Heimaslóð - Breytingar notanda [is]

Surtsey

2005-11-11T09:04:32Z

Ingvar:

{{Eyjur}}
Það voru skipverjar á [[Ísleifi II]] sem tilkynntu um neðansjávareldgos að morgni 14. nóvember 1963. Þá mældu þeir sjávarhita í hálfrar mílu (um 900 metra) fjarlægð í um 10°C.

Gosið magnaðist hratt og fjórum tímum eftir að tilkynnt var um gosið hafði gosmökkurinn náð 3.500 metra hæð. Strax daginn eftir var gosmökkurinn kominn í rúmlega 9.000 metra hæð og uppa hafði hlaðist gjóskubunki sem náði 10 metra upp fyrir sjávarmál þar sem áður var 130 metra sjávardýpi og því er líklegt að gosið hafi hafist nokkrum dögum áður en þess varð fyrst vart. Í suðvestan átt þann 12. nóvember fannst brennisteinslykt í lofti við Vík í Mýrdal en engra jarðhræringa hafði orðið vart dagana fyrir uppkomu gossins. Gosið stóð með hléum fram til 5. júní 1967 eða í um það bil þrjú og hálft ár. Eyjan er um 20 km suðvestur af [[Heimaey]], eða um 30 km suðvestur af Landeyjasandi á meginlandi Íslands.

[[Mynd:Surtsey-gos.jpg|thumb|left|Surtseyjargosið.]]
Við gosið varð til syðsta eyjan í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjaklasanum]], og jafnframt á Íslandi, en miðpunktur hennar er 63°18'N, 20°36'W. Hún er jafnframt eina eyjan sem hefur myndast á sögulegum tíma við Ísland og myndaðist hún í mesta neðansjávareldgosi sem sögur fara af.

Eyjan fékk nafnið Surtsey og er nafnið tekið úr norrænni goðafræði. Minnst er á Surt hinn svarta í Völuspá: „''Surtr ferr sunnan; með sviga lævi''“.
Strax þegar eyjan myndaðist sáu vísindamenn hversu frábært tækifæri þeir höfðu til þess að rannsaka nýja eyju og landnám lífs á eynni. Surtsey var því friðlýst samkvæmt lögum um náttúruvernd (lög 44/1999). Vísindamenn hafa því tækifæri til að fylgjast með hvernig líf tekur land og þróast á nýjum stað. Umferð í Surtsey er aðeins leyfð í vísindaskyni og þarf leyfi '''Surtseyjarfélagsins''' til að heimsækja eyjuna.

Nokkrar gossprungur opnuðust við Surtsey á meðan á gosinu stóð. Mánuði eftir upphaf gossins opnaðist sprunga norðaustan við Surtsey sem gefið var nafnið Surtla en engin eyja myndaðist. Árið 1965 mynduðust tvær eyjar, Syrtlingur austnorðaustan við Surtsey og Jólnir suðvestan Surtseyjar. Báðar eyjarnar létu undan ágangi Norður-Atlantshafsins og hurfu í hafið.

Surtsey hefur ekki farið varhluta af ágangi sjávar og sést það vel á breytingum á stærð hennar. Þegar gosinu lauk var stærð Surtseyjar 2,7 km². 40 árum eftir lok gossins hefur eyjan minnkað um tæpan helming. Eyjan var mæld 1,5 km² árið 2002. Ætla má að sjávarrofið haldi áfram þar til að aðeins móbergskjarninn verður eftir og mun þá eyjan ef til vill líkjast [[Bjarnarey]].

Lífríkið er orðið fjölbreytt neðansjávar og er flóran mikil. [[Þörungar]], [[hrúðurkarlar]], [[krossfiskar]] og öll algengustu sjávardýr hafa fundist við Surtsey. [[Selir]] nota Surtsey sem hvíldarstað og hafa kæpt þar reglulega síðustu ár. Ýmsar tegundir fléttna, mosa og háplantna hafa numið land. [[Fjörukál]] og [[melgresi]] eru elstu landnemarnir. Nýjustu plönturnar eru [[friggjargras]], [[gulmura]] og [[gulvíðir]]. Minnst 8 tegundir varpfugla hafa tekið sér bólfestu í Surtsey. Fyrstur til að verpa var fýllinn og var það árið 1970. Teista hóf svo varp ári seinna. Ýmiss konar skordýr hafa fundið sér leið til Surtseyjar, m.a. [[köngulær]], [[fiðrildi]] og [[bjöllur]].
Að undanförnu hafa vaknað upp spurningar um framtíð Surtseyjar. Sumir vilja opna Surtsey fyrir ferðamönnum og leyfa ótakmarkaðan aðgang í eyjuna. Embættismenn og Surtseyjarfélagið taka þó fyrir það og segja að um óákveðinn tíma muni eyjan verða notuð til rannsókna og þar af leiðandi takmarkaður aðgangur. Tíminn mun leiða í ljós hlutverk Surtseyjar á komandi tímum.

== Surtseyjarfélagið ==
[[Mynd:frimerki2.gif|thumb|100px|Frímerki af Surtsey.]]
Þegar Surtsey varð til og ljóst að hún væri komin til að vera var stofnað áhugafélag um skipulag rannsókna í eynni. Tilgangur Surtseyjarfélagsins er, orðrétt úr lögum þess: ,,Að efla rannsóknir í jarðvísindum og líffræði í sambandi við Surtsey og á Íslandi almennt.” Þrátt fyrir að stunda ekki sjálft rannsóknarstörf hefur félagið gefið út margar skýrslur með niðurstöðum rannsókna. Félagið hefur staðið að byggingu tveggja kofa í eynni, þar sem vísindamenn hafa haft aðsetur við rannsóknir. Formaður Surtseyjarfélagsins er Steingrímur Hermannsson, fyrrverandi forsætisráðherra. Surtseyjarfélagið hefur aðsetur hjá Náttúrufræðistofnun Íslands og er samstarf milli þessara tveggja stofnana mjög gott. Surtseyjarfélagið hefur unnið frábært starf varðandi verndun eyjarinnar og hefur séð til þess að lífríkið fái að blómstra nánast óáreitt.

== Surtseyjargosið ==
[[Mynd:Surtsey-gos2.jpg|thumb|left|Fyrstu dagar gossins.]]Gosið hófst með miklum krafti. Strax fyrsta daginn, 14. nóvember 1963, var gosmökkurinn kominn upp í 6 km hæð. Þetta fyrsta neðansjávareldgos á sögulegum tíma, hér við land, hófst á 65 faðma dýpi 3 sjómílur vestur af [[Geirfuglasker]]i. Strax við upphaf gossins urðu vísindamenn spenntir og fyrsta gosdaginn sveimuðu flugvélar og bátar um svæðið. Voru þar á ferðinni farþega-, her- og rannsóknarflugvélar.

Tveimur dögum fyrir sjáanlegt upphaf gossins fannst brennisteinsfnykur austur í Vík í Mýrdal. Sú lykt var frekar tengd við hugsanlegt gos úr jökli en neðansjávareldgos. Nokkrir smáskjálftar höfðu mælst í nánd við verðandi gossvæði en á Íslandi eru stöðugar jarðhræringar, svo mælingamenn sáu ekkert varhugavert við framvindu mála suður af Heimaey. Ekkert annað var frábrugðið venjulegum vetrardegi þarna um slóðir. Fiskibátarnir sigldu um svæðið, fuglarnir steyptu sér í sjóinn og veðrið var kalt en milt.
Vísindamenn voru hræddir um að sprenging gæti orðið í gosinu. Ef ný sprunga opnaðist þá myndi sjór falla í hana og gífurleg sprenging yrði. Bátar voru því varaðir við að fara of nærri vegna hættunnar.

