á hendi, þar ti eldgosið á Heimaey dundi yfir.

Allar jarðbætur, hverju nafni sem nefndust, skráði trúnaðarmaður í tvíriti. Aðra nótuna fékk jarðræktarmaðurinn. Hún var viðurkenning fyrir jarðbótum sem hann hafði unnið. Siðan var unnin skýrsla yfir allar unnar jarðbætur samkvæmt gögnum þeim, sem trúnaðarmaðurinn hafði eftir í fórum sínum. Hann sendi hana síðan Búnaðarsamnbandi Íslands og Búnaðarsambandi Suðurlands.

==Framkvæmdir reiknaðar til dagsverka==

Hinar ýmsu jarðræktarframkvæmdir voru á fyrstu árum eftir að jarðræktarlögin frægu gengu í gildi reiknaðar til dagsverka eftir föstum reglum. Ríkisstyrkurinn
var síðan greiddur jarðræktarmönnum samkvæmt þessum settu reglum.

Þessi greiðsla á ríkisstyrknum samkvæmt dagsverkatölu hvers og eins var í gildi til ársins 1935. Ég skrái hér dæmi um reglur þessar:
Þaksléttur ................... 50 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Græðisléttur.................. 60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Sáðsléttur ....................40 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Matjurtagarður.................60 fermetrar jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar einhlaðnir.........10 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Grjótgarðar tvíhlaðnir.........4 lengdametr. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Þurrheyshl. steyptar með járnþ..... 0,5 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Votheyshl. ósteypar með járnþ...... 0,3 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Safnþrær alsteyptar................ 0,2 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Áburðarhús alsteypt............... 0,25 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>
Upprifið grjót ................... 1,0 rúmm. jafngiltu 1 dagsverki.<br>

Tiunda- og framtalssvik. Indriði Einarsson, skrifstofstjóri og skáld, var aðstoðarmaður landfógeta í endurskoðun reikninga landsins frá 1879 - 1904. Hann lét hafa eftir sér á prenti þessi orð um búnaðarskýrslur landsmanna á árunum 1882 - 1884:

„Ég hefi þá skoðun, að tíunda-og framtalssvik eigi sér ekki svo mjög stað
hér á landi, þegar um nautgripi er að tala, nema þegar telja skal fram ungviði.
........... Það er alkunna, að hér á landi eru allvíða mikil tíundasvik, sem einkum munu koma niður á sauðfjárframtalinu nokkuð á hrossum, en eftir því sem
ég ímynda mér minnst, þegar nautgripir eru taldir fram... Hér á landi segir hver
til hjá sér, án þess að litið sé eftir, hvort hann segir satt. Það er þannig alveg víst, að fjártalan bæði fyrrum og nú er töluvert hærri í rauninni en skýrslurnar segja til.“........

Eftirfarandi umsögn fylgir búnaðaraskýrslum 1890 - 1891:

„Það er ástæða til að álíta, að skýrslurnar um nautpening séu einna áreiðanlegastar, með því að flestum hreppstjórum mun vera nokkurn veginn kunnugt um kúabú hreppsmanna sinna ........ Hvorugtn árið (1889 og 1891) munu öll kurl
koma til grafar, og það er líka naumast von, þar sem eigi er gjörð frekari gangskör en nú er gjörð að eftirliti með því, að allt sé talið fram.... að tíundarsvik munu miklu almennari í Suðuramtinu en hinum ömtunum, og fyrir því verða tölurnar í búnaðarskýrslunum, sérstaklega í þessu amti (Suðuramtinu)
lægri en þær ættu að vera.“

==Réttin á Eiðinu í Vestmnnaeyjum.==

Líkindi eru til þess, að fjárrétt hafi Eyjabændur byggt á Eiðinu norðan við hafnarvog sinn mjög fljótlega eftir að fjáreign hófst á Heimaey, líklega fljótlega eftir landnám þar. Réttin var hlaðin úr fjörugrjóti. Hún var austarlega á Eiðinu nálægt veggjum Heimakletts. Þar var bændum það auðveldast að reka fé í hana. Þessi fjárrétt stóð á Eiðinu fram að 1930. Hún var jafnan nefnd Almenningurinn á Eiðinu.

Dilkana áttu og notuðu ábúendur þessara jarða á Heimaey:
(Sbr. mynd)
# Presturinn á Ofanleiti, sem bjó á 4 jðrðum.
# Bændurnir á Norðurgarðsjörðunum og Vestra-Þórlaugargerði.
# Bændurnir á Presthúsum, tveim Vilborgarstaðajörðum og einni Kirkjubæjarjörðinni.
# Bóndinn á Ólafshúsum og Nýjabæ.
# Bóndinn í Svaðkoti, á Steinsstöðum og í Draumbæ.
# Tveir bændur af átta á Vilborgarstððum og bóndinn í Brekkhúsi. Þá fengu einnig tómthúsmennirnir á Fögruvðllum og Sveinsstöðum að draga fé í þennan dilk.
# Bóndinn á Eystri-Vesturhúsum, bóndinn í Túni og einn bóndinn á Vilborgarstöðum. Þennan dilk notuðu einnig tómthúsmennirnir í Skel og Kró.
# Búastaðabændurnir tveir, bóndinn í Gvendarhúsi og tómthúsmaðurinn á Grund við Kirkjuveg.
# Bændurnir tveir á Gjábakka,bóndinn á Miðhúsum og Kornhól.
# Bændurnir tveir í Dölum og tveir á Oddstöðum.
# Bændurnir tveir í Gerðunum og bóndinn á Þórlaugargerði eystra.
# Fimm bændur af átta á Kirkjubæjum.
# Bóndinn á Vestri-Vesturhúsum og „tómthúsmaðurinn“ á Eystri Löndum.
# Bændurnir tveir á Eystra- og Vestra-Stakkagerði og tómthúsmaðurinn í Landakoti.
# Bóndinn í Háagarði og bóndinn í Miðhlaðbæ (Vilborgarstaðajarðir), einn bóndinn á einni Vilborgarstaðajörðinni að auki og svo einni Kirkjubæjajörðinni. (Sjá Blik, ársrit Vestmannaeyja, árið 1959, bls. 108-109).

==Votheysgerð í Vestmannaeyjum.==

Staðreyndin mun vera sú, að árið 1947 var fyrst borið við að verka vothey eða súrhey í Vestmannaeyjum. Fyrstu fimm árin var þessi votheysgerð í smáum stíl. En sumarið 1965 fór þessi heyverkun mjög í vöxt. Dalabúið?

Votheysgerð í byggðarlaginu var sem hér segir á árunum 1965 - 1972:
1965: 1300 rúmmetrar <br>
1966: 1170 rúmmetrar <br>
1967: 630 rúmmetrar <br>
1968: 275 rúmmetrar <br>
1969: 140 rúmmetrar <br>
197Ó: 300 rúmmetrar <br>
1971: 75 rúmmetrar <br>
1972: 50 rúmmetrar <br>

==Skrá yfir matjurtagarða Vestmannaeyinga og „önnur sáólönd“ frá 1791 - 1963,==
fjölda þeirra og heildarstærð, eins og þennan fróðleik, er að finna í opinberum heimildum.

Frá 1791, að byrjað var að skrá tölu kálgarða í Vestmannaeyjum, til ársins 1810 eru það næstum einvörðungu danskir kaupmenn eða verzlunarstjórar þeirra, sem rækta gulrófur, næpur og fl. skyldar matjurtir við hús sín eða íbúðir. Stærð þeirra garða er hvergi skráð. Nú tekur garðrækt Eyjamanna vaxtarkipp, því að Mad. Ericsen, hin danska frú í Frydendal, hefur hafið kartöflurækt í Eyjum. Hún
fær brátt byr. (Sjá grein um störf hennar hér í ritinu). Þá er tekið að
mæla flatarmál matjurtagarðanna. Síðan er hætt að telja þá árið 1877.

Smámsaman læra Eyjamenn að skilja gildi þess að rækta rófur, næpur o.fl. matjurtir við hús sín. Þá fjölgar görðunum, en ekki þykir taka því að skrá flatarmál þeirra.

==„Kálgarðar og annað sáðland“==
eins og eftirfarandi skrá er nefnd í opinberum heimildum. Lítill vafi er á því, að töluverður hluti þessa „sáðlands“ eru sáðhafraakrar, þar sem ræktunarmenn sá höfrum í brotna landið sitt.

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-07-30T08:39:52Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-07-27T11:50:02Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, V. hluti

2007-07-27T11:09:01Z

Johanna:

Blik 1980

2007-07-27T08:57:33Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum|Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum IV. hluti|IV. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum V. hluti|V. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum VI. hluti|VI. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) IV. hluti|IV. hluti]](Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Þjóðhátíð Vestmannaeyja|Þjóðhátíð Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Hafsteinn Stefánsson (kvæði)|Hafsteinn Stefánsson (kvæði)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]
* [[Blik 1980/Leikfélag Vestmannaeyja 70 ára.|Leikfélag Vestmannaeyja 70 ára.]]
* [[Blik 1980/A-A samtökin í Vestmannaeyjum|A-A samtökin í Vestmannaeyjum]]

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, IV. hluti

2007-07-27T08:55:54Z

Johanna:

==Byggingarbréf.==
Mér finnst það hæfa að birta hér afrit af einu byggingarbréfi Eyjabænda, sem Bliki barst á sínum tíma, þegar ég vann að því sem ákafast að afla gagna til að skrifa þetta ágrip af búnaðarsðgu Vestmannaeyja. Glöggur lesandi vegur og metur ákvæði þessa byggingarbréfs, réttindi bónda og skyldur.

Magnús Jónsson umboðsmaður yfir þjóðjörðum í Vestmannaeyjum '''Gjöri kunnugt:''' að ég byggi Jóni Péturssyni jörðina Eystra-Þórlaugargerði í Vestmannaeyjum, sem
fóðrar eina kú og einn hest, auk annarra hlunninda, til að mynda hagagöngu í Elliðaey fyrir fimmtán og á heimalandi fyrir tólf fjár, einnig fuglatekju á báðum þessum stöðum og í Hellisey, Súlnaskeri og Stórhöfða móts við þá, er þar eiga hlut í, til ábúðar og leigunota frá næstkomandi fardögum með þessum skilmálum:

:1. Hann skal gjalda hvert ár fyrir lok júnímánaðar í ákveðna landsskuld af jörðinni - hndr. 60 ál. (segi sextíu álnir) á landsvísu, og greiða skuldina heima hjá mér í peningum eða innskrift hjá kaupmönnum, sem ég tek gilda, eða þá með fiski og dún, eftir því verði, sem sett er á þessa landaura í verðlagsskrá hvert ár, enda sé það verð ekki hærra en gangverð í gjalddaga. Landskuldina ber að greiða eftir meðalalin þeirrar verðlagsskrár, sem ræður á réttum gjalddaga.
:2. Sé landskuldin eigi greidd í ákveðinn tíma, verður hún tekin lögtali samkvæmt lögum 16. des. 1885 um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, og fer að öðru leyti eftir því, sem fyrirmælt er í lögum 12. jan 1884 um byggingu, ábúð og úttekt jarða, 24. gr.
:3. Hann skal gjalda alla þá skatta og skyldur, sem leiguliða ber að gjalda að lögum þeim, er nú eru í gildi eða seinna verða sett án alls endurgjalds af landsdrottni.
:4. Hann skal vandlega yrkja og rækta tún jarðarpartsins, og sér í lagi:
:a) slétta það, sem þýft er í túninu, svo að nemi minnst 50 ferföðmum á hverju ári.<br>
:b) á l hverju ári bera á túnið allt, sem til þess er nýtilegt.<br>
:c) drýgja áburðinn svo sem verður með moldu, þangi, fiskinnýflum og öðru, og skal hann, ef hann ekki býr sjálfur á jörðinni, hafa þar hey sitt og kú í fjósi, svo að túnið fái sem mestan og beztan áburð.<br>
:d) hey eða áburð má hann eigi selja frá jörðinni.<br>
:e) hann skal verja vandlega túnið, bæði vor og sumar, við átroðningi af mönnum og skepnum.<br>
:f) einnig ber honum að yrkja vel kálgarð sinn og halda honum við sem bezt. Verði umboðsmaður var við hirðuleysi hjá landseta í þessum greinum, skal honum vera heimilt að láta tvo skynsama menn óviðriðna, sem sýslumaður nefnir til, skoða og meta meðferð landseta á jörðinni; þá eftir því sem fyrirmælt er í lögum 12. jan. 1884, 19. gr.,sbr. 23. gr., og varðar það sér í lagi útbyggingu, ef hann verður uppvís að því að hann hafi selt eða á annan hátt afhent hey eða áburð frá jörðinni.
:5. Leiguliði skal ætíð og á kostnað sjálfs sín, halda vel uppi húsum á jörðinni, bæði að viðum, veggjum og þaki; og þegar hann fer burt af að lögum, ásamt húsgörðum og túngörðum, hvernig sem ofanálag það hefur verið, er hann fékk eða átti að fá, þá er hann tók,við jörðinni, og skal hann sjálfur heimta það á sinn kostnað. Byggi leiguliði ný hús á jörðinni á sinn kostnað, má hann ekki rjúfa þau né flytja, nema umboðsmaður leyfi, og skal hann fyrst bjóða honum þau til kaups eftir virðingu þeirri, sem á þau er sett af óviðriðnum, skynsömum mönnum. Sama er að segja um heyflutinga af jörðinni, og skal með hvorttveggja fara eftir hinum gildandi lögum, sem sé lögum 12. jan. 1884, 9. og 10. gr.
:6. Finnist brestir á húsum, túni,túngörðum eða öðru, þegar leiguliði flytur sig af jörðinni eða hann deyr, skal hannn eða bú hans og erfingjar bæta þá eftir löglegri virðingu. Skoðunar- og virðingargjörð þann, sem að jörðinni fer.
:7. Hann skal halda undir jörðina öllu því, sem henni heyrir til með réttu, af túni, beitilandi og fuglatekju o.s.frv. Reyni nokkur að ná undan honum einhverju af þessu, skal hann tafarlaust segja umboðsmanni til, og fer þá eftir lögum 12. jan. 1884, 12. gr. síðari málsgrein.
:8. Leiguliði má ekki skera meira húsatorf en þörf gerist, og ekki má hann skera meira torf en álnarlangt.
:9. Um allan reka fyrir landi jarðarinnar, hvort sem hann er landfastur eða ekki, skal hegða sér eftir auglýsingu umboðsmanns um skipti á rekafjörum og reka í Vestmannaeyjum, dagsettri 25. febr. 1896 og þinglesinni á manntalsþingi s.á., þangað til öðruvísi verður fyrir skipað.
:10. Hann má ekki taka húsmenn eða lausamenn á jörðina, ekki heldur leigja eða ljá nokkuð af túni, beiti landi eða fuglatekju, nema umboðsmaður leyfi. Hann skal haga sér nákvæmlega eftir sambykkt um ýmisleg atriði, sem snerta fuglaveiðar í Vestmannaeyjum, 16. júlí 1885. Lundi skal friðaður sóla á milli á virkum dögum, svo og alla helgidaga. Enga pysju má veiða nema í Almenningsskeri og fýlabyggð með samþykki sameignarmanna(sbr. bréf landshöfðingja 20. nóv. 1889).
:11. Hann skal yfir höfuð vera umboðsmanni hlýðinn og trúr, og í öllu breyta eftir landslögum og skipunum yfirvalda.
:12. Með þessum skilmálum er Jóni Péturssyni heimil ábúð áðurnefndrar jarðar ævilangt, og ekkju hans eftir hans dag, meðan hún er ógift. En haldi hann ekki skilmála þessa, varðar það útbyggingu, sbr. lög 12.jan. 1884, 18. og 19., 22 og 23.gr. Þá útbygging skal birta honum fyrir nóttina helgu, og skal hann þá fara af jörðinni 14.dag næstkomandi maímánaðar. Ef leiguliði beitir þrásetu eða vill eigi fara af jörðinni, þá er honum hefur verið byggt út löglega (á réttum tíma; bréflega og við votta), eða byggingartími er á enda, eða svo er ástatt, sem segir í 24. grein laga 12.jan.1884, þá fer eftir því, sem fyrir er mælt í 29. grein nefndra laga. Vilji hann ekki lengur búa á jörðinni, skal hann segja hennilausri fyrir nóttina helgu, og ella sitja kyrr á jörðinni til næsta árs. yfir höfuð verður um réttindi og skyldur landsdrottins og leiguliða að breyta eftir lögum 12. jan. 1884 um bygging, ábúð og úttekt jarða.
:13. Af þessu byggingarbréfi eru tvð samhljóða bréf rituð; annað, frumbréfið, sem fest verður við skoðunar- og virðingargjörðina, selst í hendur leiguliða, en hitt geymir umboðsmaður, og er á það rituð skuldbinding leiguliða að hlýðnast skilmálunum. Þegar Jón Pétursson fer af jörðinni, skal hann skila aftur byggingarbréfinu. Þessu til staðfestu er nafn mitt undirskrifað og innsigli hjá sett.
::Vestmannaeyjum, 11. febrúar 1905.
::Magnús Jónsson
::Vestmannaeyjasýsla (Stimpill)

:Við byggingarbréfi því, sem þessu er samhljóða, og skoðanagjörð þeirri, sem um er getið 12. og 13. grein, hefi ég nú tekið, og skuld bind mig að halda skilmála þessa í öllum greinum.
::Vestmannaeyjum, 11. febrúar 1905.
::Jón Pétursson

:vitundarvottar
:Bjarni Einarsson.
:Sigurður Sveinbjörnsson
:Bygginarbréf handa Jóni Péturssyni fyrir jörðinni Eystra Þórlaugargerði. Byggingarbréf þetta samþykkist hér með. Í stjórnarráði Íslands, 18. marz 1905.
:F.h.r. Kl. Jónsson.
:Jón Hermannsson.

==Töluverðum hluta Heimaeyjar skipt í ræktunarskákir.==

Hin beinskeyttu hvatningarorð, sem ég hefi skráð hér eftir hinum kunnu jarðræktarfrömuðum og forgöngumönnum í íslenzkum land búnaðar- og jarðræktarmálum, höfðu vissulega mikil áhrif á hug og hjarta Eyjamanna til ræktunarmálanna og orkuðu á þá til átaka í þessum efnum. Jafnframt orkuðu skrif
þeirra á hug og skoðanir bænd og búafólksins yfirleitt í byggðarlaginu varðandi það, að eftir yrði gefið og þurrabúðarfólkinu gefinn kostur á landi til ræktunar, brátt fyrir túlkun og skoðanir bændanna á sérréttindaákvæðum byggingarbréfanna.

Nú var ekki til setu boðið lengur. Hinir áhugasömu og dugmiklu stjórnarmenn Búnaðarfélags Vestmannaeyja tóku nú til óspilltra málanna.

Eftir því sem ég les í rituðu máli Þorbjörns bónda Guðjónssonar á Kirkjubæ, fyrsta gjaldkera Búnaðarfélagsins og síðan formanns þess, þá var samningurinn milli Eyjabænda annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar gjörður með þeim ákvæðum, að 19 jarðir á Heimaey voru teknar úr ábúð. Bændur á þessum jörðum fengu að halda túnum sínum og fengu að auki 2 ha. af mólandi til ræktunar
eða beitar. Svo fengu þeir að auki lækkuð afgjöld, svo að nam töluverðum hluta hins eiginlega samningsbundna afgjalds eða 15%.

Alls skyldu svo að auki 29 jarðir í Eyjum fá 7 ha. lands af sæmilega ræktanlegu landi, og voru tún þeirra falin í því flatarmáli. Að auki skyldu svo þessar 29 jarðir fá 2 ha. af grýttu og gróðurlitlu landi.

Því ræktanlega landi á Heimaey, sem þá var eftir óskipt, þegar bændum höfðu verið mældar út bessar skákir, var skipt í 2 ha. skákir eða þar um bil, og skyldi svo þurrabúðarmönnum gefinn kostur að fá þær til ræktunar.

Ekki leið á löngu þar til Búnaðarfélag Vestmannaeyja taldi nálega 100 félagsmenn, sem þegar höfðu fengið land til ræktunar, flestir a.m.k. Og nú var tekið til hendinni svo að um munaði í ræktunarframkvæmdum Eyjamanna.

Á þessu tímaskeiði í útgerðarsögu Vestmannaeyja var það algengast, að mikill hluti Eyjabáta var ekki gerður út að sumrinu. Þá lágu bátar Eyjamanna við ból sín á höfninni eða stóðu í dráttarbraut. Eyjamönnum sjálfum gafst þá tóm til að
stunda jarðræktarstörfin og það gerðu þeir af áhuga og ötulleik, svo að árangurinn leyndist ekki og bar bráðlega ríkulegan ávöxt.

==B.V. gengur í Búnaðarsamband Suðurlands.==

Árið 1908 stofnuðu búnaðarfélög bænda á suður- og suðvesturlandi með sér samband, sem hlaut nafnið Búnaðarsamband Suðurlands. Til gangur þessara búnaðarfélagasamtaka var m.a. sá, að stuðla að aukinni fræðslu meðal bænda í jarðræktar- og búnaðarmálum og svo búpeningsrækt, auðvelda kaup þeirra á margskonar jarðræktaráhöldum og stærri tækjum, svo sem plógum, sláttuvélum, herfum og dráttarvélum, sem þá var tekið að bóla á. Þá veitti Búnaðarsamband Suðurlands bændum aðstoð við að nálgast áburð, sem þá var allur keyptur erlendis. Samband þetta veitti bændum einnig styrk til jarðræktarframkvæmda og var milliliður um útvegun á fjármagni til margskyns búnaðarframkvæmda í sveitum. Brátt fór mikið orð af því, hversu Búnaðarsamband suðurlands reyndist bændastéttinni hallkvæmt hagsmunasamband, sem fékk miklu áorkað.

Á aðalfundi Búnaðarsambands Suðurlands 1926 lá fyrir inntökubeiðni frá Búnaðarfélagi Vestmannaeyja og var hún fúslega samþykkt af öllum fundarmönnum.

==Meginathafnir stjórnar Búnaðarfélags Vestmannaeyja á árunum 1924-1954.==

'''Leysa þurfti úr vanda'''. Segja má með sanni, að hinni fyrstu stjórn Búnaðarfélgs Vestmannaeyja var mikill vandi á höndum, er hún hóf starf sitt til eflingar ræktunarmálum Eyjamanna og landbúnaði í heild. Fyrsta vandamálið var sálfræðilegs eðlis, ef svo mætti orða það. Orka þurfti á hug Eyjabænda, svo að þeir fengjust án úlfúðar eða ófriðar til að láta af hendi hefðbundin réttindi á öllu landi Heimaeyjar utan hins lögboðna verzlunarsvæðis sunnan við höfnina.

Þarna tók stjórnin þau ráð að fá þjóðkunna áhrifamenn og þekkta forgöngumenn íslenzka landbúnaðarins til þess að kynna sér allar ræktunaraðstæður í Eyjum og láta síðan í ljós álit sitt og skoðanir um þessi hagsmunamál alls Eyjafólks í heild. Árangurinn af þessu starfi félagsstjórnarinnar voru ferðir hinna þjóðkunnu manna til Eyja og skrif þeirra, sem ég hef drepið hér á og birt að nokkru leyti. Áhrif þessara skrifa urðu heilladrjúg. Þau vöktu skilning Eyjabænda og búaliðs á nauðsyn þess, að þeir hættu með öllu að hanga í bókstafnum, ef þá einhver var, og slökuðu á öllum óljósum ákvæðum um einkaréttindi sín á landinu.

Þannig leystust þessir hnútar friðsamlega öllu Eyjafólki til heilla og blessunar. - Þetta var hinn fyrsti sigur búnaðarfélagsstjórnar í þessum miklu hagsmunamálum. Þar naut stjórnin vissulega heilladrjúgrar hjálpar áhrifamanna, - líka innan bæjarfélagsins, eins og ég hefi getið um og vil hér endurtaka og undirstrika.

Verkfærakaup. Með jarðræktarlögunum 1923 var jarðræktarmönnum gerð leiðin auðveldari til lána út á jarðræktarframkvæmdir. Einnig voru þar ákvæði um styrk úr ríkissjóði út á unnar jarðabætur. Búnaðarfélög hreppanna eða kaupstaðanna voru þarna milliliðir, höfðu samband við Búnaðarfélag Íslands um lán og styrkveitingar til einstaklinganna, sem inntu af hendi jarðræktarframkvæmdir.

Í þessum efnum var stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja vel á verði og veitti drengilega aðstoð sína til þess að útvega þessi lán og styrki. Sú aðstoð var einstaklingunum miki hvatning. Í fjárþröng sinni á kreppuárum notuðu jarðræktarmenn æði oft þessa styrki til kaupa á nauðsynlegum verkfærum til þess að geta haldið fram með og aukið jarðræktina til stuðnings og aukinna fæðufanga heimili sínu.

Þá festi stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja sjálf kaup á ýmsum stærri jarðyrkjuverkfærum, svo sem plógum, herfum og völturum. Einnig festi hún kaup á smærri verkfærum, handverkfærum margskonar, sem félagsmenn keyptu síðan af Búnaðarfélaginu eða fengu lánuð um stundarsakir sér til vinnuléttis.

Búnaðarfélagsstjórnin keypti forardælur, sem hún lánaði félagsmönnum til þess að dæla upp áburðarlegi úr safnþrónum. Þær voru fluttar milli manna allt vorið.
Þær léttu vissulega öll þessi störf,- gerðu mönnum auðveldara að dreifa áburðarleginum á túnin og í garðana.

==Ráðnir Búfræðingar til starfa.==

Þegar í upphafi ræktunartímabilsins sá búnaðarfélagsstjórnin mikla nauðsyn þess að fá vana jarðræktarmenn til Eyja með stórvirk nýtízkutæki til þess að vinna fyrir félagsmenn og kennna þeim að nota verkfæri, ef þeir æsktu þess. Hér naut Búnaðarfélag Vestmannaeyja aðstoðar Búnaðarsambands Suðurlands.

Haustið 1926 réð Búnaðarsamband Suðurlands til Eyja Ingimund Jónsson, búfræðing frá Hala í Holtum, síðar bónda þar, til þess að plægja fyrir Eyjamenn. Allur þorri þeirra hafði þá ekki séð plóg áður eða séð unnið með honum. Búfræðingurinn plægði 3 dagsláttur lands í Eyjum þetta haust eða um það bil einn hektara (ha)

Það mun hafa verið veturinn 1928 að stjórn Búnaðarsambandsins réð til Eyja jarðyrkjumann með dráttarvél. Hann hét Ásmundur Guðmundsson. Þann vetur tætti
hann 8-9 ha. lands fyrir Eyjamenn. Það bótti mikilvægt og markvert framtak.

þessi dráttarvélarnotkun í Eyjum leiddi til þess, að áhugi búnaðarfélagsstjórnarinnar og skilningur á gildi dráttarvélarinnar vaknaði.
Stefnt skyldi að því að kaupa dráttarvél til bæjarins. Það mál var rætt við búnaðarmálastjóra í Reykjavík sökum þess, að Búnaðarfélag Íslands réði svokölluðum Vélasjóði, sem ætlað var að lána fé til jarðyrkjuvélakaupa. -Þá vantaði einnig mann til Eyja, sem kynni að stjórna slíkri vél og vinna með henni. Búnaðarmálastjóri leysti drengilega úr þessum vanda Eyjamanna.

Árið 1928 sendi búnaðarmálastjóri til Eyja nýútsprunginn búfræðing frá Bændaskólanum á Hólum í Hjaltadal. Sá heitir Helgi Benónýsson frá Draghálsi í Skorradal. Stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja réði þennan búfræðing til starfa í Eyjum þá þegar. Hann vann síðan jarðyrkjustörf Eyjamenn næstu 10 árin.