Annan dag gossins myndaðist eyjan. Eyja þessi var þá einungis vikurhaugur. Eyjuna kölluðu vísindamenn Séstey, en sumir kölluðu hana Séstei sökum hversu illa sást í hana fyrir gosmekkinum. Eyjan stækkaði jafnt og þétt út gostímann en háði jafnframt baráttu um tilvist sína við veðurguðina og bárur hafsins.

Fyrstu Íslendingarnir sem stigu fæti í Surtsey voru [[Kristján Guðmundsson]], sjómaður, en með honum í för voru bræðurnir [[Kristján Egilsson]], núverandi safnvörður Náttúrugripasafnsins í Eyjum og [[Egill Egilsson]], smiður.

Aðal hraungígur Surtseyjar er Surtur. Hraunrennsli í eynni var mjög stöðugt. Örfá hlé urðu á rennslinu og í þeim hléum myndaði sjórinn hamra Surtseyjar. Nokkrar spungur opnuðust á eynni á næstu árum. Þann 19. ágúst 1966 opnaðist síðasta spungan og var hún 200 m löng. Síðast sást til hraunrennslis í Surtsey 5. júní 1967.

=== Frakkarnir mæta ===
Stuttu eftir fæðingu eyjarinnar komu franskir blaðamenn í heimsókn. Það var þann 6. desember 1963. Þeir fóru í land en eftir 15 mínútna dvöl urðu miklar sprengingar og hraunflóð til þess að þeir forðuðu sér á burt. Þetta atvik náði heimsfrægð þegar blaðamennirnir rituðu um það í blaði sínu, Paris Match.

== Jarðfræði ==
[[Mynd:Surtsey-gígar.jpg|thumb|Gígar Surtseyjar.]]
Margvíslegar jarðfræðilegar rannsóknir hafa verið gerðar í Surtsey, bæði meðan á gosi stóð og ekki síður eftir að því lauk. Má þar telja rannsóknir á bergfræði gjósku og hrauns, steindafræði frum- og síðsteinda, efnasamsetningu lofttegunda úr bergkvikunni og sjávar- og vindrofi. Af jarðeðlisfræðilegum athugunum má nefna jarðskjálftamælingar, flugsegulmælingar, þyngdarmælingar og GPS-mælingar.

=== Bergfræði gosefna ===
Gjóskan og hraunið í Surtsey er alkalíólivínbasalt, en þessi gerð basalts finnst í Vestmannaeyjum og á Snæfellsnesi. Gjóskan er að mestu brúnt basaltgler sem myndaðist við snöggkælingu heitrar bergkvikunnar í sjó, en hraunið er yfirleitt alkristallað vegna mun hægari kólnunar. Í berginu eru allstórir kristallar af ólivín og plagíóklas.

== Framtíð eyjunnar ==
[[Mynd:Surtsey-1999.jpg|thumb|Surtsey í dag.]]Að undanförnu hafa vaknað upp spurningar um framtíð Surtseyjar. Sumir vilja opna Surtsey fyrir ferðamönnum og leyfa ótakmarkaðan aðgang í eyjuna. Embættismenn og Surtseyjarfélagið taka þó fyrir það og segja að um óákveðinn tíma muni eyjan verða notuð til rannsókna og þar af leiðandi takmarkaður aðgangur. Tíminn mun leiða í ljós hlutverk Surtseyjar á komandi tímum. Ennþá eru nýjar plöntur að finnast í eynni og dýra- og fuglalíf er að dafna. Hægt er að segja að lífið í eynni sé farið að líkjast öðrum eyjum Vestmannaeyja þar sem lundinn er farinn að sýna sig í eynni. Sást hann í fyrsta skipti árið 2004 og var hann þá að koma með síli handa ungum sínum. Surtsey gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki varðandi rannsóknir og vitneskju manna á því hvernig líf á landi verður til.

== Tenglar ==
*[http://www.vestmannaeyjar.is/safnahus/byggdasafn/surtsey_gos.htm Eldgosið í Surtsey]
*[http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/Images/surtsey_ikonos_2001163_lrg.jpg Gervihnattamynd af Surtsey]
*[http://www.ni.is/efst/surtsey_fridun_ferdamenn.htm Friðun eða ferðamenn?]
*[http://www.surtsey.is/index.htm Heimasíða Surtseyjarfélagsins]

{{Heimildir|
* Sturla Friðriksson. 1994. '''Surtsey, lífríki í mótun'''. Reykjavík: Hið íslenska náttúrufræðifélag – Surtseyjarfélagið.
* Hallgrímur D. Indriðason (umsjónarmaður vefsíðu). 2005. '''Vefur Surtseyjarfélagsins.''' www.surtsey.is.
* 50. árg. 1963. 15. nóvember. '''Neðansjávargos SV af Eyjum.''' Morgunblaðið. bls. 23-24.
* Sveinn Jakobsson. 2005. Surtsey-jarðfræði. Sótt 22. júní 2005 af: http://www.surtsey.is/pp_isl/jar_1.htm
* Grein um Surtsey á http://en.wikipedia.org/wiki/Surtsey
}}

{{Saga}}

[[Flokkur:Eldgos]]

Surtsey

2005-11-11T08:38:04Z

Ingvar:

{{Eyjur}}
Það voru skipverjar á [[Ísleifi II]]. sem tilkynntu um neðansjávareldgos að morgni 14. nóvember 1963. Þá mældu þeir sjávarhita í hálfrar mílu (900m) fjarlægð í kringum 10°C.

Gosið magnaðist hratt og fjórum tímum eftir að tilkynnt var um gosið hafði gosmökkurinn náð 3.500 metra hæð. Daginn eftir árdegis, sást í gosmekkinum að eyja hafði myndast. Er því ljóst að gosið hefur hafist nokkrum dögum áður en þess varð vart. Þann 12. nóvember fannst brennisteinslykt í lofti í suðvestanátt við Vík í Mýrdal, en engra jarðhræringa hafði orðið vart dagana fyrir uppkomu gossins. Gosið stóð fram til 5. júní 1967 eða í um það bil þrjú og hálft ár. Eyjan er um 20 km suðvestur af [[Heimaey]], eða um 30 km suðvestur af Landeyjasandi á meginlandi Íslands.

[[Mynd:Surtsey-gos.jpg|thumb|left|Surtseyjargosið.]]
Varð þá til við gosið syðsta eyjan í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjaklasanum]], og jafnframt á Íslandi, en miðpunktur hennar er 63°18'N, 20°36'W. Hún er jafnframt eina eyjan sem hefur myndast á sögulegum tíma við Ísland, og myndaðist hún í mesta neðansjávareldgosi sem mælst hefur á sögulegum tíma.

Eyjan fékk nafnið Surtsey og er nafnið tekið úr norrænni goðafræði. Minnst er á Surt hinn svarta í Völuspá: „''Surtr ferr sunnan; með sviga lævi''“.
Strax þegar eyjan myndaðist sáu vísindamenn hversu frábært tækifæri þeir höfðu til þess að rannsaka nýja eyju og myndun lífs á eynni. Surtsey var því friðlýst, og er því á náttúruminjaskrá. Vísindamenn vildu komast að því hvort líf kæmist á fót af sjálfu sér eða hvort maðurinn þyrfti að hafa eitthvað með málin að gera. Umferð þangað er aðeins leyfð í vísindaskyni og þarf leyfi '''Surtseyjarfélagsins''' fyrir heimsókn í eyjuna.

Nokkrar smáeyjar mynduðust í neðansjávargosunum. Mánuði eftir upphaf gossins opnaðist eldstöð austan við Surtsey og var opin frá desember til janúar 1964. Engin eyja myndaðist en á yfirborðinu mátti sjá hraunkúlur þeytast í loft upp. Árið 1965 mynduðust tvær eyjar, Syrtlingur og Jólnir, sem varð til á jóladag sama ár. Hvorug eyjanna þoldi ágang Norður-Atlantshafsins og hurfu báðar af yfirborði sjávar. Eflaust er forvitnilegt að skoða umhverfi Surtseyjar neðansjávar. Þar eru leifar Syrtlings og Jólnis og ætti að vera komið blómlegt líf þar, með kóröllum og lífi.