Hann kvæntist vestmannaeyskri heimasætu og undi yfirleitt vel hag sínum í Eyjum.
Bráðlega eftir komuna til Eyja og fastráðninguna þar, gekkst Búnaðarfélag staðarins í ábyrgð fyrir kr. 2000,00 til handa búfræðingnum til kaupa á dráttarvél. Stjórn félagsins vildi heldur ýmissa hluta vegna, að búfræðingurinn ætti sjálfur dráttarvélina en Búnaðarfélagið og styrkti hann óhikað til kaupanna.

Oft var það bæði fyrr og síðar búnaðarfélagsstarfinu og jarðræktarmönnum Eyjanna til styrktar og framdráttar, hversu stjórnarmennirnir höfðu sjálfir mikið lánstraust og voru þekktir reiðumenn í öllum viðskiptum.

==Byggð kartöflugeymsla.==

Árið 1939 lauk stjórn Búnaðarfélagsins við að láta byggja kartöflugeymslu til nota félagsmönnum. Hún var sérstaklega ætluð til geymslu á útsæðiskartöflum. Hannes Sigurðsson, bóndi á Brimhólum, þá gjaldkeri Búnaðarfélagsins, sá um framkvæmd þessa verks. - Geymslan kostaði þá um kr. 2000,00 fullgerð til notkunar. Hún þótti síðan mikið þarfaþing öllum bæjarbúum, sem hana notuðu, og þeir voru margir. Hún var byggð í námunda við Brimhóla og þá falin gjaldkera Búnaðarfélagsins til umsjónar. Þar voru lyklavöldin.

==Búfræðsla==

Brátt eftir að Búnaðarfélag Vestmannaeyja tók til starfa, vann stjórn þess að því að auka fræðslu almennings í garðyrkju, túnrækt og fóðrun búfjár. Í þessu starfi naut stjórnin aðstoðar og hjálpar Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarsambands Suðurlands.

Veturinn 1927 sendu þessi búnaðarsamtök í sameiningu einn af ráðunautum sínum til Vestmannaeyja til þess að fræða bæjarbúa um garðyrkju. Það var hinn kunni
garðyrkjuráðunautur Ragnar Ásgeirsson. Þá átti almenningur í bænum þess kost að hlusta á fyrir lestra hans um kartöflurækt, rófnarækt og ræktun fleiri garðávaxta. Þá flutti hann einnig fyrirlestur um kartöflusýkina, sem þá olli orðið miklum skaða víða um land. Margir Eyjamenn hlustuðu á þessa fyrirlestra ráðunautsins, enda var garðræktin þá mikilvægur þáttur í fæðuöflun Eyjafólks.

Árið 1929 var haldið búnaðarnámskeið í Eyjum. Þá fluttu þar fyrirlestra um jarðrækt og garðrækt ráðunautar Búnaðarfélags Íslands, þeir Pálmi Einarsson og
Ragnar Ásgeirsson. Einnig styrkti þá Búnaðarfélag Íslands Kvenfélagið Líkn í Eyjum til þess að halda námskeið í matreiðslu grænmetis.

Síðla sumars 1938 heimsóttu Eyjar tveir landkunnir menn og héldu þar fyrirlestra á vegum Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Það voru þeir Steingrímur Steinþórsson, búnaðarmálastjóri, og Jörundur Brynjólfsson, bóndi í Skálholti og alþingismaður.

Um haustið sendi síðan Búnaðarfélag Íslands tvo kunnustu ráðunauta sína til Eyja til þess að halda þar námskeið með fyrirlestrahaldi um nautgriparækt, garðrækt og almenn búnaðarmál. Þetta voru þeir ráðunautarnir Páll Zophoníasson og Stefán Þorsteinsson.
Þegar leið fram á veturinn, kom Árni ráðunautur Eylands til Eyja og flutti almenningi fyrirlestur um búnaðarmál og sýndi merka kvikmynd til skýringar máli sínu. Að málflutningi þessara gesta var gerður góður rómur í kaupstaðnum.

Vissulega hafði sú búnaðarfræðsla, sem þeir veittu almenningi í bænum, áhrif og gildi búnaðarmálum Eyjamanna til framdráttar og eflingar

Árið 1949 sendi Búnaðarsamband Suðurlands einn af ráðunautum sínum til Vestmannaeyja til þess að efna til fræðslustarfs um búnaðarmál og leiðbeina jarðræktarmönnum. Þá reyndist áhugi Eyjafólks á landbúnaði enginn orðinn, svo að
áheyrendur fyrirlestranna voru engir nema stjórnendur, Búnaðarfélagsins og þó ekki allir.

==Verzlun Búnaðarfélagsins.==

Þá var það veigamikið hagsmunamál öllum jarðræktarmönnum í Eyjum og mjólkurframleiðendum að ná sem allra hagkvæmustum kaupum á margskonar vörum, sem nauðsynlegar eru jarðræktarmönnum og mjólkurframleiðendum, svo sem tilbúnum áburði, fóðurbæti, útsæðiskartöflum, grasfræi, girðingarefni o.fl. o.fl.
- Bráðlega stofnaði stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja til innkaupa á þessum vörum öllum og rak verzlun með þær um árabil á vegum félagsins.

Árið 1926 eða tveim árum eftir stofnun, mun Búnaðarfélag Vestmannaeyja hafa hafið verzlun sína með ýmsar þarfir bænda og annarra jarðræktarmanna og mjólkur
framleiðenda. Þetta ár fékk það keypt til Eyja 115 poka af loftáburði og var það fyrsti loftáburðurinn, - saltpétur, - sem fluttist til Eyja. Þá var knappt um gjaldeyri og þurfti að sækja um þau leyfi til opinberra stjórnvalda. Það mun
staðreynd, að búnaðarmálastjórinn, Sigurður Sigurðsson, beitti sér fyrir því í það sinn, að Búnaðarfélag Vestmannaeyja fengi gjaldeyri fyrir áburðarkaupum þessum. - Eitt hvað fékk þá Búnaðarfélagið keypt af fóðurbæti, sem keyptur var frá Englandi.

Lengst af var Hannes Sigurðsson, bóndi á Brimhólum, forstöðumaður þessa verzlunarstarfs. Hann var jafnframt gjaldkeri Búnaðarfélagsins um árabil. Hann þótti ætíð inna af hendi þetta framkvæmdastjórastarf af mikilli trúmennsku og hyggni. Þegar borið var saman almennt söluverð á nefndum vörum í bænum við útsöluverð Búnaðarfélagsins, var hagnaður félagsmanna býsna mikill af samtökum þessum og rekstri. Einnig hafði Búnaðarfélagið sjálft nokkurn fjárhagslegan hagnað af vörusölunni. Þann hagnað notaði stjórnin til áhaldakaupa. Hún keypti fyrir þá peninga plóga, herfi, forardælur, heysnúningsvélar og svo síðast fullkomna dráttarvél, með plóg og herfi. Auðvitað hrukku ekki þessir fjármunir til allra þessara kaupa, en þeir léttu þau, og hyggindi og vilji stjórnarmanna á þessu sviði jók Búnaðarfélaginu lánstraust og álit. Vitaskuld naut það einnig lána úr Vélakaupasjóði ríkisins til allra þessara verkfæra- og vélakaupa.

Það var vitað mál, að kaupmönnum í bænum var ekki sérlega hlýtt til vörukaupa og verzlunarreksturs Búnaðarfélags Vestmannaeyja.

Dag nokkurn lagði Gunnar Ólafsson kaupmaður og aðaleigandi Tangaverzlunarinnar leið sína í vörusölu Búnaðarfélagsins til þess að glettast við Hannes bónda og hafa orðaskipti við hann í hálfkæringi, en bóndi var jafnan léttur í máli og viðbúinn öllu. Hann þekkti líka vel allt sitt heimafólk.

„Láttu mig stíga á vigtina hjá þér, Hannes bóndi,“ sagði kaupmaðurinn í gáska sínum og hálfkæringi, - glettni blandinni gremju. - Það var auðsótt mál. Hannes bóndi notaðist við gamla svokallaða „desimalvog“ með lóðum. Hún hafði vikið úr einni verzluninni fyrir nýrri gerð af vogum, sem gerð var af meiri og fullkomnari tækni. Þessa gömlu vog hafði Búnaðarfélagsstjórnin fengið síðan lánaða til þess að spara félaginu kostnað við verzlunar rekstur sinn.

Hannes bóndi tíndi mörg lóð á lóðarflöt vogarinnar, því að kaupmaður var vel í holdum. Loks tókst að ná jafnvægi. „Já, þetta vissi ég,“ sagði kaupmaður höstum rómi. „Vogin þín er vitlaus, og þú snuðar alla, sem skipta við þig. Það þyrfti almenningur í bænum að fá að vita.“ „Þetta hefur mig lengi grunað,“ sagði Hannes bóndi, „því að lóðin eru öll fengin að láni hjá Tangaverzluninni. Þá byrfti almenningur hér í bæ að fá að vita það, hvernig hún hefur grætt sína miklu fjármuni.“ - Þar með tóku þeir kunningjarnir upp léttara hjal, og þó ef til vill ekki allt græsku laust.

En nú voru: tímar mikilla breytinga og jafnvel byltinga á næstu grösum. Seinni heimsstyrjöldin hófst haustið 1939. Meðal annars hófust þá tímar þrenginga og víðsjálni í allri verzlun og viðskiptum. Brátt þrengdi að um allan innflutning til landsins. Einnig urðu þá öll gjaldeyrisviðskipti erfiðari.

Búnaðarfélag Vestmannaeyja átti nú orðið undir högg að sækja um gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir fóðurvðrum, áburði og grasfræi, svo að það helzta sé nefnt. Til allrar hamingju hafði félgið þá fest kaup á hinum mikilvægu og fullkomnu jarðyrkjutækjum eða stuðlað að kaupum þeirra til bæjarins.

Allt verðlag fór ört vaxandi. En söluverð framleiðendanna var fært í fjötra. Mjólkurverðið mátti ekki hækka nema með leyfi vissra stjórnvalda. Og það leyfi fékkst ekki fyrst um sinn a.m.k. - Menn missa smámsaman áhuga á rekstri þeim, sem skilar engu öðru en tapi, en kostar þó mikið strit og margskyns fyrirhðfn.

Og nú tók líka sundurþykkja að kræla á sér innan Búnaðarfélagsstjórnarinnar. Meiri hluti hennar vildi ekki láta Búnaðarfélagið reka verzlun sína lengur. Hann fékk því framgengt, að öll innflutnings- og gjaldeyrisleyfi félagsins voru afhent kaupmðnnum og kaupfélaginu í bænum til nota. Þá tóku félagsmenn í taumana og deildu hart á stjórnina. Flokkadrættir og pólitík létu á sér kræla í ríkum mæli hjá almenningi í bænum gagnvart meirihlutamönnum í búnaðarfélagsstjórninni. Klögumálin gengu á víxl og hart var deild með brigzlyrðum og buslugangi.

Þetta, mun hafa gerzt árið 1940. Næsta ár var þessu kippt í lag almenningi í bænum „til yndisauka“, með því að Búnaðarfélagið hóf verzlun sína á ný með Hannes bónda í fararbroddi. Hann þótti jafnan standa sig með afbrigðum vel í því þjónustustarfi. Og alltaf skilaði verzlun Búnaðarfélagsins arði, þó að það seldi vörur sínar undir gangverði í kaupstaðnum.

Til dæmis um vörukaup Búnaðarfélagsins árið 1944 óska ég að nefna, að þá keypti það 400 poka af útsæðiskartöflum handa félags mönnum eða 20 smálestir, 1000 kg.
af grasfræi og 2000 kg. af sáðhöfrum. Kjarnfóðurkaup þessarar verzlunar á ári hverju nam tugum tonna.

Í árslok 1946 nam skuldlaus eign Búnaðarfélags Vestmannaeyja kr. 42.197,oo. Petta þótti töluvert fé þá. Þá ber að hafa í huga, að allar eignir félagsins höfðu verið afskrifaðar.

Í árslok 1947 voru skuldlausar eignir Búnaðarfélagins metnar á kr.
53.816,68 og við árslok 1948 kr. 68.265,oo.

Og eignir Búnaðarfélags Vestmannaeyja áttu þá eftir að fara drjúgum vaxandi að verðgildi ár frá ári.

Ég greini hér þessi dæmi um hinn trausta fjárhag Búnaðarfélagsins undir stjórn þessara fulltrúa fólksins, sem áttu það að hugsjón að efla með Eyjamönnum aukinn landbúnað, ekki minnst til þess að tryggja almenningi í bænum betra heilsufar
og batnandi efnahag.

Þessara talna get ég hér til þess að sýna og sanna, hversu mikinn og heilladrjúgan ávðxt félagsstörf búnaðarfélagsstjórnarinnar báru til hagsbóta öllum almenningi í Eyjum, því að hagur Búnaðarfélags Vestmannaeyja á þessum fyrstu 30 aldursárum sínum var öllu byggðarlaginu til mikillar blessunar og
hags- og heilsubóta. Og hefi ég þá í huga hina miklu mjólkurneyzlu ungra og aldna í Eyjum á þessum árum. Blær mjólkurskortsins var fyrir löngu horfinn af barnsandlitunum. - En sagan endurtekur sig, segir máltækið. Og það gerist einmitt í Vestmannaeyjum á síðari árum þessa tímabils, sem ég fjalla
um hér í grein minni. Ég kem að því síðar, þegar ég hefi sýnt lesanda mínum og sannað honum hið mikla jarðabótaverk, sem Eyjamenn komu í framkvæmd á árunum 1924-1954 og síðar, þó að allt færi það rýrnandi ár frá ári eftir heimsstyrjöldina, þar til yfir lauk með eldsumbrotunum 1973.

==Bygging safngryfja.==

Mikilvægt verkefni búnaðarfélagsstjórnarinnar var það að stuðla að því í ríkum
mæli, að jarðyrkjumenn Eyjanna byggðu sér safngryfjur við tún sín til þess að safna í slógi og salernisáburði m.m. að vetrinum til áburðar á tún sín og í garðlönd að vorinu. Til þess að fá þessum mikilvægu þðrfum fullnægt sem mest og
bezt, festi stjórnin kaup á steyputimbri, sem síðan var lánað þeim mönnum, sem óskuðu að byggja þessar safngryfjur. Um tíma festi stjórn Búnaðarfélagsins einnig kaup á sementi, sem hún lánaði.

jarðræktarmönnum í þessu skyni. Hún tók væntanlegan jarðræktarstyrk þeirra í veð fyrir sementsláninu. Þessi umsvif Búnaðarfélagsstjórnarinnar gagnaðist mörgum
mæta vel og efldi mjög athafnir manna og framtak til að byggja safngryfjurnar, svo að áburðurinn notaðist þeim betur, en nóg var af honum í verstöðinni á vissum tíma árs, þ.e. á vertíð.

Jarðabótaskýrslur þær, sem ég birti hér á bls. 72 og bls. 74 gefa okkur nokkra hugmynd um hið mikla framtak, sem Eyjamenn inntu af höndum á þessu sviði á árunum 1926-1967. Þá er rétt að minna á það, að nýtízku flutninga tæki komu hér til sögunnar og léttu alla flutninga stórlega. Fyrsta flutningabifreiðin var flutt til Eyja í júlí 1919. Margar komu á eftir næstu árin. Gildi þeirra og
mikilvægi fór árvaxandi með aukinni vegalagningu um Heimaey, t.d. með ræktunarveginum í kringum Helgafell og Stórhöfðavegi.

==Viðkvæm vandamál.==

Eftir að landi Heimaeyjar var skipt í ræktunarskákir, þá áttu leiguliðasamningar bændanna í Eyjum við ríkisvaldið eftir að valda nokkrum erfiðleikum. Margir þeirra og svo þurrabúðarmenn í skjóli þeirra voru enn á þeirri skoðun, að frjálst væri að láta sauðfé ganga óhindrað um land Heimaeyjar svo að segja allt árið, því að túnræktar- og garðræktarmönnum bæri skylda til að girða landspildur sínar fjárheldri girðingu.

Stjón Búnaðarfélags Vestmannaeyja neyddist til að taka þessa fjárbeitardeilu til úrlausnar, þó að það væri viðkvæmnismál og jafnvel hitamál sumra fjáreigendanna. - Eins og svo oft áður, þá reyndust framámenn Búnaðarfélags Íslands jarðræktar- og garðræktarmönnum í Eyjum áhrifaríkastir og hallkvæmastir í þeirri deilu, sem spratt af fjárbeit þessari. Hún fékk þann endi 1932, að undirritaður var samningur milli Eyjabænda og ríkisvaldsins. Stjórnarráð Íslands staðfesti hann árið eftir. Hann var efnis, að fjárbeit á landi Heimaeyjar skyldi með öllu lokið. - Fjöllin á Heimaey skyldu girt fjárheldri girðingu og allt sauðfé
manna síðan látið ganga þar til beitar. Girðingarefnið skuldbatt ríkissjóður sig að greiða og láta flytja Eyjabændum heim að kostnaðarlausu. Hins vegar skyldu svo bændur setja upp allar girðingar ríkinu að kostnaðarlausu. Þessar skuldbindingar voru undirritaðar af báðum aðilum vorið 1933. Síðan bar Eyjamönnum að annast viðhald girðinganna á eigin kostnað.

Kúaeigendum bar að beita kúm sínum innan eigin girðingar hvers og eins. Jafnframt þessu var öll hrossabeit á Eynni afráðin í girðingu sunnan Helgafells og í Herjólfsdal. Eitthvað meira af landi Heimaeyjar mun hafa verið ætlað hrossum. - Smávegis beitargjald af hverri kind skyldi síðan hver fjáreigandi greiða í einskonar girðingarsjóð til viðhalds girðingunum. Innheimtu þeirra og varðveizlu annaðast Búnaðarfélag Vestmannaeyja.

Eitt var það vandamál, sem stjórn Búnaðarfélagsins varð að takast á við fljótlega eftir stofnun þess. Það var sú gamla venja að láta hænsnin í bænum ganga laus, ef svo mætti orða það, - girða þau ekki af. Með því móti gerðu bau oft slæman usla í matjurtagörðum manna, rótuðu þar og rifu upp gróður.

Stjórn Búnaðarfélagsins vann að því að settar voru og samþykktar fastar reglur um hænsnarækt, gang þeirra og geymslu. Þær reglur þóttu koma dálítið óþægilega við ýmsa, snerta hagsmuni þeirra, en nutu þó brátt viðurkenningar alls almennings í bænum.

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, IV. hluti

2007-07-26T11:58:57Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, IV. hluti

2007-07-26T09:25:35Z

Johanna:

Byggingarbréf.
Mér finnst það hæfa að birta hér afrit af einu byggingarbréfi Eyjabænda, sem Bliki barst á sínum tíma, þegar ég vann að því sem ákafast að afla gagna til að skrifa þetta ágrip af búnaðarsðgu Vestmannaeyja. Glöggur lesandi vegur og metur ákvæði þessa byggingarbréfs, réttindi bónda og skyldur.

Magnús Jónsson umboðsmaður yfir þjóðjörðum í Vestmannaeyjum '''Gjöri kunnugt:''' að ég byggi Jóni Péturssyni jörðina Eystra-Þórlaugargerði í Vestmannaeyjum, sem
fóðrar eina kú og einn hest, auk annarra hlunninda, til að mynda hagagöngu í Elliðaey fyrir fimmtán og á heimalandi fyrir tólf fjár, einnig fuglatekju á báðum þessum stöðum og í Hellisey, Súlnaskeri og Stórhöfða móts við þá, er þar eiga hlut í, til ábúðar og leigunota frá næstkomandi fardögum með þessum skilmálum:

# Hann skal gjalda hvert ár fyrir lok júnímánaðar í ákveðna landsskuld af jörðinni - hndr. 60 ál. (segi sextíu álnir) á landsvísu, og greiða skuldina heima hjá mér í peningum eða innskrift hjá kaupmönnum, sem ég tek gilda, eða þá með fiski og dún, eftir því verði, sem sett er á þessa landaura í verðlagsskrá hvert ár, enda sé það verð ekki hærra en gangverð í gjalddaga. Landskuldina ber að greiða eftir meðalalin þeirrar verðlagsskrár, sem ræður á réttum gjalddaga.

# Sé landskuldin eigi greidd í ákveðinn tíma, verður hún tekin lögtali samkvæmt lögum 16. des. 1885 um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, og fer
að öðru leyti eftir því, sem fyrirmælt er í lögum 12. jan 1884 um byggingu, ábúð og úttekt jarða, 24. gr.

# Hann skal gjalda alla þá skatta og skyldur, sem leiguliða ber að gjalda að lögum þeim, er nú eru í

endurgjalds af landsdrottni.

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, III. hluti

2007-07-26T08:45:01Z

Johanna:

==Kartöflusýki veldur miklum skaða.==

Sumrin 1915 og 1916 varð vart við töluverða kartöflusýki í görðum í Vestmannaeyjum. Þó olli hún þá ekki tilfinnanlegu tjóni. - En sumarið 1917 keyrði alveg um þverbak í þessum efnum. Þá brást kartöfluuppskeran tilfinnanlega af þessum sökum, svo að til vandræða horfði. Þá nam kartöfluuppskera Eyjafólks ekki nema hluta af þeirri uppskeru, sem það hafði fengið á undanförnum árum.(Sjá skrá yfir kartöfluuppskeru Eyjamanna á bls. 86)

- Þá hafði heimsstyrjöldin geisað undanfarin þrjú ár og þrengt mjög kjör manna, valdið miklum erfiðleikum á marga lund. Skortur á nauðsynlegum heimilisþurftum
gjörði þá árlega mjög vart við sig, svo að vanlíðan margra hlauzt af.

Kartöflusýkin í Eyjum rýrði mjög afkomu margra heimilisfeðra þar og olli miklum áhyggjum þeim mönnum, sem báru hag byggðarlagsins fyrir brjósti. Björn H.
Jónsson, skólastjóri barnaskóla Eyjabúa, skrifaði um kartöflusýkina í blaðið Skeggja haustið 1917. Þar gerði hann fólki grein fyrir sveppi þeim, sem ylli kartöflusýkinni. Hann sá helzt engin ráð önnur gegn henni en að leggja alla
kartöflurækt á Heimaey til hliðar að þessu sinni og sá rófnafræi í garðana.

Skólastjóri hvetur Eyjamenn til þess að ræða þessi vandræði sín á
almennum fundi og leita ráða, og taka svo fasta ákvörðun. Hann endar grein sína með þessum orðum: „Því næst verða að koma framkvæmdir svo frekar, að þessi óþokkagestur (kartöflusýkissveppurinn) verði gerður landrækur og eignist hér ekki friðland framar. en til þess þarf öflug samtök og félagsskap. Væri það vel til fallið, að sá félagsskapur næði yfir fleira viðvíkjandi jarðræktinni hér.“

Enn var sem sé hvatt til félagsskapar í byggðarlaginu um jarðræktar- og garðræktarmálin. Og enn fengu þær tillögur enga áheyrn hjá almenningi í Eyjum.

Bjargráðanefnd, sem svo var kölluð, var þá starfandi í Eyjum á vegum hins opinbera eins og víða í hreppsfélögum landsins sökum hinna miklu erfiðleika af völdum heimsstyrjaldarinnar 1914-1918. - Eftir nokkrar vangaveltur var það
ráð tekið til bjargar kartöflurækt Eyjafólks að festa kaup á 300 tunnum af útsæðiskartöflum frá Danmörku handa Eyjamönnum, og njóta síðan umsjónar og fræðslu Einars Helgasonar, garðyrkjufræðings og ráðunauts í Reykajvík um notkun þessa útsæðis og hirðingu og eftirlit í kartöflugörðum Eyjamanna. Þessi ráð tókust mætavel, og fengu Eyjamenn um 2/3 þeirrar uppskeru haustið 1918, sem þeir
höfðu fengið að jafnaði á undanförnum árum, áður en „kartöflu- plágan mikla“ dundi yfir.

==Mörgu var ábótavant. Engin samtök. Hver baukar sér. Allt eftirlit skortir.==

Árið 1920 fluttist Páll V. G. Kolka læknir til Vestmannaeyja og settist þar að. Hann varð þar kunnur sjúkrahússlæknir. Læknir þessi ól með sér brennandi áhuga á
velferðarmálum fólksins, svo sem atvinnumálum, fræðslu- og heilbrigðismálum. - Eftir að læknirinn settist að i Eyjum, tók hann brátt að skrifa um ýmis velferðarmál Eyjamanna. M.a. skrifaði hann um mjólkurmálin þar, mjólkurskortinn í bænum og þörf á miklu meiri ræktunarframkvæmdum á Heimaey en þá áttu sér stað.

Þegar hann hafði búið í Eyjum í fjögur ár, gerðist hann einn af stofnendum Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Það var sem sé árið 1924.

Eftir 12 ára dvöl í kaupstaðnum skrifaði læknirinn grein um mjólkurmálin í byggðarlaginu á Heimaey. Sú grein vakti mikla athygli. Lækninum fannst lítið hafa munað fram á við í þeim efnum á undanförnum árum, þó að Búnaðarfélagið væri
þá búið að starfa í 8 ár. - Þó viðurkenndi læknirinn í skrifum sínum, að ýmislegt hefði miðað vel fram á við í ræktunarframkvæmdum og störfum búnaðarfélagsstjórnarinnar síðan Búnaðarfélagið var stofnað. En margt sat þar líka enn við sama gamla heygarðshornið, t.d. dreifing mjólkurinnar til kaupendanna, heilbrigðiseftirlit, meðferð mjólkurinnar, hreinlætiseftirlit o.m.fl. Ekkert af þessu átti sér stað eða var framkvæmt í byggðarlaginu.

Ekki er ófróðlegt að lesa þessi skrif læknisins og íhuga þau. Þau eru líka sálfræðilegs efnis.

Hann segir þar: „Menn eru margir þannig gerðir hér, að ef þeir eiga eina belju og áttunda part í bát, þótt hann sé allur í skuld, þá þykjast þeir vera kapitalistar og sjálfum sér nógir og finnst það hinn mesti óþarfi að hafa '''samtök''' við þá, sem líkt er ástatt fyrir. Þess vegna byggir hver sér fjós og hlöðu fyrir sína eigin belju, og er þessum stórhýsum dreift um allan bæ til skrauts og prýði. Á sumrin rekur hver og einn sér sína einu belju suður fyrir Fell eða inn í Dal og sækir hana aftur að kvöldi.

Bændurnir fyrir ofan hraun rorra hver með sína mjólk daglega niður í bæinn og flytja hana heim í húsin til kaupendanna. Niðurstaðan af þessu samtakaleysi er sú, að það fer heilt dagsverk í það að þjóna einni eða tveimur beljum, nema á stærri búunum. Með þessu verður mjólkurframleiðslan óeðlilega dýr og lendir það bæði á kaupanda og seljanda. Mjólkurframleiðendur hér fá hærra verð fyrir mjólk sína en nokkurir aðrir bændur á landinu, en eru samt engu betur staddir, því að kostnaðurinn á hverja kú er hærri hér en nokkurs staðar annars staðar.

Þrátt fyrir hátt mjólkurverð, hafa kaupendur enga tryggingu fyrir því að fá góða og ósvikna vöru fyrir peninga sína aðra en þá, sem felst í persónulegu trausti á seljandanum. Hér er ekkert eftirlit með sölu mjólkur eða annarra matvæla, því að heilbrigðisnefnd, sem þetta heyrir undir, virðist skoða sig sjálfa frekar til stáss en til starfs, og er þó vissulega til hennar vandað, þar sem tveir helztu embættismennirnir í bænum eiga sæti í henni. Auk þess hefur bærinn fastráðinn heilbrigðisfulltrúa, sem aðallega á að líta eftir því, að ákvæðum heilbrigðisreglugerðarinnar sé fylgt, en hann kvartar jafnaðarlega undan því, að
hann fái enga áheyrn hjá nefndinni með kærur sínar.