Surtsey hefur ekki farið varhluta af ágangi sjávar og sést það vel á stærð hennar. Þegar gosinu lauk var stærð Surtseyjar 2,7 km². 40 árum eftir lok gossins hefur eyjan minnkað um tæpan helming. Eyjan var mæld 1,5 km² árið 2002. Ætla má að sjávarrofið haldi áfram í 160 ár, þar til að aðeins móbergsstapi verður eftir og mun þá eyjan ef til vill líkjast [[Bjarnarey]].

Lífríkið er orðið fjölbreytt neðansjávar og er flóran mikil. [[Þörungar]], [[hrúðurkarlar]], [[krossfiskar]] og öll algengustu sjávardýr hafa fundist við Surtsey. [[Selir]] nota Surtsey sem hvíldarstað og hafa kæpt þar reglulega síðustu ár. Ýmsar tegundir fléttna, mosa og háplantna hafa numið land. [[Fjörukál]] og [[melgresi]] eru elstu landnemarnir. Nýjustu plönturnar eru [[friggjargras]], [[gulmura]] og [[gulvíðir]]. Minnst 8 tegundir varpfugla hafa tekið sér bólfestu í Surtsey. Fyrstur til að verpa var fýllinn og var það árið 1970. Teista hóf svo varp ári seinna. Ýmiss konar skordýr hafa fundið sér leið til Surtseyjar, m.a. [[köngulær]], [[fiðrildi]] og [[bjöllur]].
Að undanförnu hafa vaknað upp spurningar um framtíð Surtseyjar. Sumir vilja opna Surtsey fyrir ferðamönnum og leyfa ótakmarkaðan aðgang í eyjuna. Embættismenn og Surtseyjarfélagið taka þó fyrir það og segja að um óákveðinn tíma muni eyjan verða notuð til rannsókna og þar af leiðandi takmarkaður aðgangur. Tíminn mun leiða í ljós hlutverk Surtseyjar á komandi tímum.

== Surtseyjarfélagið ==
[[Mynd:frimerki2.gif|thumb|100px|Frímerki af Surtsey.]]
Þegar Surtsey varð til og ljóst að hún væri komin til að vera var stofnað áhugafélag um skipulag rannsókna í eynni. Tilgangur Surtseyjarfélagsins er, orðrétt úr lögum þess: ,,Að efla rannsóknir í jarðvísindum og líffræði í sambandi við Surtsey og á Íslandi almennt.” Þrátt fyrir að stunda ekki sjálft rannsóknarstörf hefur félagið gefið út margar skýrslur með niðurstöðum rannsókna. Félagið hefur staðið að byggingu tveggja kofa í eynni, þar sem vísindamenn hafa haft aðsetur við rannsóknir. Formaður Surtseyjarfélagsins er Steingrímur Hermannsson, fyrrverandi forsætisráðherra. Surtseyjarfélagið hefur aðsetur hjá Náttúrufræðistofnun Íslands og er samstarf milli þessara tveggja stofnana mjög gott. Surtseyjarfélagið hefur unnið frábært starf varðandi verndun eyjarinnar og hefur séð til þess að lífríkið fái að blómstra nánast óáreitt.

== Surtseyjargosið ==
[[Mynd:Surtsey-gos2.jpg|thumb|left|Fyrstu dagar gossins.]]Gosið hófst með miklum krafti. Strax fyrsta daginn, 14. nóvember 1963, var gosmökkurinn kominn upp í 6 km hæð. Þetta fyrsta neðansjávareldgos á sögulegum tíma, hér við land, hófst á 65 faðma dýpi 3 sjómílur vestur af [[Geirfuglasker]]i. Strax við upphaf gossins urðu vísindamenn spenntir og fyrsta gosdaginn sveimuðu flugvélar og bátar um svæðið. Voru þar á ferðinni farþega-, her- og rannsóknarflugvélar.

Tveimur dögum fyrir sjáanlegt upphaf gossins fannst brennisteinsfnykur austur í Vík í Mýrdal. Sú lykt var frekar tengd við hugsanlegt gos úr jökli en neðansjávareldgos. Nokkrir smáskjálftar höfðu mælst í nánd við verðandi gossvæði en á Íslandi eru stöðugar jarðhræringar, svo mælingamenn sáu ekkert varhugavert við framvindu mála suður af Heimaey. Ekkert annað var frábrugðið venjulegum vetrardegi þarna um slóðir. Fiskibátarnir sigldu um svæðið, fuglarnir steyptu sér í sjóinn og veðrið var kalt en milt.
Vísindamenn voru hræddir um að sprenging gæti orðið í gosinu. Ef ný sprunga opnaðist þá myndi sjór falla í hana og gífurleg sprenging yrði. Bátar voru því varaðir við að fara of nærri vegna hættunnar.

Annan dag gossins myndaðist eyjan. Eyja þessi var þá einungis vikurhaugur. Eyjuna kölluðu vísindamenn Séstey, en sumir kölluðu hana Séstei sökum hversu illa sást í hana fyrir gosmekkinum. Eyjan stækkaði jafnt og þétt út gostímann en háði jafnframt baráttu um tilvist sína við veðurguðina og bárur hafsins.

Fyrstu Íslendingarnir sem stigu fæti í Surtsey voru [[Kristján Guðmundsson]], sjómaður, en með honum í för voru bræðurnir [[Kristján Egilsson]], núverandi safnvörður Náttúrugripasafnsins í Eyjum og [[Egill Egilsson]], smiður.

Aðal hraungígur Surtseyjar er Surtur. Hraunrennsli í eynni var mjög stöðugt. Örfá hlé urðu á rennslinu og í þeim hléum myndaði sjórinn hamra Surtseyjar. Nokkrar spungur opnuðust á eynni á næstu árum. Þann 19. ágúst 1966 opnaðist síðasta spungan og var hún 200 m löng. Síðast sást til hraunrennslis í Surtsey 5. júní 1967.

=== Frakkarnir mæta ===
Stuttu eftir fæðingu eyjarinnar komu franskir blaðamenn í heimsókn. Það var þann 6. desember 1963. Þeir fóru í land en eftir 15 mínútna dvöl urðu miklar sprengingar og hraunflóð til þess að þeir forðuðu sér á burt. Þetta atvik náði heimsfrægð þegar blaðamennirnir rituðu um það í blaði sínu, Paris Match.

== Jarðfræði ==
[[Mynd:Surtsey-gígar.jpg|thumb|Gígar Surtseyjar.]]
Margvíslegar jarðfræðilegar rannsóknir hafa verið gerðar í Surtsey, bæði meðan á gosi stóð og ekki síður eftir að því lauk. Má þar telja rannsóknir á bergfræði gjósku og hrauns, steindafræði frum- og síðsteinda, efnasamsetningu lofttegunda úr bergkvikunni og sjávar- og vindrofi. Af jarðeðlisfræðilegum athugunum má nefna jarðskjálftamælingar, flugsegulmælingar, þyngdarmælingar og GPS-mælingar.

=== Bergfræði gosefna ===
Gjóskan og hraunið í Surtsey er alkalíólivínbasalt, en þessi gerð basalts finnst í Vestmannaeyjum og á Snæfellsnesi. Gjóskan er að mestu brúnt basaltgler sem myndaðist við snöggkælingu heitrar bergkvikunnar í sjó, en hraunið er yfirleitt alkristallað vegna mun hægari kólnunar. Í berginu eru allstórir kristallar af ólivín og plagíóklas.

== Framtíð eyjunnar ==
[[Mynd:Surtsey-1999.jpg|thumb|Surtsey í dag.]]Að undanförnu hafa vaknað upp spurningar um framtíð Surtseyjar. Sumir vilja opna Surtsey fyrir ferðamönnum og leyfa ótakmarkaðan aðgang í eyjuna. Embættismenn og Surtseyjarfélagið taka þó fyrir það og segja að um óákveðinn tíma muni eyjan verða notuð til rannsókna og þar af leiðandi takmarkaður aðgangur. Tíminn mun leiða í ljós hlutverk Surtseyjar á komandi tímum. Ennþá eru nýjar plöntur að finnast í eynni og dýra- og fuglalíf er að dafna. Hægt er að segja að lífið í eynni sé farið að líkjast öðrum eyjum Vestmannaeyja þar sem lundinn er farinn að sýna sig í eynni. Sást hann í fyrsta skipti árið 2004 og var hann þá að koma með síli handa ungum sínum. Surtsey gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki varðandi rannsóknir og vitneskju manna á því hvernig líf á landi verður til.

== Tenglar ==
*[http://www.vestmannaeyjar.is/safnahus/byggdasafn/surtsey_gos.htm Eldgosið í Surtsey]
*[http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/Images/surtsey_ikonos_2001163_lrg.jpg Gervihnattamynd af Surtsey]
*[http://www.ni.is/efst/surtsey_fridun_ferdamenn.htm Friðun eða ferðamenn?]
*[http://www.surtsey.is/index.htm Heimasíða Surtseyjarfélagsins]

{{Heimildir|
* Sturla Friðriksson. 1994. '''Surtsey, lífríki í mótun'''. Reykjavík: Hið íslenska náttúrufræðifélag – Surtseyjarfélagið.
* Hallgrímur D. Indriðason (umsjónarmaður vefsíðu). 2005. '''Vefur Surtseyjarfélagsins.''' www.surtsey.is.
* 50. árg. 1963. 15. nóvember. '''Neðansjávargos SV af Eyjum.''' Morgunblaðið. bls. 23-24.
* Sveinn Jakobsson. 2005. Surtsey-jarðfræði. Sótt 22. júní 2005 af: http://www.surtsey.is/pp_isl/jar_1.htm
* Grein um Surtsey á http://en.wikipedia.org/wiki/Surtsey
}}

{{Saga}}

[[Flokkur:Eldgos]]

Heimaey

2005-11-11T08:26:20Z

Ingvar:

{{Eyjur}}
'''Heimaey''' er eina byggða eyjan í Vestmannaeyjum, og jafnframt eina eyjan í klasanum sem hefur myndast í fleiri en einu eldgosi.

[[Mynd:Heimaey1309.jpg|thumb|300px|right|Heimaey á haustmánuðum 2003.]]

Fyrst urðu til [[Dalfjall]]ið, [[Klif]]ið og [[Há]]in ásamt [[Heimaklettur|Heimakletti]], [[Miðklettur|Miðkletti]] og [[Ystiklettur|Ystakletti]]. Þessi hluti eyjunnar nefnist einu nafni [[Norðurklettar]] og eru þeir taldir hafa myndast í lok ísaldar fyrir um 10 - 12 þúsund árum. Einnig hafa verið settar fram kenningar um að hluti Norðurkletta, þ.e. Há og Fiskhellar, séu mun eldri eða um 110-120 þúsund ára. Yngri gosmyndanir, 5-6 þúsund ára gamlar, eru í [[Stórhöfði|Stórhöfða]] og [[Stakkabót]]argíg. Við gos í [[Helgafell]]i tengdi Helgafellshraun Stórhöfða og [[Sæfjall]] við [[Dalfjall]] og myndaði eyjuna eins og hún var fram til [[1973]]. Uppsöfnun jarðefna milli Klifsins og Heimakletts myndaði að lokum [[Þrælaeiði]], eða ''Eiðið'' [[Mynd:Eidi1.JPG|thumb|200px|left|Þrælaeiði að kvöldi.]] eins og það er kallað í daglegu tali. Við þá tengingu myndaðist höfn sem hefur verið lífæð byggðar í Vestmannaeyjum. Síðast bættist við Heimaey í [[Eldfellsgosið|gosinu sem hófst 23. janúar 1973]], en þá stækkaði eyjan um 2,2km², en nýja hraunið þekur alls 3,3km².

Rúmlega þriðjungur Heimaeyjar er óbyggilegur sökum eldfjalla og fjalllendis. Núverandi byggð er svo til öll á svæðinu frá Heimakletti til suðurs að rótum [[Helgafell]]s, þar eð [[Eldfell]]ið og Eldfellshraun takmarka byggð austan til og [[Ofanleitishamar]] að vestan.

[[Flokkur:Eyjur]]

Elliðaey

2005-11-10T16:59:18Z

Ingvar:

{{Eyjur}} [[Mynd:DSCF0862.jpg||thumb|left|Elliðaey]]
'''Elliðaey''' er þriðja stærsta eyja [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]], (stundum nefnd ''Ellirey''), og er 0,45 km² að flatarmáli. Eyjan er víðast sæbrött, lægri að austanverðu þar sem greitt er uppgöngu um Austurflá þar sem reipi hefur verið komið fyrir. Elliðaey er mjög grösug og þar var heyjað fyrrum og einnig hagaganga fyrir sauðfé og jafnvel nautgripi. Gífurlega mikið varp er þar og fuglatekja. Eyjan er hæst að norðan, það er Hábarð (114 metrar yfir sjávarmáli). Á eyjunni eru tveir gjallgígar, Litli Bunki og Stóri Bunki. Talið er að eyjan hafi myndast í eldgosi sem hefur verið töluvert stærra en [[Surtsey]]jargosið, fyrir um 5-6 þúsund árum.

Graslendi þekur alla eyjuna og hefur gríðarlegur fjöldi lunda grafið sér holur þar. Í eyjunni er sauðfé beitt og lundaveiði er stunduð á sumrin.

Deildar meiningar eru um nafn eyjunnar en Elliðaeyjarnafnið dregur hún sennilega af skipi því að hún er lík stafnháu skipi. En sumir segja að nafnið ''Ellirey'' sé vegna þess að eyjan taki nafn sitt af tveimur hellum H-ellirey, en önnur eyja í Vestmannaeyjum dregur nafn sitt af hellum, [[Hellisey]].

Í bókinni ''Örnefni í Vestmannaeyjum'' segir að Elliðaey sé „''[...] í tilliti til stærðar og frjósemi [[Heimaey]]junni næst. Hún liggur frá N. til S. og er breiðust að norðan, en mjóst að sunnan. Að vestan og norðan er eyjan afar há, og eru hamrarnir næstum þverhníptir. Þó eru hillur og bekkir hér og hvar í þeim, á hverjum rilla og [[svartfugl]] verpa.''“ [[Mynd:Elliðaey-kort.PNG|thumb|right|Gamalt kort af eynni]]

Austan til í eyjunni er hún mjög lág, og þar er uppganga í lítilli vík, sem kölluð er '''Höfnin'''.

Elliðaey er á náttúruminjaskrá því þar eru mjög miklar og sérstæðar sjófuglabyggðir. Í Elliðaey er að finna helstu varpbyggðir storm- og sjósvölu á Íslandi, sem telja tugþúsundir para. [[Fýll]] og [[langvía]] verpa mikið í Elliðaey, auk [[Lundi|lunda]].

Á eyjunni er stórt veiðihús í eigu Elliðaeyjarfélagsins, sem stundar þar [[Lundi|Lundaveiði]] á sumrin og eggjatöku á vorin, en húsið er gjarnan leigt út til annarra félagsstarfa. Húsið var byggt árið 1953 við rætur [[Hábarð]]s og hefur verið endurbætt mikið síðan.