Þar sem seld er mjólk úr '''200-300''' kúm án þess að nokkurt opinbert eftirlit sé haft með kúnum, fjósunum eða meðferð mjólkurinnar, þá gefur það að skilja, að almenningur á það á hættu, að mjólkin geti verið úr berklaveikum kúm eða smituð af berklum á heimili mjólkurframleiðendanna, ennfremur að hún geti verið svikin, óhrein eða á annan hátt ekki sæmileg vara. Ég segi þetta ekki til þess að vekja tortryggni á neinum þeim, sem hér eiga hlut að máli, því að skoðun mín er sú, að á þessu beri miklu minna en við mætti búast, heldur til að benda á þá hættu, sem ekkert er gert til að afstýra.

Hin mðrgu smáfjós með tilheyrandi haugum um allan bæ, eru mesta óhæfa. Að réttu lagi væri mátulegt að hafa hér aðeins tvö fjós fyrir 150-200 kýr hvort, annað austur á Kirkjubæ en hitt fyrir ofan Hraun, og 2-3 mjólkurútsölustaði niðri í bænum. Þetta fyrirkomulag væri, þegar til lengdar léti, ódýrara en hið núverandi og gæfi auk þess fullkomna tryggingu fyrir góðri og heilnæmri mjólk. Með því móti væri einnig hægt að koma við nauðsynlegum kynbótum á kúnum, en hvergi er jafnmikill munur á gagnsemi skepna sömu tegundar eins og góðrar kýr og ónýtrar.

Ég geri nú ekki ráð fyrir, að svo róttæk breyting sem þessi, komist á í bráðina. En núverandi ástand er óþolandi og verður að breytast í rétta átt. Hið fyrsta, sem þarf að gera, er að innleiða berklarannsóknir á kúnum, heilbrigðiseftirlit
með fjósunum og meðferð mjólkurinnar og koma upp 2-3 útsölustöðum, sem öll sú mjólk, sem seld er í bænum, fari í gegnum. Yrði þar hægt að hafa eftirlit með, að mjólkin væri hrein og ósvikin....... Annars er mjólkurframleiðslan alls
ekki of mikil, því að hér þyrfti að réttu lagi 400 kýr, ef mjólk, hin ágæta og holla fæða, væri notuð eins og vert er í staðinn fyrir kaffisullið, sem allt of mikið er drukkið af.“

Þetta var þá „mjólkurhugvekja“ Kolka læknis 1932. Efni hennar er rétt og sannsögulegt og sannar okkur, hversu mörgu var ábótavant hjá Eyjamönnum á þessum árum og gamlir hættir steinrunnir.

Skrif Kolka læknis höfðu þá sín áhrif og vöktu menn til íhugunar. Um árabil hafði óskiljanlegur kúadauði átt sér stað í Eyjum. Kýr lágu dauðar á bás sínum, þegar í fjós var komið að morgni. Hvað olli? Það vissi enginn enn. Engin rannsókn hafði farið fram á þessu fyrirbrigði. Eftir þessi skrif læknisins
skaut þeirri hugmynd upp, að nauðsynlegt væri að ráða dýralækni til starfa í Eyjum til lengri eða skemmri tíma. Gæti hann þá rannsakað hinn óeðlilega mikla kúadauða, rannsakað mjólkurgæði og beitt áhrifum sínum til aukins hreinlætis í fjósum Eyjamanna.

==Stofnað Búnaðarfélag Vestmannaeyja==

Og enn liðu fimm ár án sérlegra breytinga á ræktunarmálum Eyjamanna. Hver og einn baukaði við sín ræktunarstörf á graslendi og í görðum með gömlu, þjóðlegu tækjunum, erfiðu og seinvirku, án þess að gefa nokkurn kost á þátttöku í einhverjum samtökum til að bæta vinnubrögðin og auka framleiðsluna, hvort sem það var mjólk eða garðávextir.

Árið 1923 samþykkti alþingi hin merku Jarðræktarlög, sem mörkuðu strax mikilvæg og markverð spor fram á við í öllum ræktunarframkvæmdum þjóðarinnar í heild
og þá líka í Vestmannaeyjum.

Með Jarðræktarlögunum var afráðið, að atvinnumálaráðneytið hefði á hendi æðstu stjórn allra ræktunarmála í landinu. Búnaðarfélag Íslands skyldi svo vera ráðuneytinu hin hægri hðndin um þessi mál öll. Samkvæmt lögum þessum skyldi veita styrk til ræktunarframkvæmda, og hafði Búnaðarfélag Íslands umsjón með þeim. Ráðunautar þess og trúnaðarmenn skyldu meta, mæla og dæma þær ræktunarframkvæmdir, sem njóta skyldu styrks úr ríkissjóði.

Þá er tekið fram í Jarðræktarlögunum, að bæjarstjórnir í kaupstöðum landsins og hreppsnefndir í kauptúnum beri að senda Búnaðarfélagi Íslands skýrslur eða greinargerðir um land það, sem að áliti þeirra liggi bezt við til ræktunar innan takmarka kaupstaðarins eða kauptúnsins, nema byggingarframkvæmdir séu fyrirsjáanlegar á landinu. - Þegar kirkjujörð eða þjóðjörð lá að landi kauptúns eða kaupstaðar, náðu þessi ákvæði einnig til hennar.

Þessi síðustu ákvæði jarðræktarlaganna, sem ég nú nefndi, voru Vestmannaeyingum verulega hagkvæm, þar sem ríkið átti allar Eyjarnar og þá auðvitað allt hið ræktanlega land á Heimaey, þó að það væri þá allt leigt bændum þar til lífstíðar samkvæmt fornu fari. Í þessum efnum hlaut því ríkisvaldið að láta til sín taka, þegar á reyndi, og liðka mál þetta fram til sigurs, þurrabúðarfólkinu í vil. Ella yrði ekki um neinar teljandi ræktunarframkvæmdir að ræða í Vestmannaeyjum.

Þá er rétt að geta þeirra ákvæða í Jarðræktarlögunum, að hver sá, sem njóta vill styrks af opinberu fé til jarðræktarframkvæmda eða mannvirkjagerðar á þessu sviði, skal vera félagsmaður í búnaðarfélagi hrepps eða bæjar. Þá er það einnig tekið fram í lögum þessum, að hreppabúnaðarfélögin njóti styrks úr opinberum sjóðum til verkfærakaupa, enda heitir sá sjóður Verkfærakaupasjóður. Þegar svo var komið þessum málum, gaf það auga leið, að Vestmannaeyingar urðu að stofna búnaðarfélag í kaupstaðnum til þess að hrinda í framkvæmd margskyns framfaramálum í landbúnaði Eyjamanna og njóta til þess styrks af opinberu fé.

Búnaðarfélag Vestmannaeyja var stofnað 24. maí 1924. Þessi félagsskapur markaði síðan veigamikil spor fram á við í ræktunarmálum Vestmannaeyjabyggðar, svo að fá
samtök hafa skilað þar drýgri arði til heilla öllum almenningi í bænum en þessi búnaðarsamtök.

Aðeins 14 menn stóðu að stofnun Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1924. Þar af voru 2 bændur. - Þessir voru stofnendur félagsins:
Páll Bjarnason, fyrrv. ritstjóri Skeggja, þá orðinn skólastjóri barnaskóla bæjarins; Páll V.G. Kolka, læknir; sr. Sigurjón P. Árnason, sóknarprestur að Ofanleiti; Guðmundur Sigurðsson, verkstjóri, Heiðardal; Sigurður Sigurðsson skáld frá Arnarholti, lyfsali; Erlendur Árnason, smiður, Gilsbakka; Jón Guðmundsson, bóndi, Suðurgarði; Bjarni Jónsson, gjaldkeri, Svalbarða; Guðjón Jónsson, skipstjóri, Heiði; Steinn Sigurðsson, klæðskeri, Ingólfshvoli; Þorbjörn Guðjónsson, bóndi, Kirkjubæ; Símon Egilsson, útgerðarmaður, Miðey; Einar Símonarson, útgerðarmaður, London; Jón Gíslason, útgerðarmaður að Ármótum við Skólaveg.

Strax völdust þarna mætir menn og dugnaðarforkar til forustu og létu strax mikið að sér kveða í erfiðri aðstöðu á ýmsa lund. Fyrsti formaður Búnaðarfélags
Vestmannaeyja var Guðmundur verkstjóri í Heiðardal. Ritari fyrstu búnaðarfélagsstjórnarinnar var Páll Bjarnason, skólastjóri. Gjaldkeri stjórnarinnar og samtakanna var Þorbjörn Guðjónsson, bóndi, og meðstjórnendurnir: Séra Sigurjón Þ. Árnason, sóknarprestur, og Jón Gíslason, útgerðarmaður. Þannig skiptu stjórnarmennirnir með sér verkum samkvæmt fimmtu
grein félagslaganna.

'''Lög Búnaðarfélags Vestmannaeyja,'''
eins og þau voru samþykkt á 2. stofnfundi þess 11. nóvember 1924:
# gr. Félagið heitir Búnaðarfélag Vestmannaeyja.
# gr. Tilgangur félagsins er að efla jarðrækt og aðrar framfarir í landbúnaði í Vestmannaeyjum með samtökum og aukinni þekkingu í þeim efnum.
# gr. Félagsmaður getur hver sá orðið, karl eða kona, sem vill sinna viðfangsefnum félagsins. Árstillag fyrir hvern félagsmann er kr. 10,00 - tíu krónur, - og greiðist fyrir 1. júní ár hvert. Reikningar félagsins skulu gerðir upp fyrir hver áramót.
# gr. Félagið heldur aðalfund í janúarmánuði ár hvert. Þá skulu lagðir fram endurskoðaðir reikningar fyrir umliðið ár til samþykktar. Þá er og kosin stjórn félagsins og tveir endurskoðendur. Aðalfundur er lögmætur, ef 2/3 félagsmanna mæta. Einfaldur meiri hlutiatkvæða ræður úrslitum, nema við lagabreytingar. Þá þarf 3/5 atkvæða. Aukafund skal halda svo oft, sem stjórn félagsins telur nauðsynlegt.
# gr. Í stjórn félagsins skal kosin fimm manna nefnd á hverjum aðalfundi. Nefndin skiptir sjálf stðrfum með sér og kýs úr sínum hópi formann, ritara og gjaldkera, en tveir eru meðstjórnendur.
# gr. Sjóði félagsins skal aðeins varið til að standast nauðsynlegan kostnað við rekstur félagsins og styrkja tilraunir, ef ástæður þykja til, svo og að afla félaginu nauðsynlegra upplýsinga í starfi þess. Sjóði félagsins má aldrei verja til neinnar kaupsýslu.
# gr. Lögum þessum má ekki breyta nema á aðalfundi og þarf til þess 3/5 atkvæða þeirra, sem á fundi eru.

==Rammeflda hnúta þurfti að leysa.==

Þá er rétt að geta þess, að búnaðarfélagsstjórnin naut fyllsta stuðnings bæjarfógetans í kaupstaðnum, Kristjáns Linnets, en það var stjórninni mikill fengur sökum þess, að nú þurfti að sækja á um það, að fá mikið ræktunarland á
Heimaey leyst úr leiguböndum bænda, sem töldu sig hafa þar óskoraðan rétt á öllu landi samkvæmt byggingarbréfunum. Hér þurfti að leysa bönd, sem umboðsmaður ríkisins, bæjarfógetinn, gat orkað á, svo að leystust giftusamlega.

Stjórn hins nýstofnaða Búnaðarfélags Vestmannaeyja leitaði fljótlega samvinnu við Búnaðarfélag Íslands um öll réttindi til handa félögum sínum, sem æsktu þess að fá land til ræktunar en gátu að svo komnu máli ekki fengið það.

Sumarið 1924 sendi Búnaðarfélag Íslands til Eyja einn af ráðunautum sínum, Methúsalem Stefánsson, til þess að kynna sér ræktunaraðstöðu alla þar, og hvernig leysa mætti hnútana á hagkvæmastan hátt. Nokkrum vikum eftir dvöl sína í
Eyjum skrifaði hann Búnaðarfélagi Íslands og Búnaðarfélagi Vestmannaeyja bréf, þar sem hann gerir grein fyrir ferð sinni til Eyja og viðhorfum sínum til ræktunarmála þar. Margan fróðleik hafði þetta bréf að færa ráðandi mönnum um málefni þessi, svo að ég leyfi mér að birta hér töluverðan hluta þess, þar
sem mér hefur orðið lán það léð að eignast það.

::Búnaðarfélag Íslands,
::Lækjargötu 14, Reykjavík.
::'''Gróðrarstöðin í Reykjavík.
::Reykjavík, 8. sept. 1924'''.

Um miðjan júlí s.l. kom ég til Vestmannaeyja eftir beiðni þaðan til þess að auka mætti þar túnræktina og skapa þannig skilyrði fyrir auknu kúahaldi og mjólkurframleiðslu, sem nú skortir mikið á, að sé fullnægjandi. Meðan ég stóð við í Eyjum, fór ég um túnin og kring um Helgafell með hr. skólastjóra Páli Bjarnasyni.

Túnin bera með sér, að túnræktarskilyrði eru góð í Eyjunum, enda er aðstaða að því leyti betri þar en víða annars staðar, að því nær óþrjótandi sjávarfang berst þar á land árlega með aflanum, og reynslan þar og annars staðar hefur sýnt, að það kemur að ágætu gagni við grasræktina. Eflaust á þessi áburður sinn þátt í því að tún eru betri í Vestmannaeyjum, en annars staðar á landinu, og það svo að um munar, ef treysta má Hagskýrslunum. Eftir þeim hefur meðal töðufengur yfir allt landið ekki náð 30 hestburðum (á 80 kg) af hektara að meðaltali árin 1920-1922, en í Vestmannaeyjum hefur hann þessi 3 árin verið að meðaltali 71 hestburður af ha. Þetta skyldi vel athugað, áður en menn hætta að nota fiskifangið til áburðar sakir flutningskostnaðar, enda þótt túnin færðust út og fjær með aukinni ræktun.

Kringum Helgafell er enn mikið land óræktað, og býst ég við, að allmikið af því sé ekki öllu ver fallið til ræktunar, en sumt af því, sem þegar er ræktað.

'''Með tímanum og helzt sem allra fyrst á að taka allt þetta land til ræktunar, slægna og beitar og byggja á þeirri reynslu, sem fengin er um túnrækt í Eyjunum.'''

Þetta er að vísu beitiland, og þeir, sem beitarréttinn hafa, vilja vitanlega ógjarnan gefa hann eftir. En það hlýtur að liggja öllum í augum uppi, að með því að rækta landið, þá gefur það meira af sér en nú gerir það. Og möguleikar opnast til þess að hafa fleiri kýr og meiri mjólkurframleiðslu. Allir þeir, sem í Eyjunum búa, munu finna þörfina á þessu. Enda er það svo, ef miðað er við mannfjölda árið 1920 en nautgripahald 1922, þá er yfir land allt sem næst 5,3 menn um hverja mjólkurkú (kýr og kelfdar kvígur), en í Vestmannaeyjum eru um 17
manns um hverja mjólkurkú, - meira en 4 á hverjum spena. - Þótt gert sé ráð fyrir, að allur nautpeningur í Eyjunum sé mjólkandi. En væri það ekki nema 2/3 nautgripanna þar, eins og nærri lætur fyrir landið allt, þá verða rösklega 6
menn á hverjum spena, og auk þess allt vertíðarfólkið.

Ég býst við, að engum blandist hugur um, að meira beri að rækta til slægna; beitilandsrækt eru menn svo óvanir hér á landi, að mörgum mun finnast fjarstæða að tala um hana. En hér finnst mér allt mæla með henni: Lítið landrými, tilfinnanlegur mjólkurskortur, góð ræktunarskilyrði samfara reynslu um ágætan árangur túnræktar, meiri hagnaðar og heilsubót fyrir menn og skepnur. - Og eins og hér stendur á, býst ég við, að litið verði svo á samkv. Jarðræktarlögunum, að menn verði að láta landið af hendi, þeir sem beitarréttinn hafa, og ræktanlega landinu verði skipt í skákir til ræktunar.

Mér var sagt, að svo miklir örðugleikar og kostnaður væri því samfara að koma sjávarfanginu á ræktunarlandið, að nærri væri frágangssök að nota það til áburðar. Nokkuð kann að vera hæft í þessu. En ég vil þó benda á það, sem ég hefi áður tekið fram um túnin í Eyjunum og töðufallið og sjávarfangið í því sambandi. En til þess að draga úr örðugleikunum og svo alls hagræðis vegna, er nauðsynlegt að leggja vegi um landið, og það með allri hagsýni. Það mætti virðast
ekki ósennilegt, að landsdrottinn, - ríkið, - vildi leggja aðal stofnvegina, en einstaklingarnir legðu vegi til sinna sérþarfa eða bærinn. Mönnum til leiðbeiningar og hvatningar í öllu þessu máli er nauðsyn á öflugu jarðræktarfélagi, er hafi áhugasama og dugandi stjórn, - og félagið er til. Ætti það m.a. að beita áhrifum sínum að því, að útvega mönnum hagkvæm jarðræktarlán.

Ég hefi nú í stuttu máli bent á og rökstutt nokkuð þá stefnu, sem mér
sýnist heppilegust í túnræktarmálum Eyjaskeggja og vænti þess, að þetta verði tekið til rækilegrar athugunar á fundi í Eyjunum. En um ræktunaraðferðirnar ræði ég ekki, enda er ekki tímabært að gefa leiðbeiningar, fyrr en búið er að skipta
landinu í skákir, athuga staðhættina í heild sinni betur en ég gat gert, og svo ákveða skipulagsgrundvöllinn a.m.k. í aðalatriðum. - En eflaust má treysta því, að Búnaðarfélag Íslands liðsinni að þessu leyti eftir beztu föngum, þegar til framkvæmdanna kemur.
::Virðingarfyllst
::M. Stefánsson (sign)

Dropinn holar steininn, segir máltækið. - Óneitanlega höfðu ummæli þekktra og mikilsvirtra manna í ræktunar- og landbúnaðarmálum landsmanna áhrif á Eyjabændur og vöktu þá til íhugunar og ályktana um framtíð og gildi aukinnar ræktunar á Heimaey, vaxandi mjólkurframleiðslu og öryggi um heilsufar fólksins. Fullyrða má, að þeir skiptust fljótlega í tvo hópa, þegar til mála kom að gefa eftir
réttinn á landinu og láta skipta því í ræktunarskákir almenningi til afnota. Búnaðarfélagsstjórnin stefndi hér einhuga og óskipt að settu marki, en þó kaus hún umfram flest, að mál þetta yrði leyst í friði og vinsemd, ef þess yrði nokkur kostur, öllum til farsældar. Ekki skyldi rasað um ráð fram. Nokkur frestur var hér á öllu beztur, þó að áróðri yrði beitt og stefnt fast að settu marki.

Og ár leið án sérlegra tíðinda. Sumarið 1925 beitti stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja sér fyrir því, að Sigurður Sigurðsson, búnaðarmálastjóri, tæki sér ferð á hendur til Eyja til þess að kynna sér alla aðstöðu þar til jarðræktar og
aukinnar mjólkurframleiðslu. Búnaðarmálastjóri brást vel við þessari beiðni búnaðarfélagsstjórnarinnar og kom til Eyja um haustið. Hann dvaldist síðan eina viku í kaupstaðnum og kynnti sér alla aðstöðu til framtaks og dáða í þessum veigamiklu framfaramálum Vestmannaeyinga.

Árið eftir, eða 1926, birti búnaðarmálastjóri langa ritgerð um þessa ferð sína til Eyja og kemur þar víða við. Hér er ekki rúm til að endurprenta nema nokkur atriði úr ritgerð hans, sem hann birti í Búnaðarritinu, 40. árgangi. Einnig var
þessi merka ritgerð sérprentuð. -Þarna segir búnaðarmálastjóri m.a.:

„Mannfjöldinn í Vestmannaeyjum hefur meir en fimmfaldast síðan um aldamót. Búsafurðir hafa að vísu aukizt, en eigi að sama skapi. Sumar búsafurðir, einkum mjólk, hafa ætíð verið hér af skornum skammti, og með ári hverju verður sá skortur tilfinnanlegri. Vestmannaeyingar eru starfsmenn miklir, hafa enda oft stranga og hættulega vinnu, þar sem reynir á dáð og dug. Þessir menn þurfa
holla og kjarngóða fæðu, einkum hin unga og uppvaxandi kynslóð, eigi hún ekki að standa að baki feðrum sínum. -

Holl og kjarnmikil fæða fæst með samblandi fæðuefna úr jurta- og dýraríkinu. - Í Vestmannaeyjum er gott til fiskifanga. Kjötskortur er þar eigi tilfinnanlegur. Töluvert er framleitt af kjöti. Fuglatekjan bætir í búið, og af landi er hægt að kaupa kjöt eftir þðrfum. Það, sem aðallega skortir, er mjólk og garðávextir.

Allt ber að sama brunni. Það er knýjandi þðrf á því, að túnin í Vestmannaeyjum séu stækkuð og garðarnir auknir. Með öðrum orðum, að Eyjarnar séu ræktaðar sem bezt, og skal það nú nánar athugað.....“

Síðan ræðir búnaðarmálstjóri um ræktunarmöguleikana á Heimaey. Og hann spyr: '''„Er ráðlegt að rækta alla Heimaey?“''' Og hann svarar: „Já, það hyggjum vér að undanteknum fjöllunum og hrauninu, þar sem það er hrjóstugast. En til þess
að þetta sé framkvæmanlegt, þarf að leggja veg um Eyna Þess er áður getið, að mest af hinu ræktanlega landi er auðunnið. Það sem mestu máli skiptir er að
hafa nægan áburð. Hvergi á landinu er aðstaðan betri í þessu efni en í Vestmannaeyjum. Þar tilfellst afarmikið af fiskúrgangi, sem er ágætis áburður. Mikið af þessu hefur verið notað til áburðar og gefizt vel.

Þá er það salernisáburðurinn...... Ef þessi áburður væri vel hirtur, ætti hann einn að nægja til áburðar á 75 ha. af nýyrktu landi árlega, svo að það gæti komizt í góða rækt. Af þessu er augljóst, að næg áburðarefni eru fyrir hendi, aðeins að þau séu hirt og hagnýtt...... Þeir, sem unnið hafa að ræktun í Eyjum á
undanförnum árum, eru annað tveggja bændurnir eða kaupstaðarbúar.....Hverri jörð fylgja viss hlunnindi, fugla - og eggjatekja, reki og hagbeit. Í heimalandi skal
hver bóndi hafa beit fyrir einn hest, eina kú og 12 kindur. Auk bess hagbeit í úteyjum En er fólki fer að fjölga í Eyjunum, þá fara þurrabúðarmenn að rækta, venjulega í skjóli einhvers leiguliða. Að síðustu er farið að taka land til ræktunar án þess að leiguliðar séu spurðir, og búpeningur þessara manna gengur
að ósekju í högum almennings. Þetta hefur verið liðið átölulaust til þessa.

Nú vaknar sú spurning, hverjir hafi rétt til hins ræktanlega lands í Eyjunum? Eru það bændurnir einir, eða eru það einnig þurrabúðarmenn, sem hafa löngun, vilja og kraft til þess? - Vér látum þessu ósvarað. Þeir, sem hafa haft umsjón með Eyjunum, vita það að sjálfsögðu og úrskurða það.

Sem sakir standa nú í Vestmannaeyjum er umráðaréttur yfir hinu óræktaða landi næsta óviss. Bændurnir telja sig eiga hann samkvæmt byggingarbréfum þeirra, en
hvar og hve mikið land hver og einn má taka til ræktunar, er í óvissu.

Aðalatriðið í þesu máli er, að umráðaréttur yfir landi á Heimaey sé ákveðinn eftir vissum reglum, svo að hver og einn hafi að vissu að ganga. Þá mun ræktuninni miða fljótt áfram.....Eitt og annað, sem til umbóta horfir, hefur áður verið nefnt. Vér skulum þó að síðustu í stuttu máli leyfa oss að leggja til:
# Að sauðfénaður verði enginn hafður á Heimaey og hestaeign verði takmörkuð.
# Að akfær vegur verði lagður suður í Stórhöfða og kringum Helgafell.
# Að hverju býli á eynni verði mæld út ákveðin spilda til ræktunar og beitar
# Að kaupstaðarbúum sé gefinn kostur á landi til ræktunar, 1-2 ha. stórar skákir.
# Að sambeit sé engin á Heimaey. Hver hafi sína skepnu á því landi, sem hann fær til umráða.
# Þeir, sem nú hafa tekið tún til ræktunar, fái útmælt hæfilega stórt beitiland.
# Mönnum sé gefinn kostur á að fá land til garðræktar, eftir því sem ástæður eru til.“

Þá hefi ég skráð hér nokkurn útdrátt úr hinni merku grein búnaðarmálastjóra, eftir að hann hafði kynnt sér landgæði til ræktunar á Heimaey, svo sem jarðveg og legu landsins. Þá kynnti hann sér einnig ábúðarétt bænda þar og leiguliða-
samninga við landsdrottin, sjálft ríkið.

Óneitanlega hafði afstaða búnaðarmálastjóra, Sigurðar Sigurðssonar, til jarðræktarmálanna í Eyjum mikil áhrif á hug og hjarta Eyjafólks, ef ég mætti komast þannig að orði, - og þá ekki sízt bændurna og búalið, sem ekki vissi annað sannara og réttara, en að Eyjabændur hefðu óskoraðan rétt til valds og ráða yfir öllu landi á Heimaey, láglendi, hæðum og fjöllum.

Þó er mér persónulega þessi skilningur þeirra á réttinum mikla hulin ráðgáta. Ástæðan er sú, að ég hefi í hendi mér byggingarbréf annars bóndans í Þórlaugargerði, dag- og ársett 1. febr. 1905. Þá var Jón Magnússon sýslumaður í Vestmannaeyjum. Hann byggir bóndanum Jóni Péturssyni Eystra-Þórlaugargerðið.

Þegar þessi mál voru öll í deiglunni í Eyjum, var Kristján Linnet bæjarfógeti þar og umboðsmaður ríkisins gagnvart bændum. Bæjarfógetinn var mjðg hlynntur því, að land Heimaeyjar yrði allt mælt og „þurrabúðarmönnum“ gefinn kostur á landi til ræktunar í mun stærra mæli en áður hafði átt sér stað. Ekki verður annað sagt, en að áhrif þessa embættismanns reyndust mikilvæg gagnvart landsdrottni og tillögur hans teknar til greina. Stjórn Búnaðarfélags
Vestmannaeyja hafði nána samvinnu við bæjarfógeta í málum þessum.

Þróun þessara mála varð mjög hagkvæm almenningi í Eyjum. Heimsókn búnaðarmálastjóra til Eyja árið 1925 leiddi til samkomulags milli Eyjabænda annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar. Bændurnir gátu á það fallizt, að allt land Heimaeyjar, sem til mála kæmi að rækta, yrði mælt upp og því skipt milli bænda og þurrabúðarmanna til ræktunar samkvæmt tillögum málsmetandi manna og búlærðra að vel athuguðu máli.

Þegar þeir samningar voru orðnir að veruleika, var Pálmi Einarsson, ráðunautur Búnaðarfélags Íslands, sendur til Eyja til þess að mæla allt láglendi Heimaeyjar og skipta þar ræktanlegu landi í skákir af vissri stærð.

Þegar ráðunauturinn hafði lokið því verki, skrifaði hann greinargerð um ræktunarmál Eyjamanna, skiptingu landsins milli jarðabænda og hinna væntanlegu jarðræktarmanna annarra, „burrabúðarmannanna“. Greinargerð þessa kallaði hann „Útmælingu og ræktun Heimaeyjar“. Þar segir meðal annars: „Ræktað graslendi á
Heimaey er 108 ha. Á öðru landi á Heimaey má koma við meira eða minna gagngerðum jarðræktarbótum á 525 ha. Af því landi er gróið mólendi 264 ha. Hið annað
land er hraun, sandar og melar.