== Höskuldur í Elliðaey ==
Ýmsar sögur eru til úr Elliðaey en ein þeirra hljóðar á þessa leið:
:''Einhvern tíma fyrir löngu var margt fólk við slátt í Elliðaey. Þar á meðal var vinnukona sem hét Guðrún Höskuldsdóttir. Á almæli var að þessi kona var ekki ein saman og hún hafði orðið léttari í Elliðaey um sláttinn. Hún bar barnið út og faldi það í helli einum í lundabyggðinni skammt austur af Nautaréttinni. Þessi útburður var nefndur Höskuldur eftir föður móðurinnar og hellirinn síðan [[Höskuldarhellir]] því að útburðurinn hafðist þar við.''
:''Þessi útburður gerði lundamönnum og sláttumönnum ónæði með væli sínu á nóttum, einkum þó þegar gekk á með illviðri. Þá heyrðist útburðarvælið frá hellinum langt að.''
:::Sögn Gísla Lárussonar í Stakkagerði

== Jarðeignir ==
[[Mynd:Elliðaey-vetur.jpg|thumb|250px|Elliðaey í vetrarbúningi. Eyjafjallajökull í baksýn.]]
Áður fyrr var eyjunum skipt upp milli jarða á Heimaey. Elliðaey gat borið 256 sauði, eða sextán kindur per jörð, þar sem sextán jarðir höfðu aðgang að Elliðaey.
* [[Kornhóll]] (Garðurinn)
* [[Miðhús]]
* [[Gjábakki]] (2 býli)
* [[Presthús]] (2 býli)
* [[Oddstaðir]] (2 býli)
* [[Búastaðir]] (2 býli)
* [[Stóragerði]]
* [[Norðurgarður]] (2 býli)
* [[Steinsstaðir]]
* [[Þorlaugargerði]] (2 býli)

{{Heimildir|
* Sögur og sagnir úr Vestmannaeyjum.
* ''Aðalskipulag Vestmannaeyja'', 2004-2014, 4. tillaga (22/10/2004)
}}

[[Flokkur:Eyjur]]
[[Flokkur:Elliðaey]]
[[Flokkur:Þjóðsögur]]

Elliðaey

2005-11-10T16:58:42Z

Ingvar:

{{Eyjur}} [[Mynd:DSCF0862.jpg||thumb|left|Elliðaey]]
'''Elliðaey''' er þriðja stærsta eyja [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyja]], (stundum nefnd ''Ellirey''), og er 0,45 km² að flatarmáli. Eyjan er víðast sæbrött, lægri að austanverðu þar sem greitt er uppgöngu um Austurflá þar sem reipi hefur verið komið fyrir. Elliðaey er mjög grösug og þar var heyjað fyrrum og einnig hagaganga fyrir sauðfé og jafnvel nautgripi. Gífurlega mikið varp er þar og fuglatekja. Eyjan er hæst að norðan, það er Hábarð (114 metrar yfir sjávarmáli). Á eyjunni eru tveir gjallgígar, Litli Bunki og Stóri Bunki. Talið er að eyjan hafi myndast í eldgosi sem hefur verið töluvert stærra en [[Surtsey]]jargosið, fyrir um 5-6 þúsund árum.

Graslendi þekur alla eyjuna og hefur gríðarlegur fjöldi lunda grafið sér holur þar. Í eyjunni er sauðfé beitt og lundaveiði er stunduð á sumrin.

Deildar meiningar eru um nafn eyjunnar en Elliðaeyjarnafnið dregur hún sennilega af skipi því að hún er lík stafnháu skipi. En sumir segja að nafnið ''Ellirey'' sé vegna þess að eyjan taki nafn sitt af tveimur hellum H-ellirey, en önnur eyja í Vestmannaeyjum dregur nafn sitt af hellum, [[Hellisey]].

Í bókinni ''Örnefni í Vestmannaeyjum'' segir að Elliðaey sé „''[...] í tilliti til stærðar og frjósemi [[Heimaey]]junni næst. Hún liggur frá N. til S. og er breiðust að norðan, en mjóst að sunnan. Að vestan og norðan er eyjan afar há, og eru hamrarnir næstum þverhníptir. Þó eru hillur og bekkir hér og hvar í þeim, á hverjum rilla og [[svartfugl]] verpa.''“ [[Mynd:Elliðaey-kort.PNG|thumb|right|Gamalt kort af eynni]]

Austan til í eyjunni er hún mjög lág, og þar er uppganga í lítilli vík, sem kölluð er '''Höfnin'''.

Elliðaey er á náttúruminjaskrá því þar eru mjög miklar og sérstæðar sjófuglabyggðir. Á Elliðaey er að finna helstu varpbyggðir storm- og sjósvölu á Íslandi, sem telja tugþúsundir para. [[Fýll]] og [[langvía]] verpa mikið í Elliðaey, auk [[Lundi|lunda]].

Á eyjunni er stórt veiðihús í eigu Elliðaeyjarfélagsins, sem stundar þar [[Lundi|Lundaveiði]] á sumrin og eggjatöku á vorin, en húsið er gjarnan leigt út til annarra félagsstarfa. Húsið var byggt árið 1953 við rætur [[Hábarð]]s og hefur verið endurbætt mikið síðan.

== Höskuldur í Elliðaey ==
Ýmsar sögur eru til úr Elliðaey en ein þeirra hljóðar á þessa leið:
:''Einhvern tíma fyrir löngu var margt fólk við slátt í Elliðaey. Þar á meðal var vinnukona sem hét Guðrún Höskuldsdóttir. Á almæli var að þessi kona var ekki ein saman og hún hafði orðið léttari í Elliðaey um sláttinn. Hún bar barnið út og faldi það í helli einum í lundabyggðinni skammt austur af Nautaréttinni. Þessi útburður var nefndur Höskuldur eftir föður móðurinnar og hellirinn síðan [[Höskuldarhellir]] því að útburðurinn hafðist þar við.''
:''Þessi útburður gerði lundamönnum og sláttumönnum ónæði með væli sínu á nóttum, einkum þó þegar gekk á með illviðri. Þá heyrðist útburðarvælið frá hellinum langt að.''
:::Sögn Gísla Lárussonar í Stakkagerði

== Jarðeignir ==
[[Mynd:Elliðaey-vetur.jpg|thumb|250px|Elliðaey í vetrarbúningi. Eyjafjallajökull í baksýn.]]
Áður fyrr var eyjunum skipt upp milli jarða á Heimaey. Elliðaey gat borið 256 sauði, eða sextán kindur per jörð, þar sem sextán jarðir höfðu aðgang að Elliðaey.
* [[Kornhóll]] (Garðurinn)
* [[Miðhús]]
* [[Gjábakki]] (2 býli)
* [[Presthús]] (2 býli)
* [[Oddstaðir]] (2 býli)
* [[Búastaðir]] (2 býli)
* [[Stóragerði]]
* [[Norðurgarður]] (2 býli)
* [[Steinsstaðir]]
* [[Þorlaugargerði]] (2 býli)

{{Heimildir|
* Sögur og sagnir úr Vestmannaeyjum.
* ''Aðalskipulag Vestmannaeyja'', 2004-2014, 4. tillaga (22/10/2004)
}}

[[Flokkur:Eyjur]]
[[Flokkur:Elliðaey]]
[[Flokkur:Þjóðsögur]]

Súla

2005-11-10T16:54:11Z

Ingvar:

{{Fuglar}}
[[Mynd:Súla.jpg|thumb|400px|Súla með unga sinn, Eyjar í baksýn]]
Súla, Morus bassanus, er algeng í Vestmannaeyjum. Næst stærsta súlnabyggð á Íslandi er í [[Súlnasker]]i, en sú stærsta er í Eldey utan Reykjaness. Súlubyggð er í þremur öðrum eyjum í Vestmannaeyjaklasanum: [[Brandur]], [[Hellisey]] og [[Geldungur]]. Súla er veidd í öllum þessum eyjum.