Þá fá þurrabúðarmenn í Vestmannaeyjum land samkvæmt sérstökum leigusamningum......“

Ráðunauturinn endar ritgerð sína á þessum hvatningarorðum til Vestmannaeyinga:

„Vestmannaeyingar! Hjá ykkur eru nú að alast upp um 690 börn innan 9 ára aldurs. Með aukinni mjólkurframleiðslu tryggið þið einn þáttinn í heilbrigðu uppeldi þeirra. Þess er vert að minnast, þótt slíkt geti eigi orðið talið í krónum og
aurum þegar í stað. Ræktun landsins í Vestmannaeyjum er því ekki eingöngu hagsmunamál einstaklinga, það er velferðarmál, er varðar alla hugsandi íbúa Eyjanna. Gagnvart framtíð þess héraðs er það mikið verkefni og göfugt, sem er nauðsyn að hrinda í framkvæmd.

Má og eflaust treysta því, að þeir sem ráða fyrir almennum bæjarmálum og svo þeir, sem eru leiðandi menn í uppeldis- og heilbrigðismálum í Eyjum, vilji veita ræktunarmálinu fylgi sitt og bera það fram til farsælla lykta.
::Reykjavík, 30. maí 1927
::Pálmi Einarsson“

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, III. hluti

2007-07-25T11:56:58Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, III. hluti

2007-07-25T11:56:13Z

Johanna:

==Kartöflusýki veldur miklum skaða.==

Sumrin 1915 og 1916 varð vart við töluverða kartöflusýki í görðum í Vestmannaeyjum. Þó olli hún þá ekki tilfinnanlegu tjóni. - En sumarið 1917 keyrði alveg um þverbak í þessum efnum. Þá brást kartöfluuppskeran tilfinnanlega af þessum sökum, svo að til vandræða horfði. Þá nam kartöfluuppskera Eyjafólks ekki nema hluta af þeirri uppskeru, sem það hafði fengið á undanförnum árum.(Sjá skrá yfir kartöfluuppskeru Eyjamanna á bls. 86)

- Þá hafði heimsstyrjöldin geisað undanfarin þrjú ár og þrengt mjög kjör manna, valdið miklum erfiðleikum á marga lund. Skortur á nauðsynlegum heimilisþurftum
gjörði þá árlega mjög vart við sig, svo að vanlíðan margra hlauzt af.

Kartöflusýkin í Eyjum rýrði mjög afkomu margra heimilisfeðra þar og olli miklum áhyggjum þeim mönnum, sem báru hag byggðarlagsins fyrir brjósti. Björn H.
Jónsson, skólastjóri barnaskóla Eyjabúa, skrifaði um kartöflusýkina í blaðið Skeggja haustið 1917. Þar gerði hann fólki grein fyrir sveppi þeim, sem ylli kartöflusýkinni. Hann sá helzt engin ráð önnur gegn henni en að leggja alla
kartöflurækt á Heimaey til hliðar að þessu sinni og sá rófnafræi í garðana.

Skólastjóri hvetur Eyjamenn til þess að ræða þessi vandræði sín á
almennum fundi og leita ráða, og taka svo fasta ákvörðun. Hann endar grein sína með þessum orðum: „Því næst verða að koma framkvæmdir svo frekar, að þessi óþokkagestur (kartöflusýkissveppurinn) verði gerður landrækur og eignist hér ekki friðland framar. en til þess þarf öflug samtök og félagsskap. Væri það vel til fallið, að sá félagsskapur næði yfir fleira viðvíkjandi jarðræktinni hér.“

Enn var sem sé hvatt til félagsskapar í byggðarlaginu um jarðræktar- og garðræktarmálin. Og enn fengu þær tillögur enga áheyrn hjá almenningi í Eyjum.

Bjargráðanefnd, sem svo var kölluð, var þá starfandi í Eyjum á vegum hins opinbera eins og víða í hreppsfélögum landsins sökum hinna miklu erfiðleika af völdum heimsstyrjaldarinnar 1914-1918. - Eftir nokkrar vangaveltur var það
ráð tekið til bjargar kartöflurækt Eyjafólks að festa kaup á 300 tunnum af útsæðiskartöflum frá Danmörku handa Eyjamönnum, og njóta síðan umsjónar og fræðslu Einars Helgasonar, garðyrkjufræðings og ráðunauts í Reykajvík um notkun þessa útsæðis og hirðingu og eftirlit í kartöflugörðum Eyjamanna. Þessi ráð tókust mætavel, og fengu Eyjamenn um 2/3 þeirrar uppskeru haustið 1918, sem þeir
höfðu fengið að jafnaði á undanförnum árum, áður en „kartöflu- plágan mikla“ dundi yfir.

==Mörgu var ábótavant. Engin samtök. Hver baukar sér. Allt eftirlit skortir.==

Árið 1920 fluttist Páll V. G. Kolka læknir til Vestmannaeyja og settist þar að. Hann varð þar kunnur sjúkrahússlæknir. Læknir þessi ól með sér brennandi áhuga á
velferðarmálum fólksins, svo sem atvinnumálum, fræðslu- og heilbrigðismálum. - Eftir að læknirinn settist að i Eyjum, tók hann brátt að skrifa um ýmis velferðarmál Eyjamanna. M.a. skrifaði hann um mjólkurmálin þar, mjólkurskortinn í bænum og þörf á miklu meiri ræktunarframkvæmdum á Heimaey en þá áttu sér stað.

Þegar hann hafði búið í Eyjum í fjögur ár, gerðist hann einn af stofnendum Búnaðarfélags Vestmannaeyja. Það var sem sé árið 1924.

Eftir 12 ára dvöl í kaupstaðnum skrifaði læknirinn grein um mjólkurmálin í byggðarlaginu á Heimaey. Sú grein vakti mikla athygli. Lækninum fannst lítið hafa munað fram á við í þeim efnum á undanförnum árum, þó að Búnaðarfélagið væri
þá búið að starfa í 8 ár. - Þó viðurkenndi læknirinn í skrifum sínum, að ýmislegt hefði miðað vel fram á við í ræktunarframkvæmdum og störfum búnaðarfélagsstjórnarinnar síðan Búnaðarfélagið var stofnað. En margt sat þar líka enn við sama gamla heygarðshornið, t.d. dreifing mjólkurinnar til kaupendanna, heilbrigðiseftirlit, meðferð mjólkurinnar, hreinlætiseftirlit o.m.fl. Ekkert af þessu átti sér stað eða var framkvæmt í byggðarlaginu.

Ekki er ófróðlegt að lesa þessi skrif læknisins og íhuga þau. Þau eru líka sálfræðilegs efnis.

Hann segir þar: „Menn eru margir þannig gerðir hér, að ef þeir eiga eina belju og áttunda part í bát, þótt hann sé allur í skuld, þá þykjast þeir vera kapitalistar og sjálfum sér nógir og finnst það hinn mesti óþarfi að hafa '''samtök''' við þá, sem líkt er ástatt fyrir. Þess vegna byggir hver sér fjós og hlöðu fyrir sína eigin belju, og er þessum stórhýsum dreift um allan bæ til skrauts og prýði. Á sumrin rekur hver og einn sér sína einu belju suður fyrir Fell eða inn í Dal og sækir hana aftur að kvöldi.

Bændurnir fyrir ofan hraun rorra hver með sína mjólk daglega niður í bæinn og flytja hana heim í húsin til kaupendanna. Niðurstaðan af þessu samtakaleysi er sú, að það fer heilt dagsverk í það að þjóna einni eða tveimur beljum, nema á stærri búunum. Með þessu verður mjólkurframleiðslan óeðlilega dýr og lendir það bæði á kaupanda og seljanda. Mjólkurframleiðendur hér fá hærra verð fyrir mjólk sína en nokkurir aðrir bændur á landinu, en eru samt engu betur staddir, því að kostnaðurinn á hverja kú er hærri hér en nokkurs staðar annars staðar.

Þrátt fyrir hátt mjólkurverð, hafa kaupendur enga tryggingu fyrir því að fá góða og ósvikna vöru fyrir peninga sína aðra en þá, sem felst í persónulegu trausti á seljandanum. Hér er ekkert eftirlit með sölu mjólkur eða annarra matvæla, því að heilbrigðisnefnd, sem þetta heyrir undir, virðist skoða sig sjálfa frekar til stáss en til starfs, og er þó vissulega til hennar vandað, þar sem tveir helztu embættismennirnir í bænum eiga sæti í henni. Auk þess hefur bærinn fastráðinn heilbrigðisfulltrúa, sem aðallega á að líta eftir því, að ákvæðum heilbrigðisreglugerðarinnar sé fylgt, en hann kvartar jafnaðarlega undan því, að
hann fái enga áheyrn hjá nefndinni með kærur sínar.

Þar sem seld er mjólk úr '''200-300'''kúm án þess að nokkurt opinbert eftirlit sé haft með kúnum, fjósunum eða meðferð mjólkurinnar, þá gefur það að skilja, að almenningur á það á hættu, að mjólkin geti verið úr berklaveikum kúm eða smituð af berklum á heimili mjólkurframleiðendanna, ennfremur að hún geti verið svikin, óhrein eða á annan hátt ekki sæmileg vara. Ég segi þetta ekki til þess að vekja tortryggni á neinum þeim, sem hér eiga hlut að máli, því að skoðun mín er sú, að á þessu beri miklu minna en við mætti búast, heldur til að benda á þá hættu, sem ekkert er gert til að afstýra.

Hin mðrgu smáfjós með tilheyrandi haugum um allan bæ, eru mesta óhæfa. Að réttu lagi væri mátulegt að hafa hér aðeins tvö fjós fyrir 150-200 kýr hvort, annað austur á Kirkjubæ en hitt fyrir ofan Hraun, og 2-3 mjólkurútsölustaði niðri í bænum. Þetta fyrirkomulag væri, þegar til lengdar léti, ódýrara en hið núverandi og gæfi auk þess fullkomna tryggingu fyrir góðri og heilnæmri mjólk. Með því móti væri einnig hægt að koma við nauðsynlegum kynbótum á kúnum, en hvergi er jafnmikill munur á gagnsemi skepna sömu tegundar eins og góðrar kýr og ónýtrar.

Ég geri nú ekki ráð fyrir, að svo róttæk breyting sem þessi, komist á í bráðina. En núverandi ástand er óþolandi og verður að breytast í rétta átt. Hið fyrsta, sem þarf að gera, er að innleiða berklarannsóknir á kúnum, heilbrigðiseftirlit
með fjósunum og meðferð mjólkurinnar og koma upp 2-3 útsölustöðum, sem öll sú mjólk, sem seld er í bænum, fari í gegnum. Yrði þar hægt að hafa eftirlit með, að mjólkin væri hrein og ósvikin....... Annars er mjólkurframleiðslan alls
ekki of mikil, því að hér þyrfti að réttu lagi 400 kýr, ef mjólk, hin ágæta og holla fæða, væri notuð eins og vert er í staðinn fyrir kaffisullið, sem allt of mikið er drukkið af.“

Þetta var þá „mjólkurhugvekja“ Kolka læknis 1932. Efni hennar er rétt og sannsögulegt og sannar okkur, hversu mörgu var ábótavant hjá Eyjamönnum á þessum árum og gamlir hættir steinrunnir.

Skrif Kolka læknis höfðu þá sín áhrif og vöktu menn til íhugunar. Um árabil hafði óskiljanlegur kúadauði átt sér stað í Eyjum. Kýr lágu dauðar á bás sínum, þegar í fjós var komið að morgni. Hvað olli? Það vissi enginn enn. Engin rannsókn hafði farið fram á þessu fyrirbrigði. Eftir þessi skrif læknisins
skaut þeirri hugmynd upp, að nauðsynlegt væri að ráða dýralækni til starfa í Eyjum til lengri eða skemmri tíma. Gæti hann þá rannsakað hinn óeðlilega mikla kúadauða, rannsakað mjólkurgæði og beitt áhrifum sínum til aukins hreinlætis í fjósum Eyjamanna.

==Stofnað Búnaðarfélag Vestmannaeyja==

Og enn liðu fimm ár án sérlegra breytinga á ræktunarmálum Eyjamanna. Hver og einn baukaði við sín ræktunarstörf á graslendi og í görðum með gömlu, þjóðlegu tækjunum, erfiðu og seinvirku, án þess að gefa nokkurn kost á þátttöku í einhverjum samtökum til að bæta vinnubrögðin og auka framleiðsluna, hvort sem það var mjólk eða garðávextir.

Árið 1923 samþykkti alþingi hin merku Jarðræktarlög, sem mörkuðu strax mikilvæg og markverð spor fram á við í öllum ræktunarframkvæmdum þjóðarinnar í heild
og þá líka í Vestmannaeyjum.

Með Jarðræktarlögunum var afráðið, að atvinnumálaráðneytið hefði á hendi æðstu stjórn allra ræktunarmála í landinu. Búnaðarfélag Íslands skyldi svo vera ráðuneytinu hin hægri hðndin um þessi mál öll. Samkvæmt lögum þessum skyldi veita styrk til ræktunarframkvæmda, og hafði Búnaðarfélag Íslands umsjón með þeim. Ráðunautar þess og trúnaðarmenn skyldu meta, mæla og dæma þær ræktunarframkvæmdir, sem njóta skyldu styrks úr ríkissjóði.

Þá er tekið fram í Jarðræktarlögunum, að bæjarstjórnir í kaupstöðum landsins og hreppsnefndir í kauptúnum beri að senda Búnaðarfélagi Íslands skýrslur eða greinargerðir um land það, sem að áliti þeirra liggi bezt við til ræktunar innan takmarka kaupstaðarins eða kauptúnsins, nema byggingarframkvæmdir séu fyrirsjáanlegar á landinu. - Þegar kirkjujörð eða þjóðjörð lá að landi kauptúns eða kaupstaðar, náðu þessi ákvæði einnig til hennar.

Þessi síðustu ákvæði jarðræktarlaganna, sem ég nú nefndi, voru Vestmannaeyingum verulega hagkvæm, þar sem ríkið átti allar Eyjarnar og þá auðvitað allt hið ræktanlega land á Heimaey, þó að það væri þá allt leigt bændum þar til lífstíðar samkvæmt fornu fari. Í þessum efnum hlaut því ríkisvaldið að láta til sín taka, þegar á reyndi, og liðka mál þetta fram til sigurs, þurrabúðarfólkinu í vil. Ella yrði ekki um neinar teljandi ræktunarframkvæmdir að ræða í Vestmannaeyjum.

Þá er rétt að geta þeirra ákvæða í Jarðræktarlögunum, að hver sá, sem njóta vill styrks af opinberu fé til jarðræktarframkvæmda eða mannvirkjagerðar á þessu sviði, skal vera félagsmaður í búnaðarfélagi hrepps eða bæjar. Þá er það einnig tekið fram í lögum þessum, að hreppabúnaðarfélögin njóti styrks úr opinberum sjóðum til verkfærakaupa, enda heitir sá sjóður Verkfærakaupasjóður. Þegar svo var komið þessum málum, gaf það auga leið, að Vestmannaeyingar urðu að stofna búnaðarfélag í kaupstaðnum til þess að hrinda í framkvæmd margskyns framfaramálum í landbúnaði Eyjamanna og njóta til þess styrks af opinberu fé.

Búnaðarfélag Vestmannaeyja var stofnað 24. maí 1924. Þessi félagsskapur markaði síðan veigamikil spor fram á við í ræktunarmálum Vestmannaeyjabyggðar, svo að fá
samtök hafa skilað þar drýgri arði til heilla öllum almenningi í bænum en þessi búnaðarsamtök.

Aðeins 14 menn stóðu að stofnun Búnaðarfélags Vestmannaeyja árið 1924. Þar af voru 2 bændur. - Þessir voru stofnendur félagsins:
Páll Bjarnason, fyrrv. ritstjóri Skeggja, þá orðinn skólastjóri barnaskóla bæjarins; Páll V.G. Kolka, læknir; sr. Sigurjón P. Árnason, sóknarprestur að Ofanleiti; Guðmundur Sigurðsson, verkstjóri, Heiðardal; Sigurður Sigurðsson skáld frá Arnarholti, lyfsali; Erlendur Árnason, smiður, Gilsbakka; Jón Guðmundsson, bóndi, Suðurgarði; Bjarni Jónsson, gjaldkeri, Svalbarða; Guðjón Jónsson, skipstjóri, Heiði; Steinn Sigurðsson, klæðskeri, Ingólfshvoli; Þorbjörn Guðjónsson, bóndi, Kirkjubæ; Símon Egilsson, útgerðarmaður, Miðey; Einar Símonarson, útgerðarmaður, London; Jón Gíslason, útgerðarmaður að Ármótum við Skólaveg.

Strax völdust þarna mætir menn og dugnaðarforkar til forustu og létu strax mikið að sér kveða í erfiðri aðstöðu á ýmsa lund. Fyrsti formaður Búnaðarfélags
Vestmannaeyja var Guðmundur verkstjóri í Heiðardal. Ritari fyrstu búnaðarfélagsstjórnarinnar var Páll Bjarnason, skólastjóri. Gjaldkeri stjórnarinnar og samtakanna var Þorbjörn Guðjónsson, bóndi, og meðstjórnendurnir: Séra Sigurjón Þ. Árnason, sóknarprestur, og Jón Gíslason, útgerðarmaður. Þannig skiptu stjórnarmennirnir með sér verkum samkvæmt fimmtu
grein félagslaganna.

'''Lög Búnaðarfélags Vestmannaeyja,'''
eins og þau voru samþykkt á 2. stofnfundi þess 11. nóvember 1924:
# gr. Félagið heitir Búnaðarfélag Vestmannaeyja.
# gr. Tilgangur félagsins er að efla jarðrækt og aðrar framfarir í landbúnaði í Vestmannaeyjum með samtökum og aukinni þekkingu í þeim efnum.
# gr. Félagsmaður getur hver sá orðið, karl eða kona, sem vill sinna viðfangsefnum félagsins. Árstillag fyrir hvern félagsmann er kr. 10,00 - tíu krónur, - og greiðist fyrir 1. júní ár hvert. Reikningar félagsins skulu gerðir upp fyrir hver áramót.
# gr. Félagið heldur aðalfund í janúarmánuði ár hvert. Þá skulu lagðir fram endurskoðaðir reikningar fyrir umliðið ár til samþykktar. Þá er og kosin stjórn félagsins og tveir endurskoðendur. Aðalfundur er lögmætur, ef 2/3 félagsmanna mæta. Einfaldur meiri hlutiatkvæða ræður úrslitum, nema við lagabreytingar. Þá þarf 3/5 atkvæða. Aukafund skal halda svo oft, sem stjórn félagsins telur nauðsynlegt.
# gr. Í stjórn félagsins skal kosin fimm manna nefnd á hverjum aðalfundi. Nefndin skiptir sjálf stðrfum með sér og kýs úr sínum hópi formann, ritara og gjaldkera, en tveir eru meðstjórnendur.
# gr. Sjóði félagsins skal aðeins varið til að standast nauðsynlegan kostnað við rekstur félagsins og styrkja tilraunir, ef ástæður þykja til, svo og að afla félaginu nauðsynlegra upplýsinga í starfi þess. Sjóði félagsins má aldrei verja til neinnar kaupsýslu.
# gr. Lögum þessum má ekki breyta nema á aðalfundi og þarf til þess 3/5 atkvæða þeirra, sem á fundi eru.

==Rammeflda hnúta þurfti að leysa.==

Þá er rétt að geta þess, að búnaðarfélagsstjórnin naut fyllsta stuðnings bæjarfógetans í kaupstaðnum, Kristjáns Linnets, en það var stjórninni mikill fengur sökum þess, að nú þurfti að sækja á um það, að fá mikið ræktunarland á
Heimaey leyst úr leiguböndum bænda, sem töldu sig hafa þar óskoraðan rétt á öllu landi samkvæmt byggingarbréfunum. Hér þurfti að leysa bönd, sem umboðsmaður ríkisins, bæjarfógetinn, gat orkað á, svo að leystust giftusamlega.

Stjórn hins nýstofnaða Búnaðarfélags Vestmannaeyja leitaði fljótlega samvinnu við Búnaðarfélag Íslands um öll réttindi til handa félögum sínum, sem æsktu þess að fá land til ræktunar en gátu að svo komnu máli ekki fengið það.

Sumarið 1924 sendi Búnaðarfélag Íslands til Eyja einn af ráðunautum sínum, Methúsalem Stefánsson, til þess að kynna sér ræktunaraðstöðu alla þar, og hvernig leysa mætti hnútana á hagkvæmastan hátt. Nokkrum vikum eftir dvöl sína í
Eyjum skrifaði hann Búnaðarfélagi Íslands og Búnaðarfélagi Vestmannaeyja bréf, þar sem hann gerir grein fyrir ferð sinni til Eyja og viðhorfum sínum til ræktunarmála þar. Margan fróðleik hafði þetta bréf að færa ráðandi mönnum um málefni þessi, svo að ég leyfi mér að birta hér töluverðan hluta þess, þar
sem mér hefur orðið lán það léð að eignast það.

::Búnaðarfélag Íslands,
::Lækjargötu 14, Reykjavík.
::'''Gróðrarstöðin í Reykjavík.
::Reykjavík, 8. sept. 1924'''.

Um miðjan júlí s.l. kom ég til Vestmannaeyja eftir beiðni þaðan til þess að auka mætti þar túnræktina og skapa þannig skilyrði fyrir auknu kúahaldi og mjólkurframleiðslu, sem nú skortir mikið á, að sé fullnægjandi. Meðan ég stóð við í Eyjum, fór ég um túnin og kring um Helgafell með hr. skólastjóra Páli Bjarnasyni.

Túnin bera með sér, að túnræktarskilyrði eru góð í Eyjunum, enda er aðstaða að því leyti betri þar en víða annars staðar, að því nær óþrjótandi sjávarfang berst þar á land árlega með aflanum, og reynslan þar og annars staðar hefur sýnt, að það kemur að ágætu gagni við grasræktina. Eflaust á þessi áburður sinn þátt í því að tún eru betri í Vestmannaeyjum, en annars staðar á landinu, og það svo að um munar, ef treysta má Hagskýrslunum. Eftir þeim hefur meðal töðufengur yfir allt landið ekki náð 30 hestburðum (á 80 kg) af hektara að meðaltali árin 1920-1922, en í Vestmannaeyjum hefur hann þessi 3 árin verið að meðaltali 71 hestburður af ha. Þetta skyldi vel athugað, áður en menn hætta að nota fiskifangið til áburðar sakir flutningskostnaðar, enda þótt túnin færðust út og fjær með aukinni ræktun.

Kringum Helgafell er enn mikið land óræktað, og býst ég við, að allmikið af því sé ekki öllu ver fallið til ræktunar, en sumt af því, sem þegar er ræktað.

'''Með tímanum og helzt sem allra fyrst á að taka allt þetta land til ræktunar, slægna og beitar og byggja á þeirri reynslu, sem fengin er um túnrækt í Eyjunum.'''

Þetta er að vísu beitiland, og þeir, sem beitarréttinn hafa, vilja vitanlega ógjarnan gefa hann eftir. En það hlýtur að liggja öllum í augum uppi, að með því að rækta landið, þá gefur það meira af sér en nú gerir það. Og möguleikar opnast til þess að hafa fleiri kýr og meiri mjólkurframleiðslu. Allir þeir, sem í Eyjunum búa, munu finna þörfina á þessu. Enda er það svo, ef miðað er við mannfjölda árið 1920 en nautgripahald 1922, þá er yfir land allt sem næst 5,3 menn um hverja mjólkurkú (kýr og kelfdar kvígur), en í Vestmannaeyjum eru um 17
manns um hverja mjólkurkú, - meira en 4 á hverjum spena. - Þótt gert sé ráð fyrir, að allur nautpeningur í Eyjunum sé mjólkandi. En væri það ekki nema 2/3 nautgripanna þar, eins og nærri lætur fyrir landið allt, þá verða rösklega 6
menn á hverjum spena, og auk þess allt vertíðarfólkið.

Ég býst við, að engum blandist hugur um, að meira beri að rækta til slægna; beitilandsrækt eru menn svo óvanir hér á landi, að mörgum mun finnast fjarstæða að tala um hana. En hér finnst mér allt mæla með henni: Lítið landrými, tilfinnanlegur mjólkurskortur, góð ræktunarskilyrði samfara reynslu um ágætan árangur túnræktar, meiri hagnaðar og heilsubót fyrir menn og skepnur. - Og eins og hér stendur á, býst ég við, að litið verði svo á samkv. Jarðræktarlögunum, að menn verði að láta landið af hendi, þeir sem beitarréttinn hafa, og ræktanlega landinu verði skipt í skákir til ræktunar.

Mér var sagt, að svo miklir örðugleikar og kostnaður væri því samfara að koma sjávarfanginu á ræktunarlandið, að nærri væri frágangssök að nota það til áburðar. Nokkuð kann að vera hæft í þessu. En ég vil þó benda á það, sem ég hefi áður tekið fram um túnin í Eyjunum og töðufallið og sjávarfangið í því sambandi. En til þess að draga úr örðugleikunum og svo alls hagræðis vegna, er nauðsynlegt að leggja vegi um landið, og það með allri hagsýni. Það mætti virðast
ekki ósennilegt, að landsdrottinn, - ríkið, - vildi leggja aðal stofnvegina, en einstaklingarnir legðu vegi til sinna sérþarfa eða bærinn. Mönnum til leiðbeiningar og hvatningar í öllu þessu máli er nauðsyn á öflugu jarðræktarfélagi, er hafi áhugasama og dugandi stjórn, - og félagið er til. Ætti það m.a. að beita áhrifum sínum að því, að útvega mönnum hagkvæm jarðræktarlán.

Ég hefi nú í stuttu máli bent á og rökstutt nokkuð þá stefnu, sem mér
sýnist heppilegust í túnræktarmálum Eyjaskeggja og vænti þess, að þetta verði tekið til rækilegrar athugunar á fundi í Eyjunum. En um ræktunaraðferðirnar ræði ég ekki, enda er ekki tímabært að gefa leiðbeiningar, fyrr en búið er að skipta
landinu í skákir, athuga staðhættina í heild sinni betur en ég gat gert, og svo ákveða skipulagsgrundvöllinn a.m.k. í aðalatriðum. - En eflaust má treysta því, að Búnaðarfélag Íslands liðsinni að þessu leyti eftir beztu föngum, þegar til framkvæmdanna kemur.
::Virðingarfyllst
::M. Stefánsson (sign)

Dropinn holar steininn, segir máltækið. - Óneitanlega höfðu ummæli þekktra og mikilsvirtra manna í ræktunar- og landbúnaðarmálum landsmanna áhrif á Eyjabændur og vöktu þá til íhugunar og ályktana um framtíð og gildi aukinnar ræktunar á Heimaey, vaxandi mjólkurframleiðslu og öryggi um heilsufar fólksins. Fullyrða má, að þeir skiptust fljótlega í tvo hópa, þegar til mála kom að gefa eftir
réttinn á landinu og láta skipta því í ræktunarskákir almenningi til afnota. Búnaðarfélagsstjórnin stefndi hér einhuga og óskipt að settu marki, en þó kaus hún umfram flest, að mál þetta yrði leyst í friði og vinsemd, ef þess yrði nokkur kostur, öllum til farsældar. Ekki skyldi rasað um ráð fram. Nokkur frestur var hér á öllu beztur, þó að áróðri yrði beitt og stefnt fast að settu marki.

Og ár leið án sérlegra tíðinda. Sumarið 1925 beitti stjórn Búnaðarfélags Vestmannaeyja sér fyrir
BLIK 4

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, III. hluti

2007-07-25T10:59:56Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, II. hluti

2007-07-25T10:17:52Z

Johanna:

==Aðilar að Búnaðarfélagi Íslands==

Stjórn Framfarafélagsins hafði hug á að veita félagsmönnum dálitla fræðslu í garðrækt. Það átti kost á garðyrkjuráðunaut til Eyja frá Búnaðarfélagi Íslands, ef það gerðist aðili að þeim samtökum. Hinn 23. des. 1903 samþykkti félagsfundur, að félagið gengi í Búnaðarfélag Íslands, eins og það var orðað. Í ágústmánuði 1904 sendi stjórn Búnaðarfélags Íslands garðyrkjuráðunaut sinn, Einar Helgason, til Eyja til þess að flytja fyrirlestur um garðyrkju og veita Eyjamönnum fræðslu í garðrækt fyrst og fremst. Hann var '''fyrsti búnaðarlærði maðurinn, sem gisti Vestmannaeyjar''', að fullyrt var.

En nú eru stórvægilegar breytingar í aðsigi í kauptúninu á Heimaey. Hugur allra er brátt svo háftekinn og heillaður, að ekkert annað kemst þar að. Vélbátaútvegurinn er að hefjast. Aflaföngin fara hraðvaxandi. Allt annað víkur til hliðar. Líka áhuginn á landbúnaðinum og öllum hugsjóna - og framfaramálum þeim, sem forgöngumenn Framfarafélagsins báru helzt fyrir brjósti.

Vélbátaútvegurinn ryður sér til rúms. Hann tekur einnig hugi bænda. Hann markar brátt spor um bætta afkomu og fljóttekinn hagnað af starfi og striti. Árið 1910 boðaði stjórn Framfarafélagsinns tvívegis til fundar. Enginn sinnti því fundarboði. Allur áhugi fyrir félaginu því og framfaramálum þess var gjörsamlega hjaðnaður. Ekki svo mikið, að stjórnarmennirnir létu sjá sig, enda höfðu sumir þá þegar sagt sig úr félaginu. Þó tókst að halda aðalfund félagsins vorið 1911. Síðan lá félagsstarfið niðri í 3 ár án funda.

Hinn 26. apríl 1914 tókst að kalla saman nokkra félagsmenn á fund til þess að geta slitið félagsskapnum að nokkurn veginn eðlilegum hætti. Þá hafði enginn félagsmaður greitt ársgjaldið sitt, og sumir ekki síðustu árin. Samþykkt var þarna, að láta allt kyrrt liggja og slíta þar með félagsskapnum.

Alls hélt Framfarafélag Vestmannaeyja 46 fundi. Öll árin var Sigurður Sigurfinnsson á Heiði formaður þess. Og trúnaðarmenn félagsins, sem mældu jarðabæturnar hjá jarðræktar- garðræktarmönnum, voru þeir bændurnir Guðmundur Þórarinsson á Vesturhúsum (í 13 ár), Jón Jónsson, bóndi í Dölum (í 12 ár) og Bjarni bóndi Einarsson í Hlaðbæ (í 5 ár). Þrír aðrir unnu þessi trúnaðarstörf fyrir samtökin styttri tíma.

Alls urðu æviár Framfarafélags Vestmannaeyja 21. Ekki hefur mér lánazt að finna skrá yfir unnar jarðabætur á vegum þess nema fyrstu 15 árin. Ef til vill hefur ríkt algjör kyrrstaða í öllum ræktunarframkvæmdum félagsmanna, eftir að vélbátaútvegurinn og hinn mikli gróði útgerðarmanna af honum tók allan hug framkvæmdasamra Eyjabúa, - og líka Eyjabænda, eins og ég hef drepið á - svo að flest annað varð að þoka.

Hér birtum við skrá yfir tölu félagsmanna Framfarafélagsins á starfsárum þess, skrá yfir unnar jarðabætur og aðrar framkvæmdir til eflingar búskapnum.

=== Jarðræktarframkvæmdir Framfarafélagsmanna ===
{| {{prettytable}}
|+
! !! Varnargarðar<br> í lengdarmetrum !! !! !! Áburðargryfjur !! Þúfnasléttur
|+
! !! Einhlaðnir<br> grjótgarðar !! Tvíhlaðnir<br> grjótgarðar !! Úr torfi <br> og grjóti !! Rúmmetrar !! Hektarar
|-
| 1893 || 220,3 m || 60,3 m || || 128,0 ||
|-
| 1894 || 449,0 m || 74,4 m || || 108,7 || 1,26
|-
| 1895 || 235,4 m || 45,2 m || 40,5 m || 72,0 || 1,12
|-
| 1896 || 138,4 m || 61,2 m || || || 0,96
|-
| 1897 || 334,3 m || 107,3 m || 15,0 m || || 0,45
|-
| 1898 || || || || ||
|-
| 1899 || || || || ||
|-
| 1900 || 222,2 m || 11,3 m || || || 1,14
|-
| 1901 || 384,4 m || 128,0 m || 24,5 m || 93,0 || 0,89
|-
| 1902 || 13,2 m || || || 103,8 || 1,50
|-
| 1903 || || || || ||
|-
| 1904 || 17,0 m || 49,0 m || || 108,9 || 1,15
|-
| 1905 || || || || || 1,13
|-
| 1906 || 175,0 m || 41,4 m || 30,0 m || 98,6 || 1,40
|-
| 1907 || || || || ||
|-
| 1908 || 60,3 m || || || 19,7 || 0,84
|-
| 1909 || || || || || 0,73
|-
| Alls || 2213,5 m || 554,5 m || 110,0 m || 732,7 || 12,57
|-
|}
{| {{prettytable}}
|+
! !! Tala félagsmanna<br> Framfarafélagsins !! Þeim greiddur<br> styrkur !! Unnin dagsverk
|-
| 1893 || 12 || || 271,0
|-
| 1894 || 15 || 67,10 || 493,5
|-
| 1895 || 18 || 110,50 || 396,0
|-
| 1896 || 20 || 103,90 || 316,0
|-
| 1897 || 16 || 83,10 || 240,5
|-
| 1898 || 16 || 150,22 ||
|-
| 1899 || 19 || ||
|-
| 1900 || || 116,52 || 318,0
|-
| 1901 || 22 || || 487,0
|-
| 1902 || 22 || 150,54 || 386,0
|-
| 1903 || 17 || 111,54 ||
|-
| 1904 || 19 || 105,83 || 324,5
|-
| 1905 || || 115,53 ||
|-
| 1906 || 24 || || 397,0
|-
| 1907 || || 107,80 || 234,5
|-
| 1908 || 14 || || 237,0
|-
| 1909 || || 43,26 ||
|-
| Alls || || Kr. 1265,74 || 4101 dagsverk alls
|-
|}

((Sjá nánar grein um Framfarafélag Vestmannaeyja í Bliki, ársriti
Gagnfræðaskólans í Vestmannaeyjum, árganginum 1953, bls. 1-14).

Ég get fullyrt, að fáir Eyjamenn báru hagsældir og framfarir með fólkinu í Eyjum meir fyrir brjósti enSigurður bóndi Sigurfinnsson á Heiði, skipstjóri og hreppstjóri. Á árunum 1891-1897 skrifaði hann fréttapistla í blaðið Fjallkonuna í Reykjavík. Efni þeirra var að miklu leyti um athafnalíf Eyjafólks, sjávarafla og landbúnað. Þar stendur m.a. skrifað:

„Svo sem byggingarbréf Eyjabænda bera með sér, þá voru Eyjajarðir ekki leigðar á erfðafestu. Þennan skort á réttindum litu margir Eyjabændur heldur óhýru
auga. Þeim fannst ekki taka því að fórna miklu starfi og fjármunum í aukna ræktun, þar sem erfingjar þeirra fengu ekki að njóta þeirra framkvæmda, heldur kæmu þær landsdrottni fyrst og fremst til góða, þar sem jarðarleigan hækkaði, ef mikið hafði verið unnið til bóta jörðinni. Það voru því einskærar tilviljanir, er börn bændanna, eitt eða fleiri, sóttust eftir að fá ábúðarrétt þar að foreldrunum látnum. - Og fleira var það, sem beindi huga bændasonanna frá
landbúnaði í Eyjum. Auknar jarðabætur og framkvæmdir við ræktunarstörf voru skattlagðar af ríkisvaldinu.“ Sigurður Sigurfinnsson skrifar í Fjallkonuna í nóvember '''1891:''' „En til hvers er að vinna að því að stækka tún? Tólffalt
eftirgjald við það, sem jörðin álízt að geta hækkað í verði fyrir jarðabótina. Óviss eftirtekja og lítil laun fyrir jafn kostnaðarsamt verk, sem grjótuppbrot er hér og sléttun á úthögum. Svo ganga erfingjar örsnauðir frá, ef ónýtir svaramenn eiga hlut að máli. Fengist það tún, sem ræktað væri, með erfðafestu,
væri það miki hvöt til umbóta.....“ Ennfremur skrifar hann 1891:

Æskilegt var sumarveðrið í ágúst og fram í september. Sumir bændur fengu 16-40 tunnur af garðávexti. Má nú segja, að garðræktin sé aðalbjargræðisvegur hjá
allmörgum hér í Eyjum. Sá atvinnuvegur hefur vaxið mjög s.l. 12 ár, þó að jarðarbóndi hver verði að greiða 50 aura í sveitarsjóð fyrir hverja 10 ferfaðma í kálgarði, er hann hefur utan túns. En 75 ferfaðma má hver hafa '''tollfría'''....“

„Hver þurrabúðarmaður má hafa 200 ferfaðma án sérlegs gjalds, en greiða skal hann skatt fyrir hverja 10 ferfaðma bar umfram, 50 aura fyrir ferfaðminn í sveitarsjóð“. Alls nam þetta aukagjald í sveitarsjóðinn kr. 115.00 haustið 1891.

Á öðrum stað sama ár segir Sigurður Eyjabóndi: „Rýrar ær, léleg fénaðarhöld. Kýr mjólka mjög illa, eins og venjulega. Kýr mjólka hér betur á veturna.“

Rýrir úthagar ollu því, að kýr Eyjamanna mjólkuðu illa að sumrinu, enda var þá kraftfóðurgjöf ekki þekktur þáttur í mjólkurframleiðslunni. Sökum látlauss skorts á eldiviði í byggðarlaginu, var taðið tínt í eldinn af úthaganum alla tíma ársins. Á veturna var það há helzt hrossatað, en hross gengu þar úti
alla tíma árs.

Í byrjun maímánaðar 1892 gaf að lesa sérlega auglýsingu á útihurð Landakirkju. Kirkjugestir voru því vanir, að þar stæðu skráðar skíru letri allar tilkynningar frá stjórnarvöldunum. Og þar stóð nú sú, sem kom illa við marga, ekki sízt húsmæðurnar í stétt þurrabúðarmanna: '''„Bannað að tína tað af útlandi eða beitilandi Heimaeyjar. Bændur mega búast til útbyggingar af jörðunum, ef þeir láta ekki hlýða þessu banni.“''' Undir þessa tilkynningu til bændanna skrifaði sjálfur sýslumaðurinn Jón Magnússon.

Sumarið 1892 var mjög þurrkasamt, svo að afleiðingarnar hjá Eyjafólki urðu tilfinnanlegar. Kálgarðar brugðust sökum hinna miklu þurrka. Ekki gat fólkið vökvað þá sökum skorts á vatni. Engir voru vatnsgeymar við húsin nema tunnur, og torfbökin skiluðu litlu regnvatni, sem ekki var meira en svo, að það hrökk naumast til að fullnægja sárustu heimilisþörfum hvers og eins.

Þetta sumar (1892) spratt gras mjög illa í úteyjum Eyjamanna sðkum óvenjulega mikils grasmaðks. Þá leið fé þar einnig og þreifst illa sökum þorsta af völdum þurrkanna og skilaði þess vegna litlum arði um haustið, var óvenju rýrt. (Sjá blaðið Fjallkonuna 9. okt. 1892).

Hinn 19. nóvember 1893 skrifar Sigurður bóndi: „Kálgarðar með allra bezta móti en sjávarafli rýr. Sumir bændur fengu frá 20 til 40 tunnur af rófum og kartöflum
Þá segir hann: „Girt eru lönd og ræktuð til garðræktar á Heimaey, og betri nýting á slógi og öllum öðrum áburði en fyrr.“ Þarna finnur bóndi þá þegar árangur af stofnun Framfarafélagsins, en hann var potturinn og pannan í þeim
búnaðarsamtökum Eyjamanna. - Og enn segir hann: „Hér er sífellt mjólkurleysi, því að 27 kýr eru mjólkandi hér nú.“ - Þá voru 550 manns búsettir í Vestmannaeyjum. Til þess að undirstrika afturförina um mjólkurframleiðsluna tekur bóndi fram, að árið 1852 hafi veríð 52 kýr og kelfdar kvígur í Eyjabyggð. Þá bjuggu bar 362 manns. Og árið 1791 voru þar 60 kýr og kelfdar kvígur, segir hann, og þá aðeins 193 manns búsettir. Svo bætir hann víð: „Áhugi dofnar
fyrir kúm. Hætt að hirða handa þeim hrogn, lifur o.fl. fiskkyns, og þá einnig kjarna í fjöru, fjörugrös, söl o.fl.“ - Hér gefur að lesa milli línanna, þegar veruleg rækt var lögð við kúahaldið í Eyjum.

Árið eftir að Sigurður Sigurfinnsson og félagar hans stofnuðu Framfarafélagið, skrifaði hann Fjallkonunni: „Með mesta móti unnið að jarðabótum s.l. haust. Margir unnu að þúfnasléttun fram að jólum eftir því sem tíð leyfði. Bændur stækka tún sín og hlaða varnargarða, - grjótgarða.“ - Og svo næsta ár (1895):

„Túnin voru slegin tvívegis í sumar, sem er sjaldgæft. Kartöflur og rófur spruttu ágætlega. Margir fengu 20 tunna uppskeru og allt að 60 tunnur af kartöflum og rófum.... Garðávöxtur er hér orðinn aðalbjargræði margra, þegar
sjórinn bregst. Hér er ríkjandi sífelldur áburðarskortur sökum aflaskorts. Kúm og öðrum nautgripum fjölgar. Sauðfé fækkar.“ (Ef við lítum á búpeningsskrána hér á bls. 79, verður tæpast séð, að þessi fullyrðing standist).

Og 1897 skrifar Sigurður: „Tún eru nú slétt hjá flestum bændum, og þess vegna tekur slátturinn styttri tíma en fyrr. Það sem bjargar nú afkomu Eyjafólks, eru þeir peningar, sem það vinnur sér inn á Austfjörðum hvert sumar og svo garðræktin hér í Eyjum.....“

Og 1903 skrifar hann: „Hver bóndi má bæta við tún sitt tveim dagsláttum og hafa margir notfært sér þá kosti. Nú eru í Eyjum 50 tún talsins......“

Þessi tala vekur dálitla eftirtekt. Frá fornu fari voru 48 tún í Eyjum eða jafnmörg jörðunum. Fertugustu og níundu jörðinni fylgdi ekkert tún, Yztakletti. Þrem árum eftir aldamótin hafa sem sé tveir „þurrabúðarmenn“ lokið við að rækta sér tún. Ef til vill er annar þeirra sýslumaðurinn?

Alls unnu Eyjamenn 4101 dagsverk að túnasléttun, nýrækt, safngryfju- og garðahleðslu þau 21 ár, sem Framfarafélagið var við lýði. Þó fengust ekki allir bændur í Eyjum til þes að vera með í þessum samtökum. - Íhuga ber, að jarð- yrkjutækin þá voru ekki á marga fiska, ef þau eru borin saman við jarðyrkju- og garðyrkjutækin okkar nú á dögum. Stungupállinn var enn til og járnrekan var að ryðja sér til rúms og undanristuspaðinn. Járnkarlinn var gamalt tæki í hönd-
um grjótruðningsmanna.

Alla tíð höfðu Eyjamenn verið í vandræðum með flutninga um Heimaey. Þó að þeir vissu vel af reynslunni, hve fiskslóg t.d. var kjarnmikill áburður á tún og í garða, voru þeir í vandræðum með að flytja það. Engir voru vegirnir um Heimaey og engin flutningatækin nema þá hesturinn. Burðarskrínan var í rauninni
eina tækið, sem almenningur þekkti. Öll heimilin notuðust við hana, þegar sækja þurfti nauðsynjar í verzlunina. Sumir freistuðust einnig til að notast við hana í smáum stíl til þess að bera í henni slóg í garða, en auðvitað gat sú notkun aldrei átt sér stað nema í mjög smáum mæli.

Víst hðfðu bændur hesta á Heimaey og riðu þeim milli bæja og fluttu stundum á þeim verzlunarvöru heim til sín, þegar svo bar undir. En að reiða á þeim fiskslóg og annan slíkan úrgang, þótti jafnan neyðarúrræði, sem fáir báru við.
Það var fátítt framtak. Heldur var þá slógið látið grotna niður við höfnina eða í henni.

==Vélbátaútvegurinn hefst==
Árið 1906 hófst vélbátaútvegurinn í Vestmannaeyjum. Á þeirri vertíð voru bátarnir aðeins tveir. Á næstu vertíð (1907) gerðu Eyjamenn út 22 vélbáta og voru eigendur þeirra 119 talsins. Að tveim árum liðnum voru vélbátar Eyjamanna
orðnir 47. Það var fjórða vertíð vélbátaútvegsins. Svo ör var þesi þróun. Tekjur útgerðarmannanna, bátaeigendanna, urðu alveg ótrúlega miklar af þessum atvinnu-
rekstri. Nokkur hluti þeirra voru jafnframt bændur á Heimaey eða höfðu jörð til afnota. Landbúnaður þeirra féll að miklu leyti í skuggann fyrir þessum gróðasæla atvinnuvegi, vélbátaútveginum. Ekki minnst sökum þessarra stórvægilegu breytinga á atvinnulífi Eyjamanna, lognaðist starf Framfarafélags Vestmannaeyja, búnaðarfélagsins, alveg útaf árið 1914 og í rauninni fimm árum fyrr eins og áður er getið.

Áhugi almennings með bændum og búaliði á rekstri landbúnaðar, og þar með allri mjólkurframleiðslu, hvarf með hínni miklu atvinnu og gróða af rekstri vélbátaútvegsins þar til afleiðingarnar tóku að segja til sín með því að heilsu manna fór hrakandi sökum mjólkurskortsins. Á sama tíma tvöfaldaðist mannfjöldinn í kauptúninu á fáum árum.

Haustið 1906 voru 657 manns heimilisfastir í Vestmannaeyjum. Fjórum árum síðar eða haustið 1910 voru þar heimilisfastir 1319 manns. Hinn öri vöxtur vélbátaút-
vegsins hafði þessi áhrif á fólksfjölgunina í byggðarlaginu. Á þessum fjórum fyrstu árum þessa útvegs fjölgaði mjólkurkúm aðeins um 10. Þannig féll „kúahald“ Eyjabúa strax í skuggann fyrir hinum nýja útvegi.

Auðvitað sótti til Eyja fjöldi aðkomumanna á hverri vertíð, sem þá dvaldist þar við sjóróðra og fiskvinnslu, og hvarf svo heim til sín að vertíðarlokum.

Þessari öru þróun fylgdi ýmislegt, sem miður fór á vertíðínni. T.d. var mjólkurskorturinn tilfinnanlegur. Sérstaklega fengu börnin og aldraða fólkið að kenna á því alvarlega fyrirbrigði.

Fjöldi ungra hjóna fluttist til Eyja á þessum uppgangsárum vélbátaútvegsins og barnafjöldinn í kauptúninu var mikill í hlutfalli við fólksfjöldann í heild. T.d bjuggu rúmlega 2000 manns í Eyjum árið 1918. Af þeim mannfjölda voru 633
börn innan 10 ára aldurs eða tæplega þriðjungur hins heimilisfasta fólks. Þá munu um 500 manns utan af landi hafa sótt atvinnu til Eyja á vetrarvertíð.

Haustið 1917 voru í Eyjum 102 kýr og kelfdar kvígur. Þá var mjólkurskorturinn þar gjörður að blaðamáli. Komizt var þannig að orði í blaðagrein, að næstum fimm
manns væru þar um hvern kýrspena, eins og greinarhöfundur orðaði það. Og fleira var það þá, sem skerti fæðuöflun Eyjafólks af landbúnaði. Sumarið 1917 hnekkti
kartöflusýkin allri þeirri uppskeru, svo að til vandræða horfði. Margir kartöflugarðarnir voru þá ekki notaðir næsta sumar, eða einungis notaðir til rófna- og kálræktar.

Oftast var bændatalan i Eyjum 48 alls og jarðirnar taldar jafnmargar. Þó ber smávegis hér á milli stundum. Flestar jarðirnar voru taldar saman i jarðarvelli svokallaða. Þeir voru 24 að tölu, því að tvær samliggjandi jarðir töldust
jarðarvöllur. Hver völlur var talinn fleyta fram 4 nautgripum og þeir allir þá 96 gripum alls.

Heyskapur í úteyjum var þá oft stundaður hvert sumar. Vissar úteyjar höfðu þau hlunnindi til handa bændum. - Í sumum fjöllunum voru einnig notandi slægjur.

Með auknum kúafjölda Eyjafólks eftir aldamótin fór það fyrirbrigði í vöxt, að Eyjamenn keyptu hey úr sveitum Suðurlandsins og fluttu til Eyja að haustinu.
Mest af því heyi var flutt undan Eyjafjöllum, en annars úr sveitunum austan frá Pétursey og vestur að Stokkseyri. Þá átti það sér einnig stað, að kúaeigendur í Eyjum heyjuðu sjálfir í sveitum Suðurlands og fluttu heyaflann til Eyja að slætti loknum. T.d. voru fluttir til Eyja haustið 1924 alls 4154 hestburðir af
heyi, og mest af því undan Eyjafjöllum. Stundum hlutust mannskaðar við þessa heyflutninga, t.d. sumarið 1923. Þessir heyflutningar munu hafa átt sér stað um 20 ára skeið.

Þau ákvæði í byggingarbréfum Eyjabænda, sem ákváðu bústofn þeirra hvers um sig, drógu óefað úr hug þeirra og vilja til aukins bústofns og meiri búframleiðslu. Þessi ákvæði voru klippt og skorin: Ein kýr, einn hestur og 12 kindur á
sjálfri Heimaeynni og svo 15 fjár í útey. En mörg voru samt þau hlunnindi, sem fylgdu því að vera bóndi í Eyjum. Bændastéttin þar hafði einkarétt til allrar eggjatekju og fuglaveiða á Heímaey og í úteyjum. Og engir aðrir máttu beita
þar fé eða afla heyja. Frá fornu fari giltu þarna fastar reglur um ítök og notkun úteyjanna, - svo og um það, hvar hver bóndi hafði rétt til hlunnindanna í úteyjum. Þar munu elztu,jarðirnar hafa frá landnámsöld setið að hlunnindunum í beztu og auðnýttustu úteyjunum, svo sem Elliðaey og Bjarnarey og í klettunum, Heimakletti og Yztakletti, þar til umboðsmaður konungsvaldsins tók hlunnindin af þeim kletti undir verndarvæng sinn, sjálfum sér til nytja og svo einokunarkaupmanninum síðar, þegar það hentaði valdinu mikla.

==Blaðaskrif um mjólkurskort og samtakaleysi.==

Ýmsir kunnir Eyjabúar höfðu áhyggjur af hinum mikla mjólkurskorti í kauptúninu og afleiðingum hans. Má þar nefna Sigurð lyfsala Sigurðsson frá Arnarholti, Björn H. Jónsson, skólastjóra barnaskólans, sem bar sérstaklega garðrækt Eyjamanna fyrir brjósti, og Pál Bjarnason, ritstjóra Skeggja, blaðs þess, sem Gísli J. Johnsen kaupmaður og útgerðarmaður gaf út á árunum 1917-1920. Með skrifum sínum hvatti ritstjórinn til framtaks og dáða í ræktunarmálum Eyjamanna. Hann fór um það mörgum orðum, hversu Eyjafólki væri miki nauðsyn á samtökum um landbúnað sinn, - hversu miki nauðsyn væri að stofna aftur búnaðarfélag í byggðarlaginu til þess að létta og bæta þessar lífsnauðsynlegu framkvæmdir.

Hinn 17. nóvember 1917 birti ritstjórinn athyglisverða grein um þessi mál í blaði sínu. Þar segir hann: „Það var bent á það í síðasta blaði, hvern usla kartöflusýkin gerði hér s.l. sumar, og jafnframt, hve nauðsynlegt væri að stemma
stigu við henni framvegis. Engar öflugar ráðstafanir verða gerðar nema með öflugum samtökum.....

Það þykir nauðsynlegt að hafa búnaðarfélög eða jarðræktarfélög í sem flestum sveitum landsins nema ef vera skyldi hér á eyjunni......
Hvergi á landinu er landrýmið svo takmarkað sem hér. Bendir það þegar á þá stefnu, að sparlega skuli með landið farið og leggja skuli stund á að rækta það vel fremur en að þenja sig yfir stór svæði......Hér getur ekki verið nema um tvær greinar jarðræktar að ræða, túnarækt og garðrækt. Hvorttveggja getur eflaust borið svo góðan arð, að talsvert væri fyrir hann vinnandi. Nú eru margir að nema lönd og fleiri munu á eftir fara, svo að tíminn er hentugur til samtaka.
Ættu samtökin að verða til þess, að menn hefðu meiri arð með minni kostnaði, sem og það að koma föstu skipulagi á jarðræktina. Það þykir alls staðar nauðsynlegt, hvar sem siðaðir menn búa.

Sérstök ástæða er til að koma á föstu skipulagi, þar sem eigandi landsins er aðeins einn og það sjálft þjóðfélagið, eins og hér á sér stað.

Ekki þarf lengi að leita eftir verkefni handa búnaðarfélagi. Lítið aðeins á ræktunaraðferðina. Menn bauka hver í sínu horni, plóglausir og fastir við gömlu þaksléttuaðferðina, sem er hin langdýrasta aðferð og gott ef ekki lakasta um leið.....Girðingar mætti spara stórlega með góðum samtökum, og væri ekki lítið í það varið, eins og girðingarefnið er dýrt. Félagsskapur sá, sem hér er um nautgripi (vátryggingin), sýnir vel, hverju góð samtök geta komið til leiðar. Væri nú ekki ráð að láta hann ná yfir kynbætur líka?

Það er bersýnilegt, að með vaxandi mannfjölda, muni verða hér hin mesta mjólkurekla, og er illt til þess að hugsa, þar sem svo mörg börn eru. Víst mætti bæta nokkuð úr mjólkurskortinum með aðkeyptu fóðri. En það verður varla lag á
þeim fóðurkaupum nema með samtökum.

Garðyrkjan út af fyrir sig er svo mikils virði, að vegna hennar væru samtök vel gerandi. Þar er svo margt, sem betur mætti fara. Getur það átt bæði við vinnusparnað og gæði uppskerunnar.

Sumt af því, sem hér er drepið á, er svo vandasamt viðfangs, að sérþekkingu þarf til að koma því vel fyrir, enda þarf ekki að líða yfir neinn, þó að fram á það væri farið að fá hingað búfræðing. Hann ætti að vera starfsmaður væntanlegs
búnaðarfélags og hafa með sér nauðsynlegustu áhöld.

Menn munu nú segja, að jarðræktin hérna sé smávægilegt atriði hjá sjávarútveginum. Því verður þó ekki neitað, að alltaf er jarðræktin gagnleg og fögur iðja og drjúg til lífsframdráttar, þegar annað bregzt. Hitt er líka, að því meir sem fólkinu fjðlgar, því dýrari verða afurðir jarðarinnar og þar með jarðabæturnar.

Gott búnaðarfélag ætti að sameina hugi allra þeirra, sem við jarðrækt fást á eyjunni, svo að þeim yrði léttara að inna af hendi hina sjálfsögðu skyldu sína að skila landinu fegurra en þeir tóku við því. Vitanlega yrði stjórn félagsins
að vera ötul, en það er á valdi þeirra, sem félagið stofna, að skipa stjórnina.