== Súlnaveiði ==
Súlan er tilkomumesti og tignarlegasti fuglinn í björgum Vestmannaeyja og er oft kölluð ,,drottning Atlantshafsins".
Hún verpir á beru berginu og setur hreiðrið upp í háan hrauk, sem hún safnar í stundum alls konar dóti. Súlan hugsar vel um ungann sinn og ælir upp í hann síld og ýmsu öðru góðgæti sem hún veiðir í kringum eyjarnar. Stærsta samfellda súlnabyggðin er uppi á Súlnaskeri, '''Útsuðursbreiðan'''. Súlan er nýtt til matar á ýmsan hátt en í dag er hún mest söltuð og reykt.

=== Aðfarir við veiðarnar ===
Súlnaveiðar teljast ekki fagrar aðferðir. Veiðimenn læðast að súlnabreiðunni frá öllum áttum og gæta þess sérstaklega að súlan komist ekki að brún.

Um leið og forystumaður gefur merki þá hlaupa allir að súlnabreiðunni og veiðimenn fara í vígaham og slá ótt og títt til súlnaunganna en fullorðna súlan flýgur ógjarnan upp. Þá upphefst mikið garr - veiðimenn vaða í skít og leðju upp á mjóalegg. Eftir um hálftíma verður breiðan aðsótt með sex göngumönnum. Veiðimennirnir róast svo niður, móðir og dasaðir. Þá er komið að því að verka afurðirnar. Talið er best að hamflétta Súluna samdægurs.
[[Mynd:skersul3a.jpg|thumb|right|400px|Súla og súlungi í Súlnaskeri]]

=== Verkun og nýting súlunnar ===
Allur nytjafugl, lundi, fýll og súla er borðaður nýr, saltaður og reyktur.

Fuglinn var alltaf nýttur til hins ýtrasta. Súlan var borðuð ný í súpu eða steikt í seinni tíð, söltuð eða reykt og þykir hún enn ljúffengust þannig.

Hausinn, vængir og lappir voru sviðin og þótti það herramannsmatur. Fremri hluti súluvængsins var, eins og vængir af lunda, notaður í sópa. Hálsinn var svo notaður í súlublóðmör. Einnig var súlulifrin hökkuð og var það kallað að gera súlublóðmör en var í raun lifrarpylsa.

[[Flokkur:Fuglar]]

Skrofur

2005-11-10T16:51:34Z

Ingvar:

{{Fuglar}}
'''Skrofa''' (''Puffinus puffinus'')

== Lýsing ==
Skrofan er af pípunefjaætt. Hún er svartgrá að ofan en hvít að neðan og ber á gráum rákum á dökka litnum og gráum kámum á þeim hvíta. Goggurinn er tvílitur með svarta nögl. Efri skoltur er mósvartur með tvískiptar nasapípur, en sá neðri er bláleitur. Skrofan er 30-38 cm.löng og vegur um 300-500 grömm. Vænghaf fuglsins er 75-90 cm.

== Fæða ==
Skrofan lifir á uppsjávarfiskum. Skrofan kemur á land um nætur og heldur þá til í björgum og eyjum. Annars er Skrofan mikill sjófugl.

== Lífsferill ==
Skrofan velur sér maka til frambúðar, pörin eru mikið saman yfir varptímann, en fara svo hvort frá öðru þangað til vorar á ný og þau hittast aftur. Varptími Skrofu er í maí og verpir hún einu eggi. Útungunin tekur um 7-8 vikur og þolir eggið langtíma kælingu á öllum fósturstigum. Eggjaskurnið er hvítt. Unginn er yfirgefinn u.þ.b. 10 dögum áður en hann verður fleygur. Hann ferðast um mestallt Atlantshaf í 5-6 ár áður en hann leitar sér að ævifélaga.

== Nytjar ==
Skrofan var étin hér áður fyrr en nú til dags er hún alfriðuð og nær sú friðun einnig til eggja og unga. Um 6000 fuglar verpa í Ystakletti í Vestmannaeyjum.

Fýll

2005-11-10T16:42:30Z

Ingvar:

{{Fuglar}}
'''Fýll''' (''Fulmarus gla''cialis)
Fjöldi fugla: 65 þúsund varppör
Um 3-7% af íslenska stofninum verpir í Vestmannaeyjum og jafngildir það 2-3% af evrópska stofninum.

== Lýsing ==
Fýllinn er af pípunefjaætt. Hann er hvítur á höfði, hálsi og kvið. Vængir, bak og stél eru ljósgrá og vængbroddar dökkir. Nefið er grængrátt og gult í oddinn og fætur eru ljósgráir. Einnig er til litaafbrigði af fuglinum sem er þá algrátt en heldur ljósara að neðan en ofan. Fýllinn er um 50 cm langur og vegur um 1 kg. Vænghaf hans er u.þ.b 1 metri.

== Fæða ==
Áður fyrr var fýllinn fiska og svifaæta, en í dag er hann nokkurskonar sorpeyðingarstöð, hann hirðir úrgang sem mengar sjó og sóðar út strendur.

== Lífshættir ==
Fýllinn lifir mest með ströndum og heldur til hann í háum björgum. Einnig verpur fýll í Þórsmörk og Ásbyrgi. Fýllinn er einkvænisfugl og hjúskapur hans er langvarandi. Hann helgar sér lítið varpsetur sem nær rétt út fyrir hreiðrið. Varptíminn er um miðjan maí. Hann verpir einu eggi og er útungunin um 7 vikur. Eggjaskurn fýls er hvítt. Unginn spikfitnar fyrst í stað af mat foreldranna, en verður sjálfbjarga um það leyti sem hann er fleygur. Um 9 ár líða áður en varpskylda ungans kallar. Á þeim tíma hefur hann farið vítt um N-Atlantshaf og Dumbshaf.

== Nytjar ==
Fýllinn er étinn af mönnum og einnig eru egg hans tekin. Fýllinn var einn mikilvægasti þátturinn í að fólk hefði ávallt nóg að borða í Vestmannaeyjum. Á hverju ári var safnað á hvern bæ nokkrum hundruðum fugla og þeir saltaðir í kagga. Og þótti slæmt ef að birgðir voru ekki til fram á næsta veiðitímabil. Áður fyrr þótti það nánast synd að taka fýlsegg, því að fuglinn þótti miklu verðmætari. Ástæðan var að mun meiri matur fæst af fuglinum heldur en eggi. Árið 1939 var fýlaveiði bönnuð með lögum í kjölfar fuglaveikifaraldurs sem kom fyrst upp í Færeyjum og barst hingað. Fýlatekja lá að mestu niðri í tvo áratugi vegna þessarar veiki.

[[Flokkur:Fuglar]]
{{Heimildir|
*[http://www.ust.is/media/skyrslur2003/Vestmannaeyjar.pdf Umhverfisstofnun 2003,tillögur að svæðum á náttúruverndaráætlun 2004-2008, Vestmannaeyjar]
}}

Álka

2005-11-10T16:39:06Z

Ingvar:

{{Fuglar}}
'''Álka''' (''Alca torda'')

Álkan er af svartfuglaætt. Höfuðið er stórt, hálsinn stuttur og búkurinn frekar kubbslegur, bæði standandi og á sundi, þó er álkan afbragðssundfugl eins og flestir svartfuglar. Nefið er klumbulegt með hvítum þverrákum og hvítum taumi framan við augu. Hún er um 38 cm að lengd, 450-1000 grömm að þyngd og vænghafið er 60 cm.

Fæða hennar samanstendur af fiskum og hryggleysingjum. Sandsílið er mikilvæg fæðutegund sem og loðna svo dæmi séu tekin, en af hryggleysingjum má nefna ljósátu, burstaorma og rækjur. Álkur hafast við í sjávarbjörgum í nábýli við langvíur, stuttnefju og ritu. Hana er m.a. oft að finna í grjóturðum undir björgunum. Hún heldur sig á sjó umhverfis landið yfir veturinn og hluti stofnsins leitar inn til Norðursjós. Þegar tekur að vora safnast álkurnar saman á sjóinn fyrir neðan bjargið þar sem þær verpa. Átök í björgunum eru fátíð, en hótanir áminningar og nöldur þeim mun algengara.