Það varðar mestu að vera samtaka.......“

Þetta var þá megin þeirrar greinar, sem Páll ritstjóri birti Eyjamönnum 17. nóvember 1917. - Frómt skal frá sagt. Engir Eyjamenn sinntu að sinni þessari hvatningu ritstjórans að stofna til búnaðarsamtaka i Vestmannaeyjum. Þorskaflinn með hinum hraðvaxandi vélbátaútvegi tók hugi flestra, svo að fátt annað komst þar að, og sízt það, sem engan sjáanlegan arð gaf í aðra hönd á stundinni.

En ritstjórinn lét ekki deigan síga, þó að hann fengi engu þokað um stofnun búnaðarfélags í byggðinni að svo stöddu. Fleiri greinar þessa efnis birti hann Eyjamönnum síðar. Og dropinn holaði steininn. Skilningur manna á málefninu fór
vaxandi. Hinn harði vetur 1918 átti ríkan bátt í því.

Ritstjórinn skrifaði í ágúst 1918: „Mjólkurmálið er að verða Eyjabúum áhugamál. Ástæðan er vaxandi skilningur á þörfum þess að tryggja börnum næga mjólk og sjúklingum holla næringu, hvað sem öðru líður.“

Staðreyndirnar blöstu við eftir frostaveturinn mikla 1918: Grasleysi um allt land. heyskaparhorfur mjög slæmar eftir þetta sumar. Kúm í Eyjum varð því að fækka til muna. Undanfarin sumur hafði verið keypt mikið af heyi til Eyja
„af landi“. Nú var grasbrestur um allar sveitir. Fáir urðu því aflögufærir með haustinu. - Eyjafjallasveit hafði verið aðalbjargvættur Vestmannaeyinga síðustu árin um öflun heyja. Nú leit mjög illa út með heyöflun þar sem annars staðar.
- Þó gerðu Eyjamenn ekkert enn um stofnun samtaka til að efla og tryggja búskap sinn, mjólkurframleiðslu og garðrækt.

Fleiri greinar skrifaði og birti ritstjórinn til þess að hvetja Eyjamenn
til samtaka um búnaðarmál sín og taka upp nýtízkulegri vinnubrögð við þann atvinnuveg.

Hinni gömlu ræktunaraðferð vildi ritstjórinn útrýma. Hann vildi fá búfræðing til Eyja og hann skyldi hafa með sér nýtízku jarðræktaráhöld eða verkfæri, sem ykju stórlega afköst við jarðvinnsluna, og svo yrðu allar bessar framkvæmdir um leið mun ódýrari jarðyrkjumönnunum. Til þess að þetta gæti gerzt, þyrftu Eyjamenn að stofna búnaðarfélag, sagði hann einu sinni enn, sem stuðlaði að aukinni þekk-
ingu manna á ræktunarframkvæmdum og kenndi Eyjamönnum um leið að nota nýtízku tæki við framkvæmdir þessar. - Og enn var ekki hlustað á þessar brýningar
ritstjórans.

Nokkrir bændur héldu áfram ræktunarframkvæmdum árlega með gömlu aðferðinni, þó að lítið ynnist með lélegum tækjum. Enginn þeirra virtist vilja standa að
búnaðarsamtökum í byggðarlaginu að svo stöddu. Nokkrir þurrabúðarmenn tóku
einnig til hendinni í þessum efnum. Með velvilja og fyrirgreiðslu sýslumannsins, Karl Einarssonar, fengu þeir sér útmælda bletti til ræktunar, þó að Eyjabændur hefðu enn óskoraðan rétt á öllu landi á Heimaey samkvæmt byggingarbréfum þeirra og túlkun lögfróðra manna.

Í blaði Gísla J. Johnsen, vikublaðinu Skeggja, birtist grein í nóvember 1917, þar sem Eyjamenn eru á ný brýndir til dáða í ræktunarmálum sínum og
mjólkurframleiðslumálum. Þar heldur skapmaður á penna og er ómyrkur í máli.
Hann er Sigurður Sigurðsson, lyfsali og skáld frá Arnarholti. Milli línanna hjá lyfsalanum má lesa ýmislegt sérlegt um ástandið í kauptúninu, þar sem óhemjumikill afli berst á land megin hluta vetrarins og lítil tæki eru til þess að flytja frá sér slor og annan fiskúrgang, sem þá hefði mátt '''„breyta í barnamjólk“''' eins og hann orðaði það, ef viljinn og tæknin hefðu hjálpast þar að.

Blaðagrein þessi heitir „óþrifnaður og óræktarmóar- heilsubót og hagnaður.“

Þar segir svo: „Svo sem eðlilegt er, safnast hér saman mjög mikið af slori, þegar vel veiðist. Almenningur hefur ekki því vinnuafli á að skipa, að þegar í stað sé unnt að fjarlægja allan þann mikla fiskúrgang, - og allra sízt geta menn
komið honum þangað, sem þrifnaður yrði af honum, þ.e.a.s. til áburðar, nema að litlu leyti. - Það er ekki nóg, að götunar niðri við höfnina eru í hverri gæftarhrotu einn syndandi viðbjóður og hrúgur í hverju skoti, heldur berast sletturnar úr slorvögnunum út um allt þorpið, og síðan bera menn þetta á fötum sér inn í húsin. - Ástand þetta er ekki siðuðum mönnum samboðið. Það er vitanlega vaninn einn sem smátt og smátt hefur sljóvgað tilfinningu manna, svo að sama versnandi ástand er látið drasla svona ár frá ári.....

Það væri mikils virði að geta hagnýtt sér slorið..... Öll þau ógrynni, sem einstakir menn hafa afgangs þörfum sínum og kosta nú ærnu fé til að flytja eitthvað frá sér og þá stundum einhverjum til ógagns. Frekari jarðrækt... er nú ekki framkvæmanleg, að minnsta kosti ekki svo að nokkru nemi...allt vegna fjarlægðar, flutningatækja og veganna... Hér mun síðar verða reynt að gera grein fyrir, með hverjum hætti hugsanlegt væri að útrýma gegndarlausum óþrifnaði úr
þorpinu og '''breyta honum í barnamjólk''', einmitt það sem bæinn skortir einna tilfinnanlegast......

...Eyjaskeggjar hafa, að því er snertir mjólkurþörf og mjólkurframleiðslu, sérstöðu í þjóðfélaginu, mannmargt þorp á litlum hólma, sem verður að sjá sjálfu sér farborða um mjólk, og hefur ekki í annað hús að venda enn sem komið er....“

Þá segist greinarhöfundur hafa gert fyrirspurn til landlæknis, Guðmundar Björnssonar, sem kynnt hafði sér og rannsakað mjólkurmál Reykjavíkur að undanförnu, hversu margar kýr Vestmannaeyingar þyrftu að hafa til þess að mjólkurþörf Eyjamanna væri sómasamlega fullnægt. Landlæknir hafði svarað lyfsalanum því til, að þær mætti helzt ekki vera færri en 360 (360 kúa nyt), ef vel ætti að vera, þar sem börn Eyjamanna væru á sjöunda hundrað og fjöldi aðkomumanna starfandi á vertíð hverri í þorpinu. „En hér eru um 110 kýr og sumar af þeim verða kálflausar og geldar næsta vetur,“ segir lyfsalinn. - Og enn segir
hann:

„Þá er ennfremur þess að gæta, að meðfram fyrir mjólkurskortinn er mjólkurverðið orðið svo hátt, að margir efnaminni menn kaupa litla eða enga mjólk, en eiga þó fleiri börn en þeir efnaðri. - Hér þarf engu við að bæta til þess að færa mönnum heim sanninn um það, að hér er alvara á ferðum, og hér er einhverju verulegu kostandi til að bæta úr þessum vandræðum. Um þetta mál tjóar ekki að láta einhverja 5 aura menn fjalla. Það eiga þeir að gera, sem skilja kjarna málsins: '''Heilsufar komandi kynslóðar.'''

- Þessi tvö málefni: Þrifnaður og mjólkurauki þorpsins eiga svo algjöra samleið, að sama fyrirtækið ræður bót á öllu saman og meir en
það.... Það er ræktun landsins, jarð- og garðrækt í stórum stíl....

Hér vantar vegi og nútímans flutnignatæki, bíla eða dráttarvélar.... En hvað sem einstökum atriðum þessa máls líður, þá verða menn að gera sér ljóst, hvaða þýðingu það hefur fyrir komandi kynslóðir, að nú fá börnin, sem hér eru að alast
upp, '''tæpan þriðjung af þeirri mjólk, sem þau þyrftu að fá''' , og kostnaður við flutninginn á fiskúrgangi af götunum verður mjög tilfinnanlegur, hvort sem hann verður að gagni eða ógagni...“

Þetta var þá kjarninn í grein lyfsalans. (Leturbreytingar eru mínar,Þ.Þ.V.)

Þegar hér var komið flutningatækninni í atvinnulífi Eyjamanna á landi, voru næstum einvörðungu notaðir handvagnar, og svo hjólbörur, þegar svo bar undir. Einn maður mun hafa haft nokkra atvinnu af því að flytja fiskúrgang o.fl. þvílíkt á hestkerru. En þeir flutningar náðu ekki til fiskúrgangs á ræktunarlönd að neinu ráði sökum skorts á vegum um Heimaey.

{{Blik}}

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, II. hluti

2007-07-25T08:53:40Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, II. hluti

2007-07-25T08:29:15Z

Johanna:

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, II. hluti

2007-07-24T11:57:21Z

Johanna:

Blik 1980

2007-07-24T10:37:41Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum|Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum IV. hluti|IV. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) IV. hluti|IV. hluti]](Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Þjóðhátíð Vestmannaeyja|Þjóðhátíð Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]

Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum, I. hluti

2007-07-24T10:31:05Z

Johanna:

==Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum==
=== Þáttur í lífsbaráttu, sem leiddi til markverðra framfara ===

Samkvæmt þeim jarðmælingum, sem herforingjaráðið danska lét gera á Heimaey árið 1907, þá reyndist hún vera 1125 ha. að stærð, láglendi, klettar og fjöll.
Fáir hafa krufið til mergjar sögulegar heimildir frá liðnum öldum um atvinnuhætti í Vestmannaeyjum til lands og sjávar jafn ítarlega og Sigfús M. Johnsen frá Frydendal í Eyjum, fyrrverandi bæjarfógeti þar. Í sögu Vestmannaeyja getur hann þess, að elztu heimildir, sem hann fann um skiptingu jarða á Heimaey, séu fornbréfasöfn frá 16. öld. Nðfnin á Vestmannaeyjajörðunum, sem þar eru nefnd, héldust svo að segja óbreytt fram á þessa öld og þar til þær hurfu undir hraun að töluverðum hluta í eldgosinu á Heimaey árið 1973.
Ég kýs að skrá nöfn allra Eyjajarða hér, sem nefnd eru í fornum heimildum, því að nöfn þeirra hverfa brátt úr minnum manna af gildum ástæðum og heyra bá sögunni til.

:Vilborgarstaðir (Vilborgarstaðatorfan) 8 jarðir
:Kirkjubæir (Kirkjubæjatorfan) 8 jarðir
:Búastaðir (eystri og vestri) 2 jarðir
:Oddstaðir (eystri og vestri) 2 jarðir
:Vesturhús (eystri og vestri) 2 jarðir
:Stakkagerði (eystra og vestra) 2 jarðir
:Gjábakki (eystri og vestri) 2 jarðir
:Gerði (litla og stóra) .. 2 jarðir
:Dalir 2 jarðir
:Ofanleiti (prestssetrið) 4 jarðir
:Þórlaugargerði (eystra og vestra) 2 jarðir
:Norðurgarður (eystri og vestri) 2 jarðir
:Kornhóll (Miðhús og Höfn) 2 jarðir
:Presthús 1 jörð
:Nýibær 1 jörð
:Gvendarhús 1 jörð
:Brekkhús 1 jörð
:Draumbær 1 jörð
:Ólafshús 1 jörð
:Svaðkot 1 jörð
:Steinsstaðir 1 jörð
:Samtals 48 jarðir

Um sumar jarðirnar var ríkjandi nokkur vafi. T.d. sat oft aðeins einn bóndi á Presthúsum, þó er hún í sumum heimildum talin einn jarðarvöllur, þ.e. tvær jarðir. Vafinn stafar e.t.v. af því, að önnur Presthúsajörðin varð að sækja heyskap sinn að töluverðu leyti í Úteyjar, - bóndinn varð að heyja þar og flytja heim til Heimaeyjar megnið af heyfeng sínum.

Árið 1552 stofnaði danska konungsvaldið til einokunarverzlunar í Vestmannaeyjum. Það var réttri hálfri ðld fyrr en danska einokunarverzlunin var leidd í lög eða löggilt á öllu landinu.

Fyrstu fimm árin (1552-1557) tók borgarstjórnin í Kaupmannahöfn einokunarverzlun þessa á leigu. Að þeim árum liðnum rak konungurinn sjálfur verzlunina fyrir eigin reikning. Þá voru alls ráðandi í Eyjum verzlunarstjórar konungsvaldsins í landbúnaði, sjávarútvegi og verzlun. Kirkjustarfsemin laut þar einnig valdboði að miklu leyti, með því að fjárgæzlumaður Landakirkju var hinn danski einvaldur í nafni konungs.

Á síðari hluta 16. aldarinnar hét forstöðumaður konungsverzlunarinnar í Vestmannaeyjum Simon Surbeck. Þessi danski einvaldur lét Eyjabúa vissulega finna fyrir valdi sínu.

Frá fornu fari eða ómunatíð höfðu bændur þeir, sem bjuggu á Kirkjubæjatorfunni, hinum átta jðrðum Þar, haft í sameiningu afnot af Yztakletti. Þar veiddu þessir bændur mikið af fugli á vissam tíma ársins. Þar var einnig eggjatekja mikil. Svo grösugur var Kletturinn, að talin var þar ársbeit handa 120 fjár. Einnig voru þar notadrjúgar slægur til heyskapar. Öll þessi hlunnindi notuðu Kirkjubæjabændur sér í ríkum mæli og höfðu gert frá ómunatíð.

Þessi danski valdsherra, sem ég nefndi, svifti bændurna öllum notum af Yztakletti og setti þær reglur gegn lögum og rétti, að Yztiklettur skyldi verða talin 49. jörðin í Eyjum. Og umboðsmenn danska konungsvaldsins skyldu einir hafa afnotarétt Yztakletts í eigin þágu eða þá leigja hann öðrum, ef þeim þóknaðist það heldur. Þessu boði urðu bændur að lúta, þrátt fyrir skýlaus ákvæði í byggingarbréfum þeirra. Svo varð það að vera, sem valdsmaðurinn bauð.

Ég kýs að skjóta því hér inn í mál mitt, að Eyjabændur fengu ekki aftur að njóta þessarar fornu hlunninda af Yztakletti fyrr en árið 1935 eða eftir um það bil hálfa fjórðu öld. Megnið af þeim árafjölda nutu valdsmenn konungsvaldsins þessara miklu hlunninda eða danski einokunarkaupmaðurinn. „Þurrabúðarmenn“ í Eyjum fengu Klettinn til nytja og þá á leigu á síðari hluta 19. aldar og þar til honum var „skilað aftur“ til hinna upphaflegu aðila.

Öll söguleg líkindi eru til þess, að bændafjölskyldurnar í Vestmannaeyjum hafi að öllum jafnaði haft nokkurnveginn næga neyzlumjólk lengstan tíma ársins. Öðru máli gegndi um fjölskyldur tómthúss eða þurrabúðarmannanna, sem svo voru kallaðir. Það fólk lifði oft við sult og seyru, sérstaklega þegar lítið aflaðist.

Þetta fólk átti þess engan kost að neyta mjólkur, ef það naut ekki vinsemdar eða vorkunnsemi t.d. bændakvenna, sem fundu til með þessu gjörsnauða fólki og sendi því þá mjólkurlögg eða aðra fæðubót endur og eins og stundum hluta úr ári eftir ástæðum. Þetta gerðist oft, t.d. þegar sá á börnum hinna snauðu sökum mjólkurskortsins eða veikindi þjáðu þau. Svo tjáðu mér fyrir tugum ára aldraðir Eyjamenn, sem nutu sjálfir þessarar mannúðar á uppvaxtarárum sínum á fyrri öld. Þeir voru synir þurrabúðarfólks í Vestmannaeyjum.

==„Lítil tilvísan.....“==

Séra Gissur Pétursson var sóknarprestur í Vestmannaeyjum á árunum 1689-1713. Þessi prestur skrifaði á prestskaparárum sínum í Eyjum greinarkorn um Vestmannaeyjar, sem er einskonar lýsing á byggðarlaginu, landslagi, náttúrulegum fyrirbrigðum og atvinnuvegum fólksins, sem byggir Eyjarnar. Skrif þessi heita „Lítil tilvísan um Vestmanna-Eyja Háttalag og Bygging.“

Til fróðleiks nokkurrar ánægju birti ég hér nokkur orð úr skrifum prestsins, þar sem hann ræðir um landbúnað Eyjamanna: „Til mýrlendis eða flóða vottar hér aldeilis ekkert nema lítið á því plássi Torfmýri kallað, fyrir neðan Dalfjall, skammt frá Herjólfsdal, heldur allt harða vall-lendi og lágur grasvöxtur, sérdeilis af því að það verður strax uppbitið af skepnanna margfjölda, þar hér munu finnast undir 80 kýr, 50 hestar auk allt sauðfé, og mikill torfskurður. Þó meina menn hér góðan landskost, þar skepnurnar haldast vel við hold, þó að graslítið sé og mjólkar meðallagi....“

„...Af sjávarafla, fuglaveiði og eggjum lifa innbyggjendurnir, framar en þeim landgæðum, sem Eyjan sjálf með sér færir, með því plássið er lítið, en fólkið margt, og flestir, sem ei hafa meir en tvær kýr, margir eina, en fæstir þrjár, svo allir verða að tilkaupa smjör, vaðmál, skæðaskinn og sýru frá meginlandinu með fleiri nauðsyn, sem þá um varðar. - Eigi er heldur tíðkað af mörgum að stíja fé, því það veitir mjög örðugt, þar það hleypur í fjöll og firnindi, og forsómast þar með annar aðdráttur, ef menn gefa sig þar til, en Eyjan
þrönglend og hálf að vestanverðu ekki nema mjög graslítið mosahraun. Þar fyrir kunna ei jarðirnar, sem svo eru kallaðar, að eiga mikla fjárítölu; ganga svo lömbin undir ánum hjá velflestum sjálfala eins og í úteyjum. Verða því lömbin feit, svo fundizt hefur í einum dilk 10-12 merkur (af mör); einnig sauður í úteyjum með hálfumþriðja fjórðung (35 pd.). Þó fellur ekki svo stórt fé í þessum úteyjum sem á meginlandinu, fyrir þá orsök segja menn, að það vantar vatn.....“

Fyrsta manntal á Íslandi átti sér stað árið 1703. Þá var sem sé séra Gissur Pétursson sóknarprestur á Ofanleiti. Þá virðast eiga heimili í Vestmannaeyjum samtals 307 manns. Þar að auki dvöldust þar á vertíð, þegar manntalið var tekið, 22 aðkomumenn, líklega vertíðarfólk. - Manntalið er dagsett 14. marz 1703.
Fólkið verður flokkað þannig:
# Bændur, börn beirra og búalið 199 manns
# Fólk einokunarkaupmannsins á Kornhólsskansi 6 manns
# Húsmenn ,við tómt hús", eins og komizt er að orði .. 40 manns
# Ómagar Vestmannaeyjasveitar 53 manns
# Ómagar annarra sveita 9 manns.
# Vertíðarfólk 22 manns
Samtals 329 manns

Séra Gissur sóknarprestur tekur það fram, að í Eyjum „gefist þá 80 kúa nyt“.

==Lýsing Vestmannaeyjasóknar==

Séra Brynjólfur Jónsson sóknarprestur að Ofanleiti á árunum 1860-1884 skrifaði „Lýsing Vestmannaeyjasóknar“ á árunum 1873 og fram um 1880. Þar er margan fróðleik að finna um byggðarlagið. Varðandi landbúnað Eyjamanna vil ég eiga þessa kafla skráða hér:

„...Um allar þær jarðir, sem hér að framan eru nefndar (jarðirnar á Heimaey) er það að segja, að þeim fylgir heyskapur nokkurn veginn eftir jarðarmegni, þannig að hver einbýlisjörð gæti með góðri rækt fóðrað svo sem eina kú með því heyi, sem fæst af túnum, en allmargar þeirra eiga og tiltölu til heyskapar, sumar í Heimakletti og sumar í úteyjum Elliðaey og Bjarnarey. Er þessi úteyjaheyskapur næsta erfiður og kostnaðarsamur. Á Ofanleiti fæst allt að því 4 kýrfóður. Allar eiga þessar jarðir, (að fráteknum Yztakletti) tiltölu til hagbeitar til jafnaðar fyrir einn hest hver um sig og 12 sauði á Heimalandi, sem að því er hagbeit snertir er óskipt land. Ennfremur eiga þær beitarítölu í úteyjum þeim, er undir þær liggja, minnst fyrir 6 en mest fyrir 16 sauði eða fullorðnar kindur. Ei verður sagt, að jarðir hér liggi undir neinum áföllum, enda verður eigi sagt, að þær gangi neitt af sér. Aftur á móti hafa stöku jarðir tekið nokkrum bótum að því er snertir tún beirra, og á það sér einkum stað um Ofanleiti og Stakkagerði.......

Fjársöfn eru haldin nokkrum sinnum bæði á vori og hausti. Skilaréttir eru haldnar bæði á Heimaeyju og í úteyjum, jafnaðarlega um veturnætur, og skal hver fjáreigandi segja hreppstjórum til, hve margt fé hann hefur í högum sínum á Heimaeyju, því að hafi hann of margt, skal því komið fyrir í högum annarra, er ekki hafa fullt í högum. Sömu reglu er og fylgt að því, er snerta haga í úteyjum, því að eftir beitartölu bænda hér á Eyju er hér ofsett í haga, hvað fé er fleira en svo sem 1400......

Eigi eru hér færikvíar, enda er það eigi tíðkað hér að hafa ær í kvíum, heldur ganga þær með lömbum bar til 17-18 vikur af sumri, að frá þeim er fært og lömbin sett af heimaeyjunni í úteyjar. Kýr eru hafðar inni á sumrum, en eigi eru hestar traðaðir (hafðir í girðingu). Eigi eru höfð beitarhús fyrir fé á vetrum. Borgir eru að vísu byggðar á tveim stöðum fyrir fé á vetrum til skjóls í hretviðrum, en það heldur sig lítt að þeim og leitar heldur skýlis í skútum og fjárbólum, sem hér eru allvíða; að öðru leyti eru ekki hér nein fjárhús, sem teljandi sé. Sauðfénaður gengur hér þannig að nokkru leyti sjálfala sumar og vetur, nema þá er hann er rekinn saman nokkrum sinnum vor og haust. Af því leiðir að fjöldi fjár að tiltölu tapast af slysum, er það hrapar fyrir björg eða flæðir, þar sem það gengur í fjörunni.

Jarðrækt, að því er tún snertir, er miður vel stunduð af almenningi. Þó hafa stöku búendur á síðari árum sýnt töluverða framtakssemi í túngirðingum og túnasléttun. Að öðru leyti eru öll tún hér girt. Það er helzt stendur góðri túnrækt í vegi er áburðarskortur, þó að flest sé til tínt, svo sem aska bæja, fjósaforir og þari, þar sem venjulega ekki er því til fyrirstöðu að flytja hann; svo og fiskslor. En kúamykju neyðast menn sökum eldiviðarskorts að þurrka til eldsneytis.

Kálgarðarækt hefur stórum farið í vöxt á síðari árum, bæði að því er snertir kál, rófur og kartöflur og orðið mörgum búanda að verulegum búdrýgindum. Til eldsneytis hafa menn hér almennt tað undan kúnum, þeir, sem þær hafa, og að öðru leyti kúa- hrossa- og sauðatað, sem tínt er út um hagann........“

Það sem birt er hér af skrifum séra Gissurar Péturssonar og séra Brynjólfs Jónssonar, sóknarpresta í Vestmannaeyjum, er skráð eftir afriti, sem séra Jes A. Gíslason, skrifstofustjóri og síðar barnakennari í Eyjum, gjörði árið 1913 af sóknarlýsingum þessara presta.

==Lífshætta í för...==
Frásögn aldraðra Eyjamanna

Frá upphafi landbúnaðar í Vestmannaeyjum hafa bændur þar nýtt slægur þær, sem áttu sér stað í Heimakletti, Klifi og úteyjum. Svo mun það hafa verið í stærri eða minni stíl allar aldir fram undir síðustu aldamót.

Árið 1955 birti Blik, Ársrit Vestmannaeyja, grein um heyannir þessar og aðstöðu til heyskapar í Heimakletti. Grein þessa skrifaði Þorsteinn Jónsson, skipstjóri og útgerðarmaður í Laufási við Austurveg, fyrir ritið.

Við skulum íhuga merginn úr grein þessari, sem getur að ýmsu leyti gilt fyrir heyskaparstörf í úteyjum Vestmannaeyja einnig, nema þá helzt Elliðaey, sem var stærst úteyjanna og flatlendust.

Þorsteinn Jónsson var fæddur 1880 og ólst upp í Vestmannaeyjum frá þriggja ára aldri, þar sem foreldrar hans voru bændahjón og þurftu því að sækja heyskap eins og annað bændafólk þar í nálæga kletta og eyjar. Þeir höfðu nytjar af einni Vilborgarstaðajörðinni, en þær voru átta, svo sem kunnugt er.

Þorsteinn Jónsson segir svo frá: „Fyrir síðustu aldamót mátti oft á sumrum sjá hóp af fólki, körlum, konum og unglingum, við heyskap víða um Heimaklett.

Vilborgarstaðajarðirnar, átta að tölu, áttu þau hlunnindi, sem Heimakletti fylgdu, en þær voru fuglatekja, hagaganga, slægjur, og svo þang - og sölvatekja á innri og ytri eyrinni (Hörgaeyri) og hvannarótartekjur í Dufþekju, sem jafnvel kvenfólk tók þátt í, en þær voru þó að mestu lagðar niður um 1890.

Hver af hinum átta fyrrnefndu jörðum áttu sína sérstöku slægju
bletti, sem var Hákolla, Hetta, Þuríðarnef, Lágukollar og Slakkinn, sem er ofan og vestan við Dönskutó. Svo áttu þrjár jarðirnar Slægjurnar svo nefndu, sem er hin stóra brekka ofan frá Grasnefi umhverfis Einbúa og niður á bjargbrún.

Þess skal getið, að fjórir fyrst nefndu staðirnir mega teljast allgóðir og hættulitlir við sjálfan sláttinn og raksturinn. Slægjurnar, en þó sérstaklega Slakkinn, voru stórhættulegir heyöflunarstaðir, þar sem brattinn er mjög mikill, ekkert viðnám meðfram bjargbrúnni, en 120-200 metra hátt standberg í sjó niður, svo að ekki var að efa, hver afdrifin urðu, ef mönnum skrikaði illa fótur við störf sín.

Þó að slátturinn og þurrkun heysins væri háð miklum erfiðleikum og hættum, keyrði þá fyrst um þverbak, þegar koma skyldi heyinu heim.

Faðir minn fékk ábúðarrétt á einni Vilborgarstaðajörðinni um 1890. Þeirri jörð tilheyrði versti slægjubletturinn upp af Dönskutó. Þó að ég væri ekki nema 10 ára, var ég látinn aðstoða við heyskapinn barna eftir minni litlu getu.

Áður en heyið var bundið, varð að grafa stall í brekkuna, svo að hægt væri áhættu-lítið að binda og axla baggana, annars hefðu þeir oltið ofan-fyrir. Síðan voru þeir bornir á bakinu vestur á Efri-Kleifar. Þaðan gefið niður á Neðri-Kleifar. Þaðan aftur bornir á bakinu á Löngunef. Gefið þaðan niður í bát. Síðan voru baggarnir fluttir yfir Botninn og að lokum reiddir á hrossum heim í hlöður.