Pörin koma sér fyrir á syllum eða í urðum og varpið hefst seinnipartinn í maí. Álkan verpir aðeins einu eggi. Eggin eru perulaga, sem minnkar líkurnar á því að þau velti fram af syllunni og þau eru margvísleg á lit, það hjálpar fuglunum að rata á sitt egg. Eftir u.þ.b. mánuð klekst eggið út og tæpum mánuði seinna skellir unginn sér í sjóinn. Unginn fer svo út á rúmsjó og heldur sig á sjónum í 2-3 ár, en þá verður hann kynþroska. Þá snýr hann aftur í björgin og í þetta sinn í hlutverki foreldris. Nytjar af álku eru eggjataka og einnig er fuglinn skotinn á sjó.

Langvía

2005-11-10T16:33:47Z

Ingvar:

{{Fuglar}}
'''Langvía''' (''Uria aalge'')

== Lýsing ==
Langvía er af svartfuglaætt. Langvían er löng og rennileg og bolurinn er ílangur. Hálsinn teygist fram, nefið er langt og oddhvasst og fæturnir mjög aftarlega. Kviðurinn er hvítur, en að öðru leyti er langvían svört. Þegar langvían fer í vetrarbúninginn verður hálsinn og kinnar einnig hvítur. Sérstakt litarafbrigði er algengt meðal langvíunnar, kallast það hringvía. Hringvían dregur nafn sitt af hvítum hring í kringum augun og mjóum hvítum taum aftur af. Langvían er í stærra lagi, eða um 43 cm á lengd og 800-1300 grömm.

== Fæða ==
Fæðan er allskyns fiskur, einkum uppsjávarfiskur sem gengur í torfum nálægt yfirborðinu. Einnig leggur hún sér til munns ljósátu og burstaorma.

== Lífsferill ==
Langvían kann best við sig í þverhníptum sjávarbjörgum og verpir þar á mjóum syllum, sem oft verða þéttsetnar. Langvían eyðir fyrri part vetrar á hafi úti en snýr til varpstöðvanna í janúar og febrúar og þegar tekur að vora hefst baráttan um varpsvæði. Þá gengur mikið á, bæði í landaþrætum og ástarleikjum. Um miðjan maí verpir hún einu eggi á bera klöppina. Eggin eru keilulaga og kemur það í veg fyrir að þau velti auðveldlega út af syllunni. Þau eru margvísleg á lit til að auðvelda foreldrunum að rata á rétt egg. Útungunartími er u.þ.b. einn mánuður. Þegar unginn skríður úr egginu er hann vel þroskaður með þykkan dún og opin augu. Foreldrarnir gæta ungans vel en eftir aðeins 15 til 17 daga er unginn tilbúinn að stökkva í sjóinn. Unginn getur ekki flogið þó svo hann sé tilbúinn að yfirgefa sylluna. Annað foreldrið situr á sjónum og kallar til ungans og hvetur hann þannig til að stökkva fram af. Vængirnir eru lítt þroskaðir og því steypir unginn sér fram af bjarginu og er fallið í sumum tilvikum yfir 100 metrar. Í nokkrar vikur heldur annað foreldrið áfram að fæða og annast ungann á sjónum. Eftir 50 til 70 daga er unginn orðinn fleygur og óhaður foreldrunum. Það eru mikil afföll hjá langvíuungunum, 30-50% eggjanna tapast og aðeins hluti unganna nær kynþroskaaldri.

== Nytjar ==
Nytjar eru fyrst og fremst eggjataka, einnig er talsvert af fugli skotinn á sjó og þykir langvían herramannsmatur sem og annar svartfugl.

Stórhöfði

2005-11-07T13:10:45Z

Ingvar:

{{Fjöll}}
[[Mynd:Storhofdi DSCF4549.jpg|thumb|300px|Stórhöfði, norðvesturhluti]]

'''Stórhöfði''' er 122 metra hár og myndar syðsta tangann á [[Heimaey]]. Höfðinn myndaðist í gosi í sjó fyrir um 6 þúsund árum, og er samtengdur Heimaey um mjóa flá sem heitir Aur, en hann gengur til norðurs frá stórhöfða og myndar þar [[Brimurð]] að austan og [[Vík]] og [[Klauf]] að vestan. Sunnan við Vík eru tóftaleifar eftir [[fiskikrær]] er nefnast [[Erlendarkrær]]. Ef haldið er áfram rangsælis hringinn í kringum höfðann má finna [[Sölvaflá]], [[Valshilluhamar]], [[Napi|Napa]], [[Fjósin]], [[Hvannstóð]], [[Hánef]], [[Ketilsker]], [[Kaplapyttir]], [[Grásteinn]], [[Lambhilla]], [[Hellutá]], [[Súlukrókur]], [[Höfðahellir]] og loks er [[Garðsendi]].
[[Mynd:Storhofdi ornefnakort.PNG|thumb|300px|Örnefni í Stórhöfða]]
== Vitinn ==
[[Mynd:Stórhöfði_af_hafi.jpg|thumb|Stórhöfði, séður af hafi]]Fyrsti vitinn í Stórhöfða var byggður árið 1906 að frumkvæði þilskipaformanna, en þeir höfðu mikla þörf fyrir vita á þessum stað. Á þessum tíma voru fáir vitar á Íslandi, enda hafði þeirra ekki talist þörf fram að því. Vitinn var lágreist steinsteypt hús sem byggt var úr efni sem tekið var úr [[Höfðavík]] og er fyrsta steinsteypta húsið í Vestmannaeyjum, en í dag er húsið syðsti mannabústaður á Íslandi.
Byrjað var að stunda veðurathuganir í Stórhöfða árið 1921, en þá var vitinn í Stórhöfða gerður að mannaðri skeytastöð þar sem gerðar eru veðurathugannir á þriggja klukkustunda fresti allt árið um kring. Tvisvar á sólarhring eru gerðar nákvæmari mælingar á veðurfarinu, og fleiri atriði eru mæld, til dæmis ölduhæð. Áður fyrr voru tvö veðurskip, ''Alpha'' og ''India'', sem mældu ölduhæð, en í dag er það gert með öldubauju sem flýtur um rétt austan við [[Surtsey]]. Í [[Heimaeyjargosið|Heimaeyjargosinu]] 1973 varð ein eyða á mælingum Óskars Jakobs Sigurðssonar, þáverandi vitavarðar, en hún var kl. 21:00, fimmtudaginn 22. mars. Þá stóð yfir föstuguðþjónusta í [[Landakirkja|Landakirkju]] sem síðar var kallað ''[[Eldmessan]]''.

[[Mynd:Fjosin4.jpg|thumb|left|Séð úr [[Fjósin|Fjósunum]], helli norðan í Stórhöfða.]]Fyrsti vitavörður í Stórhöfða var [[Guðmundur Ögmundsson]], en árið 1910 tók [[Jónathan Jónsson]] við því starfi hefur hans fjölskylda séð um vitann og veðurstöðina síðan þá, en starf vitavarðar hefur gengið í beinan karllegg. Sigurður, sonur Jónathans, aðstoðaði föður sinn við vitavörsluna og veðurathugannirnar um árabil áður en að hann tók alfarið við starfinu árið 1935.

Enginn vegur var út í Stórhöfða þá, en troðinn vegur lá út í höfðann. Árið 1920 sótti vitavörður um það til bæjarstjórnar að gerður yrði vegur þangað suður. Bæjarstjórn baðst þess að ríkið sæi um gerð vegarins og var hluti samnings sem gerður var að bærinn sæi um viðhald á veginum. Þegar að vegurinn var loks gerður var hann kallaður þjóðvegur, enda eini þjóðvegurinn í Vestmannaeyjum á þessum tíma.