Þegar hugleidd er sú óhemjufyrirhöfn, þó að hættunni sé sleppt, sem þessari heyöflun var samfara, má það undravert teljast, að nokkur skyldi leggja þetta á sig. En það var strangur herra, sem á eftir rak, nefnilega neyðin.

Enda þótt þessi heyskapur væri ekki mikill að vöxtum, var þó hægt að halda lífi í nokkrum kindum með heyi þessu, eða gefa í kú, þó að ekki væri nema einn dag í viku hverri, og fá mjólk í staðinn. Það var í daglegu tali kallað að gefa í. Þó munu þau heimili í Eyjum ekki hafa verið fá á þessum árum, sem helzt aldrei sáu mjólk. Svo var það hjá foreldrum mínum fyrstu árin, sem þau bjuggu hér.

Til þess að sleppa við heyburðinn um Heimaklett, var reynt að raka heyinu eða draga það undan brekkunni af þeim slægjublettum, sem þannig lágu við. Mikla varkárni þurfti að hafa við þetta. Mönnum var lengi í minni, að eitt sinn þá verið var að raka lausu heyi ofan af Hettu, hljóp það, þegar komið var niður í sniðið. Tók það þá með sér einn manninn, sem þó stöðvaðist í götunni, sem þarna var alldjúp, rétt við bjargbrúnina, en heyið sópaðist yfir hann og féll niður undir Löngu.

Eitt sumar á þessum árum fengu faðir minn og Guðmundur bóndi Þórarinsson á Vesturhúsum allar slægjurnar í Heimakletti til heyskapar. Þarna var um allmikið heymagn að ræða, eftir því sem þá gjörðist. Heyinu var gefið í skip þarna beint niður, þó að hátt sé. Allmikinn útbúnað og marga menn þurfti við þetta. T.d. voru tveir staurar grafnir niður á endann, annar kippkorn uppi í brekkunni, þar sem grafinn hafði verið stallur, sem heyið var fært á til bindingar.

Neðri staurinn var grafinn niður á bjargbrúninni. Á honum voru baggarnir gefnir niður í bátinn, sem flutti heyið í land. Á milli stauranna var strengdur kaðall þeim til stuðnings og öryggis, sem baggana fluttu frá bindingsstað til þess staðar, þar sem heyið var gefið niður í bátinn. Ekki tapaðist nema einn baggi ofanfyrir í þetta sinn. Það þótti heppni, að hann skyldi ekki lenda á bátnum því að það hefði að líkindum kostað líf bátverja.

Einnig var ég á æskuárum mínum við heyskap í Stóra-Klifi. Þar var gaman að heyja. En erfiður var ofanflutningurinn, því að heyið var borið ofan af Klifinu.

Á þessum árum var heyjað að jafnaði í eftirtöldum fjöllum og eyjum: Heimakletti, Stóra- og Litla-Klifi, Yztakletti, Bjarnarey og Elliðaey....... Í úteyjunum, og til þeirra taldist Yztiklettur, var heymagnið bæði mikið og gott, því að nóg var teðslan. Fuglinn sá um hana. En þar sem sérstök veðurskilyrði urðu að vera fyrir hendi til þess að flytja heyið sjóleiðis heim úr þessum stöðvum, var því hlaðið í klettaskúta, sem nefndir voru ból (heyból, fjárból) og látið brjótast þar. Einnig var það látið í heytóftir, ef engin ból voru álægt af náttúrunnar hendi, svo sem í Yztakletti. Þó mun fyrir mitt minni hafa verið heyjað víðar, en ég hefi hér nefnt, t.d. í Suðurey og á Grasnefinu í Miðkletti.....“

Þetta var þá hluti af grein þeirri, sem Þorsteinn Jónsson skrifaði um heyskap bændafólks í Eyjum í klettum og úteyjum Vestmannaeyja fyrir og um síðustu aldamót. Hann tjáir okkur einnig, að heyjað hafi verið í Bjarnarey árið 1920. Þá fullyrðir hann, að síðast hafi verið heyjað í Elliðaey 1927 og í Yztakletti sumarið 1940. Á Stóra-Klifi mun síðast hafa verið heyjað sumarið 1942.

Sigfús M. Johnsen segir um úteyjaheyskapinn í Sögu Vestmannaeyja (2. b., bls. 33-34): „Sláttur hófst í úteyjum um 10 vikur af sumri. Slægjulandið var valllendi og hvammar utan við fuglabyggðina. Eigi þótti það skemma hagbeit í úteyjum, þótt slegið væri, fremur bæta, því að gras lagðist í legur og vildi slepja, ef eigi var slegið......Í úteyjum var hey hirt í heyból (þ.e. hella eða skúta) og látið vera þar unz það var búið að brjóta sig. Bundið var það upp úr heybólunum á haustin og flutt heim. Ef illa viðraði, þótti slæmt „að liggja“ yfir heyi í úteyjum og burður á heyböggum í heyból hið versta verk, því að fara varð um brattar brekkur og einstigi. Hinu sama gegndi, er hey var bundið úr bólum og borið á skip, var þá keppzt mjög við, því að heyflutningurn varð að ljúka á sama degi...... Úteyjaheyið er kjarngott mjög og mengt, svo að það var eigi talið gjafarhæft kúm nema með léttara heyi. Menn töldu hálfs mánaða hrakið úteyjahey eins gott til fóðurgildis eins og grænt hey af mögru túni. - Við flutning á heyi úr úteyjum mátti „gefa því“ ofan fyrir hátt standberg í böndum. Það var kallað „að gefa á heyhæl“. Var þá staurdrumbur rekinn niður á bjargbrúnni og bandið látið leika á honum. Þvert fyrir var þá stundum hafður bjargstokkur. Sumstaðar var 50 faðma (100 m) berg, þar sem heyi var gefið niður, og heyið bundið í snarbrattri brekku frammi á brún.

Úr Suðurey var hey flutt upp í Klauf á bátum og þaðan á hestum heim. Heyið var sótt í úteyjar á stórskipum......“

Sigfús M. Johnsen fæddist í Vestmannaeyjum árið 1886 og ólst þar upp. Foreldrar hans höfðu ábúð á einni Kirkjubæjajörðinni. Í uppvexti sínum kynntist hann því vel athöfnum Eyjamanna til sjós og lands og þá líka heyskaparháttum þeirra í úteyjum og klettum Eyjanna.

==„Nýjatún“==

Árið 1963 birti ég í Bliki stutta grein um svokallað Nýjatún í Vestmannaeyjum. Það var ræktað á árunum 1870-1871. Tvennt olli þeim ræktunarframkvæmdum. Á undanförnum árum hafði aflaleysi í Eyjum verið mjög tilfinnanlegt, svo að sultarvofan sat við hvers manns dyr þurrabúðarmanna og fjölskyldna þeirra í kauptúninu. Fátæklingar liðu skort og nauð. Alvarlegasta vandamálið var þó mjólkurskorturinn, sem allur þorri manna í kauptúninu sjálfu leið af, svo að heilsa fólksins var í stórlegri hættu.

Þá var það að ráði milli stiftamtsmannsins annars vegar og sýslumannsins í Eyjum, Bjarna E. Magnússonar, hins vegar að stofna til ræktunarframkvæmda á Heimaey. Tennt vakti þá fyrir hinum ráðandi mönnum: Ræktunarstörfin skyldu unnin í eins konar atvinnubótavinnu og svo skyldu þau stuðla að aukinni mjólkurframleiðslu í kauptúninu. Tvær flugur skyldu þannig slegnar í einu höggi. Það er háttur búmanna.

Tún skyldi ræktað í námunda við höfnina. Þannig varð það auðveldara að flytja slóg og annan fiskúrgang á túnið, en þá voru handbörur helzta flutningatækið. Þá var þetta túnstæði einnig valið með tilliti til þess, að bændurnir fyndu minna fyrir þeim órétti, sem þeir töldu sig vera beitta með ákvörðun þessari, þar sem þeir höfðu einkarétt á öllu landi Heimaeyjar samkvæmt byggingarbréfum þeirra. Þó spruttu deilur af þessum gjörðum yfirvaldanna. En þær hjöðnuðu brátt, enda
var túnstæðið að töluverður leyti innan verzlunarsvæðisins.

Nýjatún var um 6 dagsláttur að stærð eða nálega 2 hektarar. Það lá kippkorn sunnan hafnarinnar eða hafnarvogsins. Bárustígur var á austurmörkum þess. Gatan, sem lá í vestur frá suðurenda hans, (Breiðholtsvegur, síðar Vestmannabraut) var við suðurmörk túnsins. (Sjá Blik, ársrit Gagnfræðaskólans í Vestmannaeyjum, 1963, bls. 306-310).

==Danskir brautryðjendur==

Þá er við hæfi að minnast hér danskra hjóna, sem bjuggu um áratuga skeið í Vestmannaeyjum og kenndu Vestmannaeyingum að rækta kartöflur og neyta þeirra.
Þetta mæta danska fólk hét frú Ane Johanne Ericsen og Carl Wilhelm Roed „Höndlunarþjónn“, áður en þau giftust. (Sjá grein hér í ritinu, b1s. 106).

==Tilfinnanlegur mjólkurskortur gerir vart við sig.==

Árið 1880 voru aðeins 45 kýr mjólkandi í Vestmannaeyjum, eða um það bil ein kýr á hverja bóndafjölskyldu og tæplega það. Þá bjuggu í Eyjum 557 manns. Tólf árum síðar eða árið 1892 voru Eyjakýrnar aðeins 35 að tö1u. Þá hafði þar um árabil verið ríkjandi tilfinnanlegur mjólkurskortur, og algjör hjá fjölskyldum tómthúsmannanna eða þurrabúðarmannanna.

Þá var Þorsteini Jónssyni héraðslækni í Landlyst í Eyjum orðinn þessi mikli mjólkurskortur í byggðarlaginu verulegt áhyggjuefni, enda skildi enginn þar betur afleiðingar hans. - Honum var það allra manna ljósast, hvert stefndi um heilsufar fólksins, ef landbúnaði Eyjamanna héldi þannig áfram að hraka. Á því sviði sem öllum öðrum urðu þeir að vera sjálfum sér nógir í hinni miklu einangrun.

==Framfarafélag Vestmannaeyja 1893-1914==

Þessi ískyggilegi mjólkurskortur í Eyjabyggð leiddi til þess, að framfarasinnaðir atorkumenn í byggðarlaginu tóku að hugleiða búnaðarmál Eyjabænda og Eyjafólks í heild. Þar voru fremstir í flokki Sigurður Sigurfinnsson, bóndi og skipstjóri, sem nytjaði eina Vilborgarstaðajörðina. Honum við hlið í þessu framfaramáli stóðu Gísli kaupmaður Stefánsson í Hlíðarhúsi og bændurnir Jón Jónsson í Dölum og Guðmundur Þórarinsson á Vesturhúsum. Þessir merku Eyjamenn hlustuðu allir á héraðslækninn, mátu hvatningarorð hans til aukinnar ræktunar og mjólkurframleiðslu í héraðinu, og þeir tóku til hendinni. Samráð þeirra leiddu til þess, að stofnað var búnaðarfélag í Eyjabyggð, Framfarafélag Vestmannaeyja. Það gerðist árið 1893, eins og áður er sagt.

Hinn 28. maí 1893 komu nokkrir Vestmannaeyingar saman á fund í þinghúsi kauptúnsins, gamla þinghúsinu við Heimagötu. Þar skyldi ræða stofnun búnaðarfélags í Eyjum. Hvatningamaður að fundi þessum og stofnun félagsins var Jón Magnússon, þáverandi sýslumaður í Eyjum. Eftir nokkrar umræður komust fundarmenn að þeirri niðurstöðu, að stofnun og starfræksla búnaðarfélags í byggðinni mundi geta „borið sýnilegan ávöxt“ í framfaramálum Eyjafólks, eins og þau höfðu þá gert annars staðar í landinu. - Þá höfðu verið stofnuð milli 70 og 80 búnaðarfélög víðsvegar í byggðum landsins.

Afráðið var á fundi þessum að kjósa þriggja manna nefnd til þess að semja uppkast að lögum fyrir félagið. Í hana völdust þessir menn: Sigurður Sigurfinnsson, bóndi og skipstjóri (síðar hreppstjóri), Jón bóndi og hreppstjóri Jónsson í Dölum, og Gísli Stefánsson kaupmaður í Hlíðarhúsi. Nefnd þessi skyldi leggja fram uppkast að félagslögum á öðrum stofnfundi, sem haldinn skyldi bráðlega eða „við fyrstu hentugleika“.

Hinn 13. ágúst um sumarið var svo annar stofnfundur haldinn í þinghúsinu, og „tekið til umræðu og atkvæðagreiðslu frumvarp til laga fyrir Framfarafélag Vestmannaeyja“, eins og það er orðað í fundarályktun dags. 28. maí þ.á. og fært í fundargjörð. - Í þrem hreppum öðrum á landinu voru búnaðarfélögin nefnd framfarafélög. Það var á Norðurlandi.

Þarna voru lög í 13 greinum einróma samþykkt á þessum fundi og undirrituð af stofnendum. Þar segir svo 1. gr.: „Tilgangur og ætlunarverk félagsins er að styðja að framförum sveitarmanna í sem flestum efnum, einkum í búnaði og öðrum atvinnuvegum......“ Framfarafélagið var öðrum þræði almennt menningarfélag í Eyjabyggð. Hver félagsmaður: „undirgengst að gera á heimili sínu sem mest hann orkar af því, er til umbóta og framfara horfir, svo sem að bæta eftir föngum ræktun og hirðingu túna og matjurtagarða, meðferð haglendis, kyn og meðferð fénaðarins, lunda og fýlaveiðipláss, húsaskipan og hreinlæti, meðferð fisks og
vöruvöndun......“ Einnig segir þar í fundargjörð:

„Fyrirlestra og samræður um búnaðarmál og önnur framfaramál skal einnig halda á aðalfundi, eftir því sem föng eru á.“ Á haustfundi skal leggja fram og rannsaka skýrslu um athafnir félagsmanna á umliðnu sumri, útbýta verðlaunum til þeirra, sem til verðlauna hafa unnið á sumrinu,......og semja áætlun um það, sem félagið vill setja sér fyrir áætlunarverk á komandi hausti og vetri og halda umræður um búnaðarmál og önnur framfaramál,.....svo sem ásetning, fóðrun og hirðing fénaðar, tóvinnu, smíðar, byggingar, búreikninga o.fl.“ Framfarafélagið kaus sér umsjónarmenn til þess að kynna sér framkvæmdir félagsmanna, sérstaklega þau störf þeirra, sem félagið veitti verðlaun fyrir, og gefa stjórn félagsins skýrslu um þau... „Engin verk má telja félagsverk, sem ekki eru vel af hendi leyst, og eiga umsjónarmennirnir að gefa vottorð um þetta“, segir þar.

Eins og ég tók fram, þá stofnuðu 11 Eyjamenn Framfarafélagið. Þar af voru 7 ábúendur jarða á Heimaey. Næstu 13 árið bættust 25 við félagatöluna. Þar af voru 17 ábúendur jarða.

Hinn 24. sept. 1893 hélt Framfarafélagið 3. fund sinn. Þá var aðalumræðuefni félagsmanna það, hvernig hefta mætti uppblástur landsins vestur á Flötum og í Sandskörðum, svo og annars staðar á Heimaey, þar sem sand- og moldarrof og önnur landspjðll færu vaxandi. Rætt var um að sá melfræi í sandinn, girða rofin af og banna gjörsamlega að rífa rætur eða rofalýjur úr bökkum, því að það yki uppblástur landsins.

Á 4. fundi félagsins 15. okt. sama ár var fundarmönnum, sem voru 7 talsins, kynntar reglur um styrkveitingar úr landssjóði til búnaðarfélaga. Þá var samþykkt að leggja mesta áherzlu á jarðabætur, svo sem túnasléttun, gerð safngryfja og aukna áburðarsöfnun.

Sýslumaðurinn Jón Magnússon hafði gefið Framfarafélaginu peninga, og svo átti það þegar í sjóði meirihlutann af félagsgjöldum félagsmanna. Rætt var um, hvernig þessum fjármunum félagsins skyldi varið. Sumir vildu kaupa handvagn, sem var þá nýtt fyrirbrigði í byggðarlaginu. Slíkt flutningatæki hafði aldrei sézt þar. Aðrir vildu festa kaup á jarðyrkjuverkfærum.

Í desember 1893, á stofnári félagsins, vakti Sigfús Árnason, formaður á Áróru, póstafgreiðslumaður og organisti Landakirkju, máls á því, að félagsmenn stæðu vel saman í jarðyrkjustðrfum sínum, hjálpuðu hver öðrum með því að vinna hver hjá öðrum án endurgjalds og ykju þannig afköst sín við jarðyrkjuna og önnur nytjastörf til eflingar landbúnaði Eyjamanna. Þessari tillögu var vel tekið. Og má ætla, að henni hafi verið fram fylgt af kostgæfni, því að afköst félagsmanna við garðyrkjuna og jarðyrkjuna urðu býsna mikil á næstu árum með tilliti til þess, hversu verkfærin voru frumstæð og úrelt við jarðyrkjustörfin.

Á þessum sama fundi vakti formaður Framfarafélgsins, Sigurður Sigurfinnsson, máls á því, að félgið stofnaði „'''ábyrgðarsjóð nautgripa'''“. Þessi tillaga hlaut samþykki fundarmanna, og þeir kusu nefnd til þess að semja reglur fyrir ábyrgðarfélagið. Seinna í sama mánuði var boðað til '''stofnfundar Nautgripa- og ábyrgðarfélags Vestmannaeyja''', sem allir félagsmenn Framfarafélagsins stóðu að einhuga.

Skaðabætur fyrir nautgripi skyldu nema allt að 1/3 af virðingarverði, ef lóga þyrfti gripnum vegna veikinda eða annarra óhappa.

Allar kýr félagsmanna skyldu vera tryggðar hjá félaginu frá 1. jan. 1894.

Þetta ábyrgðarfélag nautgripa í Eyjum starfræktu Eyjamenn síðan fram yfir miðja þessa öld. Og þá minnist ég með virðingu og aðdáun Bjarna Jónssonar gjaldkera á Svalbarða, sem vann að heill þessa mikilvæga félagsskapar um árabil af stakri trúmennsku.

Á fundi sínum í maí 1894 ályktuðu félagsmenn Framfarafélagsins að leggja mest kapp á þúfnasléttun það vor og sumar og hleðslu grjótgarða á næsta hausti. Þá skyldi hver og einn auka hjá sér áburðarefnin svo sem frekast væri unnt.

Á 10. fundi Framfarafélagsins, sem haldinn var 7. okt. 1894 var félagsmönnum tilkynnt, að félgið hefði hlotið kr. 67,10 úr landssjóði út á jarðabætur félagsmanna. - Samþykkt var á fundi þessum að verja þessum peningum til að kaupa handvagn til nota félagsmönnum. Það var '''fyrsti handvagninn''', sem til Eyja kom. Hann kostaði þá kr. 40,00. Hvorki hestvagn né handvagn höfðu sézt þar áður. Hestar voru notaðir til burðar. Konur sem karlar báru mikið á bakinu. Þá notaði fólkið svokallaðar burðarskrínur, sem voru með sérstöku lagi eða af sérstakri gerð.

Handvagninn var síðan lánaður félagsmönnum fyrir fjögurra aura gjald á klukkustund. Sú leiga gilti fyrsta árið. Næsta ár var gjald þetta tvöfaldað.

Árið 1895 festi Framfarafélagið kaup á öðrum handvagni.

Stjórn Framfarafélgsins beitti sér fyrir endurbótum á fénaðarhúsum félagsmanna sinna og hvatti þá til að byggja heyhlöður með járnþaki. Út á þær hlöður greiddi félagið félgsmönnum sínum 1/10 af matsverði þeirra í styrk. Sá styrkur náði einnig til fjósa og fjárhúsa með járnþaki. Þannig hurfu torfþökin af þessum húsum smám saman.

Haustið 1898 var formanni Framfarafélagsins falið að festa kaup á 10 járnkvíslum til þess að pæla með jarðveg. Þá hættu Eyjamenn að notast við stungupála eða járnslegnar trérekur til þeirra hluta. Árið eftir keypti síðan félagið 12 tæki handa félagsmönnum sínum til þess að hreinsa með illgresi úr matjurtagörðum.

Á fundi Framfarafélagsins vorið 1911 var samþykkt að festa kaup á skilvindu handa félgsmönnum. Það var fyrsta skilvindan, sem keypt var til Eyja. Hún kostaði kr. 110.62 og þótti dýr. En hin miklu þægindi af henni ollu því, að verðið gleymdist brátt. Félagsmenn fengu að skilja mjólkina í henni endurgjaldslaust. Þeir gengu að henni til nota hjá formanni félagsins heima á Heiði, þar sem hann bjó.

Næstu ár eignuðust félagsmenn sjálfir skilvindu og svo mörg þau jarðyrkjuverkfæri, sem félagið hafði upprunalega keypt og lánað þeim. Þar með var því verkefni félagsins lokið.

{{Blik}}

Blik 1980

2007-07-24T10:24:14Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum|Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) IV. hluti|IV. hluti]](Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Þjóðhátíð Vestmannaeyja|Þjóðhátíð Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]

Blik 1980

2007-07-24T10:13:14Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum. Þáttur í lífsbaráttu, sem leiddi til markverðra framfara|Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) IV. hluti|IV. hluti]](Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Þjóðhátíð Vestmannaeyja|Þjóðhátíð Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]

Blik 1980

2007-07-24T10:10:22Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum.|Saga landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1980/ Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald) IV. hluti|IV. hluti]](Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Þjóðhátíð Vestmannaeyja|Þjóðhátíð Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]

Blik 1980

2007-07-24T08:12:43Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">1980</div>
<div id="blik_byline2">MED FJÖLMÖRGUM MYNDUM</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1980
</div>

== Efnisyfirlit ==
* [[Blik 1980/Minning feðranna er framhvöt niðjanna|Minning feðranna er framhvöt niðjanna]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn|Fyrsti gúmmíbjörgunarbáturinn]] (S.J.J.)
* [[Blik 1980/Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum. Þáttur í lífsbaráttu, sem leiddi til markverðra framfara|Ágrip af sögu landbúnaðar í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum|Danskir brautryðjendur í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss|Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss]]
* [[Blik 1980/Fjárhundahald í Vestmannaeyjum|Fjárhundahald í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum|Minningar frá námsárum mínum í Gagnfræðaskólanum]] (E. Guðf.)
* [[Blik 1980/„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast|„Sterki stofninn“, fimmtugir Vestmannaeyingar minnast]]
* [[Blik 1980/Sólvangsfjölskyldan|Sólvangsfjölskyldan]]
* [[Blik 1980/Tvær rímur|Tvær rímur]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Aflakóngar takast á um titilinn|Aflakóngar takast á um titilinn]] (S.M.)
* [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda|Bréf til vinar míns og frænda]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1980/Bréf til vinar míns og frænda III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum|Andstæðingar Stalinismans í Vestmannaeyjum]]
* [[Blik 1980/Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)|Samvinnusamtökin í Vestmannaeyjum (framhald)]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)|Félagar Stalins (vísa)]]
* [[Blik 1980/Fegurðardísir Eyjanna|Fegurðardísir Eyjanna]]
* [[Blik 1980/Vestmannaeyskar blómarósir|Vestmannaeyskar blómarósir]]
* [[Blik 1980/Karlakór Vestmannaeyja|Karlakór Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)|Íslandsmeistararnir í knattspyrnu 1979 (mynd)]]
* [[Blik 1980/Söngkór Landakirkju (mynd)|Söngkór Landakirkju (mynd)]]
* [[Blik 1980/Stýrimannanámskeið 1922|Stýrimannanámskeið 1922]]
* [[Blik 1980/Þjóðhátíð Vestmannaeyja|Þjóðhátíð Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1980/Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)|Lúðrasveit Vestmannaeyja (mynd)]]
* [[Blik 1980/Efnisskrá Bliks frá 1936-1980|Efnisskrá Bliks frá 1936-1980]]

Blik 1980/Skrá um mannfjölda í Vestmannaeyjum frá Tyrkjaráni til eldgoss

2007-07-23T12:00:54Z

Johanna:

Vinsamlegast viljum við biðja lesendur okkar að kippa sér ekki upp við það, þó að þeir finni greint frá íbúatölu í byggðinni, sem ekki ber alveg saman við þær tölur, sem hér eru skráðar. Slík fyrirbrigði er ekki óalgeng, þegar um manntal er að ræða. Hér skráum við það, sem við teljum sannast og réttast.

Ár: Mannfjöldi.
1627 377
1703 329
1791 193
1801 173
1816 212
1828 265
1832 281
1833 278
1834 294
1838 318
1839 341
1840 354
1841 366
1842 357
1843 357
1844 378
1845 396
1846 394
1847 382
1848 398
1849 396
1850 402
1851 388
1852 409
1853 408
1854 434
1855 450
1856 473
1857 481
1858 493
1859 497
1860 501
1861 506
1862 540
1863 542
1864 546
1865 546
1866 529
1867 533
1868 558
1869 555
1870 571
1871 557
1872 570
1873 558
1874 544
1875 551
1876 539
1877 542
1878 553
1879 558
1880 557
1881 556
1882 554
1883 525
1884 504
1885 509
1887 561
1888 564
1890 565
1893 548
1901 607
1904 767
1906 839
1907 947
1908 1110

Blik 1980

2007-07-23T11:44:45Z

Johanna:

Blik 1980/Félagar Stalins (vísa)

2007-07-23T11:37:16Z

Johanna:

===Vísa===
Tveir „Félagar Stalins“ áttu eitt sinn í orðsennu á fundi í Eyjum.
Öðrum þótti hinn vera orðinn blendinn í „trúnni“ og kvað á fundinum:
:Þér er vorkun vinurinn
:að varpa svo burt ærunni,
:að eftir standi úlfshárin
:undan sauðagærunni.

Blik 1980

2007-07-23T11:33:26Z

Johanna:

Birkihlíð 17

2007-07-23T11:30:12Z

Johanna:

[[Mynd:Birkihlíð 17.jpg|thumb|350px|Birkihlíð 17]]
Húsið að [[Birkihlíð]] 17 var byggt árið 1952 en bílskúrinn var byggður árið 1964.

[[Guðbjörg Matthíasdóttir]]ásamt sonum býr í húsinu.

[[Flokkur:Hús]]
[[Flokkur:Birkihlíð]]

Blik 1967/Þáttur spaugs og spés

2007-07-23T11:25:20Z

Johanna:

==Þáttur spaugs og spés==
[[Mynd:Blik 1967 339 1.jpg|200px|thumb]]
===ÚR ÞlNGEYJARSÝSLU===
Það er vitað mál, að símastúlkur gildna aldrei undir belti nema þær séu trúlofaðar, og meira að segja harðtrú1ofaður. Þannig var þetta með símastúlkuna á Húsavík. Hún hugsaði sér að gera honum Agli Jónassyni, hinum landskunna hagyrðing þeirra Þingeyinga, nokkurn grikk, gera hann orð1ausan. Hún hringdi til hans og bað hann að botna umsvifalaust þennan fyrri hluta vísu:
Hví er ég svo feit að framan,
föl og bleik á kinn?

Og Egill botnaði samstundis:

:Þú hefur stundað grálegt gaman,
:og gamninu slegið inn.

Eitt sinn tók Egill Jónasson þátt í bændaför um Dali. Þessa vísu orti hann um gestrisni Dalamanna:

:Sú dæmalausa gestrisni hjá Dalamönnum var,
:að dæmi slíks ég óvíða um landsins byggðir þekki,
:því hvar sem okkur þreytta að býlum þeirra bar,
:bændur gengu úr rúmum en húsfreyjurnar ekki.

Tvær vísur eftir Brynjólf hagyrðing Einarsson:
Spaklega kveðið:

:Ýmsum voru æskukjörin ekki blíð,
:þeir hafa borið þjalarför
:frá þeirri tíð.

Þegar Blik bað hann að yrkja:
:Ég finn orðið til þess með trega
:og tel það sé ellin, sem veldur,
:að ég er all-fullkomlega
:andlega og holdlega geldur.

[[Mynd:Blik 1967 340.jpg|200px|thumb|Við dyr áfengisverzlunarinnar.
„Hefurðu fengið þér árbít?“„Ó, minnstu ekki á það, - ekki einn
einasta dropa.“]]

==BLESSAÐI BRÚÐHJÓNIN!==
Brúðkaupsveizla Einars og Sigríðar var á enda og brúðhjónin voru lögzt fyrir í hinni helgu brúðarsæng. Gestirnir gengu hver eftir annan að rekkjustokknum og kvöddu þau. Margir voru við skál. Þegar Þiðrik bóndi kvaddi brúðhjónin, kastaði hann upp yfir brúðarsængina.
Um þetta var kveðið:

:Ungur giftast Einar réð,
:amen prestur sagði;
:en Þiðrik yfir brúðarbeð
:blessun sína lagði.

Þessi bitra skammarvísa var kveðin á alþingi 1894 um Dr. Jón Þorkelsson.

:Dauft er nú fyrir doktor Jón
:að drattast þings um stigi,
:því engum getur hann unnið tjón
:með undirferlum og lygi.

Bogi Melsted alþingismaður sendi Sigfúsi Árnasyni fyrrv. alþingismanni á Vestri-Löndum þessa vísu með kveðju sinni.

==Á ÖLLU VORU SKITIN SKIL==
[[Mynd:Blik 1967 344 2.jpg|250px|thumb|Klúbburinn „Bleika kúin“ í Hábæjarhverfinu bar foringjunum fagurt vitni. Öll ölföng voru keypt í „Bláu kýrinni“. - Hér sjáum við mynd af fundi í „„Bleika kúin“.Básarnir í notkun hinum megin veggjarins.]][[Mynd:Blik 1967 344 1.jpg|200px|thumb|Ást við fyrstu sýn.]]
[[Mynd:Blik 1967 343 2.jpg|200px|thumb|Bræðralag.<br> Allt féll í ljúfa löð eftir síðustu bæjarstjórnarkosningar. Magnús hefur orðið. Hugfangnir hlusta þeir á, Guðmundur og Þorsteinn.]]

Það átti sér stab fyrir 20 árum eða þar um bil. Kunn húsfreyja í bænum var að verða sextug, og eiginmanni hennar var mjög í mun, að það yrði kunngert alþjóð með útvarpsfrétt. Ég var þá fréttamaður útvarpsins hér í Eyjum, svo að það skyldi falla mér í skaut að senda afmælisfréttina. Þó að frúin væri eða hefði getað verið mesta myndarkona, húsmóðir, móðir, eiginkona, þá vissi ég mæta vel, að ævistörf hennar höfðu ekki verið á þá lund, að þau nægðu til þess að fullnægja reglum útvarpsins um afmæliskveðjur. Þessu trúði ekki eiginmaðurinn.
Ég tók því fram reglurnar og las honum skilyrðin:
# Að afmælisbarnið hefði gegnt æðstu virðingarstöðum í Alþingi eða ríkisstjórn?<br> Nei, það stóðst ekki.
# Að afmælisbarnið væri viðurkenndur forustumaður í landsmálum.<br> Nei, það stóðst ekki.
# Að afmælisbarnið væri landskunnur forustumaður í félagsmálum.<br> „Lestu áfram“ sagði eiginmaðurinn.
# Að afmælisbarnið væri landskunnur rithöfundur, skáld, tónsnillingur.<br> „Áfram“, sagði eiginmaðurinn.
# Að afmælisbarnið væri afreksmaður í íþróttum eða fjallgöngum.<br> Þögn.
# Að afmælisbarnið væri frömuður í ræktun og búnaði, sjávarútvegi, iðnaði, verzlun eða handverki.<br> „Lestu“, sagði eiginmaðurinn og brosti breitt.
# Að afmælisbarnið væri héraðskunnur fræðimaður, ættfræðingur o. s. frv.
„Áfram“, sagði eiginmaðurinn og hló. Ég þóttist heyra, hvernig görnin hlakkaði í honum. „Þetta er búið“, sagði ég, „liðirnir eru ekki fleiri“.<br> „Þá vil ég leyfa mér að taka þetta fram:<br> „Konan mín hefur verið í Kvenfélaginu Líkn árum saman, eða var það, og tekið þar drjúgan þátt í félagsmálum. Afrekskona er hún t. d. á sviði handverks og heimilisiðnaðar, og þar má taka það skýrt fram, að hún er gift einum kunnasta og slyngasta iðnaðarmeistara bæjarins. Og það afrek hefur hún unnið, að ala honum ? börn (hefi gleymt barnafjöldanum). Þá get ég bezt um það dæmt, að hún er vel hagmælt, og vissulega hefur hún reynzt kvenna fróðust um margt, sem skeður í bænum. Það geta þær bezt vottað, sem setið hafa saumafundi með henni í saumaklúbbnum síðast liðin 20 ár. Þannig hefur hún orðið héraðskunn fræðikona, og ætt sína rekur hún langt fram.“ Svo mikil voru rök hans.

Mér fannst málið æði harðsótt og hugsaði með sjálfum mér: Listin er að kunna að slaka á klónni á réttri stundu. Ég afréð því að semja afmælisskeytið og senda það útvarpinu. Vissi fyrir víst, að þeir mundu stinga fréttinni undir stól.<br> Ekki var afmælisfréttin lesin upp í útvarpinu um kvöldið.

Hringt! - Það var eiginmaðurinn. - Vondur, - reiður. Hann fullyrti, að ég hefði svikið hann, aldrei sent skeytið.<br> Ég skoraði á hann að mæta mér á Símstöðinni næsta dag á tilskilinni stundu. Þetta gerði hann. Þarna vottuðu símastúlkurnar, að ég hefði sent skeytið eða viljað senda það, en fréttastofan neitað að taka við því. Jafnframt færðu stúlkurnar mér snurpur eða ákúrur frá fréttamanninum fyrir skeytið, sem fór svo herfilega í bága við settar reglur um flutning afmælisfrétta í útvarpið.<br> „Þessu má ég taka við þín vegna“,<br>
sagði ég við eiginmanninn. Þá hló hann beiskjulega og tuldraði um það, að ekki væru allir jafnir fyrir lögunum og ekki metnir kostir manna og kvenna á einn veg í landi voru. Engin afsökunarorð féllu til mín, sem hirtinguna fékk saklaus.

Samdægurs hitti ég Ágúst múrara Benónýsson á förnum vegi og sagði honum í léttum tóni þetta afmælisævintýri. Bað ég hann að gera vísu um þetta, þar sem við stóðum og skeggræddum.
Eitthvað varð frúin að heita annað en ....
Við komum okkur saman um að kalla hana Önnu. Ef til vill hét hún það!
Og hér kemur erindið hans Ágústs:

:Í gær að sextug yrði Anna
:ekki tókst til fulls að sanna,
:þó að aðstoð mætra manna
:og margra fleiri kæmi til.
:Útvarpið um þetta þagði,
:Þar ei nokkurt orð til lagði.
:Á öllu voru skitin skil.
:::::Þ. Þ. V.

==ÁSTARÆVINTÝRI GVENDS GRALLARA==
[[Mynd:Blik 1967 343 1.jpg|200px|thumb|Gvendur grallari í hrapinu]]
Hér birtir Blik mynd frá ástarævintýri, sem átti sér stað í Eyjum fyrir svo sem 50 árum. Gvendur grallari hét maður á máli álþýðu í Eyjum. Hann var einsetukarl og bjó í herbergiskytru í Þykkvabænum þar í verðandi kaupstað.

Þegar hér er komið sögu, er Gvendur grallari orðinn hundleiður á að sofa hjá sjálfum sér. Hann þekkti dável vinnukonuna í Görðum þarna í einu húsinu í Þykkvabænum, vissi hana bæði heita og ástargjarna, þegar sá gallinn var á henni. Kom nú Grallara til hugar á fá að njóta yls hjá henni nokkurn hluta nætur, svona til agnarlítillar tilbreytingar í einveru tilverunnar. En þá var að komast inn í húsið, án þess að verða séður. - Jú, ráð voru til þess, þegar málið var vel og vandlega íhugað og ekki rasað um ráð fram!<br>

Gvendur grallari hugðist komast inn um þakgluggann á norðursúð hússins. Auðvitað vissi hann, hvar Árni útvegsbóndi geymdi stigann sinn og hann vildi Grallari nota. Svo komst hann upp á skúrinn klaklaust og upp að glugganum. Þar hugðist hann nota klaufhamarinn sinn, sem hann tók með sér. En viti menn!<br> Þegar á reyndi, lá rúðan laus yfir gluggaopinu. Þegar Grallari lyfti rúðunni, heyrði hann eitthvert pískur inni á loftinu. Og brátt gekk hann úr skugga um, að gestur var þar fyrir.

Þá hafði Grallari rekið aðra löppina inn og niður um gluggagáttina. Þar var þrifið heldur áþyrmilega í hana og honum hrundið, svo hann missti hins fótarins og hrasaði niður á þekjuna. Þá greip Villa vinnukona í Görðum í fótinn, sem inni var, og tók af Grallara fallið. Myndin lýsir þessu betur en orð fá lýst.

Óskaddaður komst Grallari úr þessari ferð heim í bólið sitt í Þykkvabænum. Sögumaður getur þess, að Grallari muni ekki oftar hafa freistað gæfunnar um Freyjuketti og ástaryl.

==Nonni==
Sami Nonni þinn, amma mín<br> Nonni litli fjögurra ára bleytti sig, svo að hann varð að skipta um föt. Hann klæddi sig sjálfur í föt af eldri bróður sínum og fannst hann þá líta héldur ankannalega út. Síðan hittir hann ömmu sína, sem horfir á hann og virðir klæðnað hans fyrir sér. Þá segir Nonni: „Ég er hann Nonni þinn, amma mín, þó að ég hafi skipt um föt, sami Nonni þinn“.

Blik 1967/Auglýsingar

2007-07-23T11:11:34Z

Johanna:

Blik 1967/Þáttur spaugs og spés

2007-07-23T11:09:08Z

Johanna:

==Þáttur spaugs og spés==
[[Mynd:Blik 1967 339 1.jpg|200px|thumb]]
===ÚR ÞlNGEYJARSÝSLU===
Það er vitað mál, að símastúlkur gildna aldrei undir belti nema þær séu trúlofaðar, og meira að segja harðtrú1ofaður. Þannig var þetta með símastúlkuna á Húsavík. Hún hugsaði sér að gera honum Agli Jónassyni, hinum landskunna hagyrðing þeirra Þingeyinga, nokkurn grikk, gera hann orð1ausan. Hún hringdi til hans og bað hann að botna umsvifalaust þennan fyrri hluta vísu:
Hví er ég svo feit að framan,
föl og bleik á kinn?

Og Egill botnaði samstundis:

:Þú hefur stundað grálegt gaman,
:og gamninu slegið inn.

Eitt sinn tók Egill Jónasson þátt í bændaför um Dali. Þessa vísu orti hann um gestrisni Dalamanna:

:Sú dæmalausa gestrisni hjá Dalamönnum var,
:að dæmi slíks ég óvíða um landsins byggðir þekki,
:því hvar sem okkur þreytta að býlum þeirra bar,
:bændur gengu úr rúmum en húsfreyjurnar ekki.

Tvær vísur eftir Brynjólf hagyrðing Einarsson:
Spaklega kveðið:

:Ýmsum voru æskukjörin ekki blíð,
:þeir hafa borið þjalarför
:frá þeirri tíð.

Þegar Blik bað hann að yrkja:
:Ég finn orðið til þess með trega
:og tel það sé ellin, sem veldur,
:að ég er all-fullkomlega
:andlega og holdlega geldur.

[[Mynd:Blik 1967 340.jpg|200px|thumb|Við dyr áfengisverzlunarinnar.
„Hefurðu fengið þér árbít?“„Ó, minnstu ekki á það, - ekki einn
einasta dropa.“]]

==BLESSAÐI BRÚÐHJÓNIN!==
Brúðkaupsveizla Einars og Sigríðar var á enda og brúðhjónin voru lögzt fyrir í hinni helgu brúðarsæng. Gestirnir gengu hver eftir annan að rekkjustokknum og kvöddu þau. Margir voru við skál. Þegar Þiðrik bóndi kvaddi brúðhjónin, kastaði hann upp yfir brúðarsængina.
Um þetta var kveðið:

:Ungur giftast Einar réð,
:amen prestur sagði;
:en Þiðrik yfir brúðarbeð
:blessun sína lagði.

Þessi bitra skammarvísa var kveðin á alþingi 1894 um Dr. Jón Þorkelsson.

:Dauft er nú fyrir doktor Jón
:að drattast þings um stigi,
:því engum getur hann unnið tjón
:með undirferlum og lygi.

Bogi Melsted alþingismaður sendi Sigfúsi Árnasyni fyrrv. alþingismanni á Vestri-Löndum þessa vísu með kveðju sinni.

==Á ÖLLU VORU SKITIN SKIL==
Það átti sér stab fyrir 20 árum eða þar um bil. Kunn húsfreyja í bænum var að verða sextug, og eiginmanni hennar var mjög í mun, að það yrði kunngert alþjóð með útvarpsfrétt. Ég var þá fréttamaður útvarpsins hér í Eyjum, svo að það skyldi falla mér í skaut að senda afmælisfréttina. Þó að frúin væri eða hefði getað verið mesta myndarkona, húsmóðir, móðir, eiginkona, þá vissi ég mæta vel, að ævistörf hennar höfðu ekki verið á þá lund, að þau nægðu til þess að fullnægja reglum útvarpsins um afmæliskveðjur. Þessu trúði ekki eiginmaðurinn.
Ég tók því fram reglurnar og las honum skilyrðin:
# Að afmælisbarnið hefði gegnt æðstu virðingarstöðum í Alþingi eða ríkisstjórn?<br> Nei, það stóðst ekki.
# Að afmælisbarnið væri viðurkenndur forustumaður í landsmálum.<br> Nei, það stóðst ekki.
# Að afmælisbarnið væri landskunnur forustumaður í félagsmálum.<br> „Lestu áfram“ sagði eiginmaðurinn.
# Að afmælisbarnið væri landskunnur rithöfundur, skáld, tónsnillingur.<br> „Áfram“, sagði eiginmaðurinn.
# Að afmælisbarnið væri afreksmaður í íþróttum eða fjallgöngum.<br> Þögn.
# Að afmælisbarnið væri frömuður í ræktun og búnaði, sjávarútvegi, iðnaði, verzlun eða handverki.<br> „Lestu“, sagði eiginmaðurinn og brosti breitt.
# Að afmælisbarnið væri héraðskunnur fræðimaður, ættfræðingur o. s. frv.
„Áfram“, sagði eiginmaðurinn og hló. Ég þóttist heyra, hvernig görnin hlakkaði í honum. „Þetta er búið“, sagði ég, „liðirnir eru ekki fleiri“.<br> „Þá vil ég leyfa mér að taka þetta fram:<br> „Konan mín hefur verið í Kvenfélaginu Líkn árum saman, eða var það, og tekið þar drjúgan þátt í félagsmálum. Afrekskona er hún t. d. á sviði handverks og heimilisiðnaðar, og þar má taka það skýrt fram, að hún er gift einum kunnasta og slyngasta iðnaðarmeistara bæjarins. Og það afrek hefur hún unnið, að ala honum ? börn (hefi gleymt barnafjöldanum). Þá get ég bezt um það dæmt, að hún er vel hagmælt, og vissulega hefur hún reynzt kvenna fróðust um margt, sem skeður í bænum. Það geta þær bezt vottað, sem setið hafa saumafundi með henni í saumaklúbbnum síðast liðin 20 ár. Þannig hefur hún orðið héraðskunn fræðikona, og ætt sína rekur hún langt fram.“ Svo mikil voru rök hans.

Mér fannst málið æði harðsótt og hugsaði með sjálfum mér: Listin er að kunna að slaka á klónni á réttri stundu. Ég afréð því að semja afmælisskeytið og senda það útvarpinu. Vissi fyrir víst, að þeir mundu stinga fréttinni undir stól.<br> Ekki var afmælisfréttin lesin upp í útvarpinu um kvöldið.

Hringt! - Það var eiginmaðurinn. - Vondur, - reiður. Hann fullyrti, að ég hefði svikið hann, aldrei sent skeytið.<br> Ég skoraði á hann að mæta mér á Símstöðinni næsta dag á tilskilinni stundu. Þetta gerði hann. Þarna vottuðu símastúlkurnar, að ég hefði sent skeytið eða viljað senda það, en fréttastofan neitað að taka við því. Jafnframt færðu stúlkurnar mér snurpur eða ákúrur frá fréttamanninum fyrir skeytið, sem fór svo herfilega í bága við settar reglur um flutning afmælisfrétta í útvarpið.<br> „Þessu má ég taka við þín vegna“,<br>
sagði ég við eiginmanninn. Þá hló hann beiskjulega og tuldraði um það, að ekki væru allir jafnir fyrir lögunum og ekki metnir kostir manna og kvenna á einn veg í landi voru. Engin afsökunarorð féllu til mín, sem hirtinguna fékk saklaus.

Samdægurs hitti ég Ágúst múrara Benónýsson á förnum vegi og sagði honum í léttum tóni þetta afmælisævintýri. Bað ég hann að gera vísu um þetta, þar sem við stóðum og skeggræddum.
Eitthvað varð frúin að heita annað en ....
Við komum okkur saman um að kalla hana Önnu. Ef til vill hét hún það!
Og hér kemur erindið hans Ágústs:

:Í gær að sextug yrði Anna
:ekki tókst til fulls að sanna,
:þó að aðstoð mætra manna
:og margra fleiri kæmi til.
:Útvarpið um þetta þagði,
:Þar ei nokkurt orð til lagði.
:Á öllu voru skitin skil.
:::::Þ. Þ. V.

==ÁSTARÆVINTÝRI GVENDS GRALLARA==
[[Mynd:Blik 1967 343 1.jpg|200px|thumb|Gvendur grallari í hrapinu]]
Hér birtir Blik mynd frá ástarævintýri, sem átti sér stað í Eyjum fyrir svo sem 50 árum. Gvendur grallari hét maður á máli álþýðu í Eyjum. Hann var einsetukarl og bjó í herbergiskytru í Þykkvabænum þar í verðandi kaupstað.

Þegar hér er komið sögu, er Gvendur grallari orðinn hundleiður á að sofa hjá sjálfum sér. Hann þekkti dável vinnukonuna í Görðum þarna í einu húsinu í Þykkvabænum, vissi hana bæði heita og ástargjarna, þegar sá gallinn var á henni. Kom nú Grallara til hugar á fá að njóta yls hjá henni nokkurn hluta nætur, svona til agnarlítillar tilbreytingar í einveru tilverunnar. En þá var að komast inn í húsið, án þess að verða séður. - Jú, ráð voru til þess, þegar málið var vel og vandlega íhugað og ekki rasað um ráð fram!<br>

Gvendur grallari hugðist komast inn um þakgluggann á norðursúð hússins. Auðvitað vissi hann, hvar Árni útvegsbóndi geymdi stigann sinn og hann vildi Grallari nota. Svo komst hann upp á skúrinn klaklaust og upp að glugganum. Þar hugðist hann nota klaufhamarinn sinn, sem hann tók með sér. En viti menn!<br> Þegar á reyndi, lá rúðan laus yfir gluggaopinu. Þegar Grallari lyfti rúðunni, heyrði hann eitthvert pískur inni á loftinu. Og brátt gekk hann úr skugga um, að gestur var þar fyrir.

Þá hafði Grallari rekið aðra löppina inn og niður um gluggagáttina. Þar var þrifið heldur áþyrmilega í hana og honum hrundið, svo hann missti hins fótarins og hrasaði niður á þekjuna. Þá greip Villa vinnukona í Görðum í fótinn, sem inni var, og tók af Grallara fallið. Myndin lýsir þessu betur en orð fá lýst.

Óskaddaður komst Grallari úr þessari ferð heim í bólið sitt í Þykkvabænum. Sögumaður getur þess, að Grallari muni ekki oftar hafa freistað gæfunnar um Freyjuketti og ástaryl.

[[Mynd:Blik 1967 343 2.jpg|200px|thumb|Bræðralag.<br> Allt féll í ljúfa löð eftir síðustu bæjarstjórnarkosningar. Magnús hefur orðið. Hugfangnir hlusta þeir á, Guðmundur og Þorsteinn.]][[Mynd:Blik 1967 344 1.jpg|200px|thumb|Ást við fyrstu sýn.]]

Sami Nonni þinn, amma mín<br> Nonni litli fjögurra ára bleytti sig, svo að hann varð að skipta um föt. Hann klæddi sig sjálfur í föt af eldri bróður sínum og fannst hann þá líta héldur ankannalega út. Síðan hittir hann ömmu sína, sem horfir á hann og virðir klæðnað hans fyrir sér. Þá segir Nonni: „Ég er hann Nonni þinn, amma mín, þó að ég hafi skipt um föt, sami Nonni þinn“.

[[Mynd:Blik 1967 344 2.jpg|250px|thumb|Klúbburinn „Bleika kúin“ í Hábæjarhverfinu bar foringjunum fagurt vitni. Öll ölföng voru keypt í „Bláu kýrinni“. - Hér sjáum við mynd af fundi í „„Bleika kúin“.Básarnir í notkun hinum megin veggjarins.]]

Blik 1967/Auglýsingar

2007-07-23T11:08:11Z

Johanna:

===Auglýsingar===

[[Mynd:Blik 1967 345.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 347.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 348.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 349.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 350.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 151.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 352.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 353.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 354.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 355.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 356.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 357.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 358.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 359.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 360.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 361.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 362.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 363.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 364.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 365.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 366.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 367.jpg|400px|thumb]]
[[Mynd:Blik 1967 368.jpg|400px|thumb]]

Blik 1967

2007-07-23T11:07:16Z

Johanna:

{{Blik}}
<div id="blik_name">BLIK</div>
<div id="blik_byline">ÁRSRIT VESTMANNAEYJA</div>
<div id="blik_year">26. árgangur 1967</div>
<div id="blik_byline2">FJÖLDI MYNDA PRÝÐA RITIÐ</div>

<div id="blik_copyright">Allur höfundaréttur áskilinn frá upphafi ritsins 1936. Þ.Þ.V.</div>
<div id="blik_published">VESTMANNAEYJUM<br/>
ÚTGEFANDI: ÞORSTEINN Þ. VÍGLUNDSSON<br/>
1967
</div>

== Efnisyfirlit ==
* Frumherjar (Saga Vestmannakórs) (Þ.Þ.V.)
** [[Blik 1967/I. Einar bóndi Sigurðsson|I. Einar bóndi Sigurðsson]]
** [[Blik 1967/II. Árni meðhjálpari Einarsson|II. Árni meðhjálpari Einarsson]]
** [[Blik 1967/III. Sigfús Árnason, organisti |III. Sigfús Árnason, organisti]]
** [[Blik 1967/IV. Brynjólfur Sigfússon organisti og söngstjóri|IV. Brynjólfur Sigfússon organisti og söngstjóri]] - [[Blik 1967/IV. Brynjólfur Sigfússon organisti og söngstjóri II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1967/IV. Brynjólfur Sigfússon organisti og söngstjóri III. hluti|III. hluti]]
** [[Blik 1967/Söngfélagið Vestmannakór|Söngfélagið Vestmannakór]]
* [[Blik 1967/„Principal“ kórinn og stjórnandi hans|„Principal“ kórinn og stjórnandi hans]]
* [[Blik 1967/Hvítasunnusöfnuðurinn í Vestmannaeyjum 40 ára|Hvítasunnusöfnuðurinn í Vestmannaeyjum 40 ára]] (E.J.G.)
* [[Blik 1967/Einar Sigurfinnsson, æviágrip|Einar Sigurfinnsson, æviágrip]] - [[Blik 1967/Einar Sigurfinnsson, æviágrip II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1967/Einar Sigurfinnsson, æviágrip III. hluti|III. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1967/Hákarlaveiðar í Vestmannaeyjum|Hákarlaveiðar í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1967/Solveig Pálsdóttir, ljósmóðir|Solveig Pálsdóttir, ljósmóðir]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1967/Aagardshjónin í Vestmannaeyjum|Aagardshjónin í Vestmannaeyjum]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1967/Jónas skáldi Þorsteinsson, æviágrip og ljóð|Jónas skáldi Þorsteinsson, æviágrip og ljóð]] - [[Blik 1967/Jónas skáldi Þorsteinsson, æviágrip og ljóð II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1967/Jónas skáldi Þorsteinsson, æviágrip og ljóð III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1967/Jónas skáldi Þorsteinsson, æviágrip og ljóð IV. hluti|IV. hluti]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1967/Kvæði, Pétur Sigurðsson|Kvæði, Pétur Sigurðsson]] (Þ.Þ.V.)
* [[Blik 1967/Útlendingar í Eyjum|Útlendingar í Eyjum]]
* [[Blik 1967/Eyjabúar í atvinnuleit|Eyjabúar í atvinnuleit]] (Þ.Þ.V)
* [[Blik 1967/Tyrkneski Hnappurinn|Tyrkneski hnappurinn]]
* [[Blik 1967/Leiklistarsaga Vestmannaeyja|Leiklistarsaga Vestmannaeyja]] - [[Blik 1967/Leiklistarsaga Vestmannaeyja II. hluti|II. hluti]] - [[Blik 1967/Leiklistarsaga Vestmannaeyja III. hluti|III. hluti]] - [[Blik 1967/Leiklistarsaga Vestmannaeyja IV. hluti|IV. hluti]] - [[Blik 1967/Leiklistarsaga Vestmannaeyja V. hluti|V. hluti]] ([[Árni Árnason (símritari)]])
* [[Blik 1967/Kvæði Séra Þorsteinn Lúther Jónsson|Kvæði Séra Þorsteinn Lúther]]
* [[Blik 1967/Gott er með góðu fólki|Gott er með góðu fólki]] - [[Blik 1967/Gott er með góðu fólki II. hluti|II. hluti]] (Þorsteinn Lúther Jónsson)
* [[Blik 1967/Gullkorn|Gullkorn]]
* [[Blik 1967/Kvæði Magnús Jakobsson|Kvæði Magnús Jakobsson]]
* [[Blik 1967/Friðrik Guðmundsson í Batavíu|Friðrik Guðmundsson í Batavíu]] (Þ.Þ.V)
* [[Blik 1967/Póstmálin í Eyjum áður fyrr|Póstmálin í Eyjum áður fyrr]] (H.G)
* [[Blik 1967/Byggðarsafn Vestmannaeyja|Byggðarsafn Vestmannaeyja]]
* [[Blik 1967/Syndir feðranna|Syndir feðranna]]
* [[Blik 1967/Blaðaútgáfa í Eyjum 50 ára|Blaðaútgáfa í Eyjum 50 ára]]
* [[Blik 1967/Áfengisnautn-óhamingja|Áfengisnautn-óhamingja]]
* [[Blik 1967/Íslensk-norska orðabókin mín|Íslensk-norska orðabókin mín]]
* [[Blik 1967/Grænlandsför Gottu 1929|Grænlandsför Gottu 1929]]
* [[Blik 1967/Sparisjóður Vestmannaeyja 25 ára|Sparisjóður Vestmannaeyja 25 ára]] (Þ.Þ.V)
* [[Blik 1967/Þáttur spaugs og spés|Þáttur spaugs og spés]]
* [[Blik 1967/Auglýsingar|Auglýsingar]]

Mynd:Blik 1967 368.jpg

2007-07-23T10:55:01Z

Johanna: {{Blik}}

Mynd:Blik 1967 367.jpg

2007-07-23T10:54:36Z

Johanna: {{Blik}}

Mynd:Blik 1967 366.jpg

2007-07-23T10:54:18Z

Johanna: {{Blik}}