[[Rafveitan|Rafmagn]] var ekki leitt út í Stórhöfða fyrr en árið 1979, en CANTAT-3 sæstrengurinn var leiddur út í Stórhöfða árið 1994 til þess að taka við af ScotIce sæstrengnum sem leiddur var 1962.

==== Um veðurstöðina ====
Veðurstöðin á Stórhöfða er Sjálfvirk veðurstöð sem er stödd á 63°23.974'N, 20°17.295'V (WGS). Hún stendur í 118 metra hæð yfir sjávarmáli, en loftvogin er 123.2m yfir sjávarmáli. Vindmælirinn stendur 10.32m yfir jörðu. Stórhöfði er þekkt meðal veðurathugunarmanna með stöðvarnúmerið 6017, WMO-númerið 04148 og skammstöfunina STORH. Sjálfvirki mælirinn var tekinn í notkun árið 1997.

=== Stríðsárin ===
Á tíma seinni heimstyrjaldar tóku Bretar, svo Kanadamenn, og loks Bandaríkjamenn sér hersetu í Stórhöfða. Þá voru um 10-12 braggar byggðir af Bandaríkjamönnum, hjá vitahúsinu, ásamt varðstöð norðan megin. Vitavörðurinn og fjölskylda hans þurftu á þeim tíma að sækja um leyfi til þess að fá gesti í heimsókn, og þeim var óheimilt að fara á vissa staði á höfðanum:
:„''Það mátti enginn fara suðurfyrir húsið og ekki upp í vitann. Þeir voru með eitthvert hernaðarleyndarmál hér fyrir sunnan, líklega radar.''“ (úr samtali Óskars Sigurðssonar við Morgunblaðið).

Eftir stríðið var stærsti bragginn skilinn eftir, og stóð hann til ársins 1991 þegar að hann eyðilagðist í miklu fárviðri, 3. febrúar. Þá náði vindhraðinn upp í 67 metra á sekúndu, og vindmælarnir gátu ekki mælt meira en 120 hnúta vind, þó vindurinn hafi verið talsvert meiri.

=== Er eldingu laust niður ===
Áður en að rafmagn var leitt út í Stórhöfða var notast við olíulampa. Þá var mjög vel að gætt að loginn yrði hvorki of mikill né of lítill. Reynt var að rafvæða vitann með vindorkustöð sem hlóð í rafgeyma á tímum seinni heimstyrjaldar, en það varð fyrir ekki vegna þess hve illa vindmyllan þoldi veðrið. Bensínknúin raforkustöð var tekin í notkun eftir heimstyrjöldina, og svo árið 1956 kom díselrafstöð sem talin var mun áreiðanlegari.

Þann 12. mars árið 1921 um 23:30 að kvöldi sló niður eldingu í vitann í miklu óveðri, sem sló alla sem staddir voru í vitahúsinu í meðvitundarleysi og kveikti í vitahúsinu.

:„''[...] þegar [fólkið] rankaði við sér aftur var allt í björtu báli í vitanum. Sem betur fór varð eldsins vart áður en hann náði til olíunnar, en stiginn og þilið í varðklefanum og anddyrinu brunnu.''“

Eftir þennan atburð var settur eldingarvari í vitann. Í bókinni ''Vitar Íslands í 50 ár'' segir að þetta sé eina skiptið sem eldingu hefur lostið niður á vita hér á landi, en það stenst þó ekki lengur þar sem að eldingu sló niður í [[Urðaviti|Urðavita]] í nóvember árið 2003.

=== Vitaverðir í Stórhöfða ===
*'''1906–1910''' — [[Guðmundur Ögmundsson]]
*'''1910-1935''' — [[Jónathan Jónsson]]
*'''1935-1965''' — [[Sigurður Jónathansson]]
*'''1965-''' — [[Óskar Jakob Sigurðsson]]

== Veðurfar ==
[[Mynd:Vindros storhofdi.PNG|thumb|left|Vindrós sem sýnir hlutfallslega vindátt yfir heilt ár.]]
Á Stórhöfða er veðurstöð sem fræg er fyrir afleit [[veðurfar|veðurskilyrði]], enda er stöðin sú vindasamasta á Íslandi og almennt talin ein sú vindasamasta í Evrópu. Veðurstöðin er í 120m hæð yfir sjávarmáli og opin fyrir öllum vindáttum. Þar hafa vindar mælst allt að 130 hnútar, eða um 67 metrar á sekúndu, og ölduhæð hefur mælst allt að 30 metrar. Meðalvindhraði yfir allt árið er 11 m/s, en talsverður munur á vindhraða milli árstíða, í júlí er meðalvindhraði 8 m/s en 13.2 m/s í janúar. Sagt hefur verið að gluggarnir hafi verið svo illa farnir í vitanum á Stórhöfða vegna sandfoks að vitinn sjálfur hafi verið gagnslaus. Kofoed Hansen, skógræktarstjóri, lagði til að sáð væri melgresi og grasi í verstu sandbarðanna til þess að minnka sandfokið, og hafði það mjög góð áhrif, þar sem að landrof var orðið mikið:
:„''Stórhöfði er með veðravestu vitastöðum á landinu og kringum vitann hefur landið verið að blása upp.''“

Á Stórhöfða rignir að meðaltali um 129 mm á mánuði sem er mikið miðað við aðra landshluta. Heildar meðalúrkoma á ári var 1556mm á tímabilinu 1961–2000. Þoka er að jafnaði 86 daga á ári en þar voru fleiri þokudagar en á nokkrum öðrum stað á Íslandi á tímabilinu 1961–1990.

== Aðrar byggingar ==
[[Mynd:Stórhöfðapallur.jpg|thumb|Útsýnispallurinn í Stórhöfða með Heimaey í bakgrunni]]Norðvestan megin í Stórhöfða stóð [[Þorgerðarhjallur]], ofan við [[Erlendarkrær]]. Þar vestan við var byggður útsýnispallur árið [[2005]] af [[Lions]]-mönnum, en hann var formlega opnaður þann 1. júlí 2005.

== Lífríki ==
Lífríkið í Stórhöfða er talið mjög sérstætt, enda eru sum svæði þar óvenju tegundarík og er höfðinn talinn hafa alþjóðlegt náttúruverndargildi. Þá er svæðið skilgreint sem hverfisverndarsvæði (HV-7) í Aðalskipulagi Vestmannaeyja vegna þessarra sérstæðu eiginleika.

=== Húsdýr og fiskveiðar ===
[[Mynd:Kindur i storhofda.jpg|thumb|left|Kindur í Stórhöfða]]Fram á miðja 20. öld var stundaður smábúskapur á Stórhöfða og þaðan var gjarnan róið á miðin. Ein kú og fjölmargar kindur voru þar lengi vel, en kúabúskapur lagðist af um 1960. Enn eru nokkrar kindur þar, en sá búskapur er smám saman að úreldast og leggjast af. Títt var að róa frá Erlendarkróm, en þar sjást í dag rústir [[kró]]nna og spilvindan sem notuð var til að draga bátana í land sést þar hjá, syðst í [[Vík]]inni.

=== Bjargfuglar ===
Áætlað er að um 700.000 [[Lundi|lundar]] verpi í Stórhöfða árlega, en lundaveiði hefur verið stunduð þar. Lundabyggðin í Stórhöfða er mestmegnis á ofanverðum höfðanum, en í þverhníptu hömrunum umhverfis höfðan er mjög blönduð [[Fuglar|fuglabyggð]] þar sem má finna [[Langvía|Langvíu]], [[Álka|Álku]], [[Skúmur|Skúm]] og fleiri tegundir fugla.

=== Vaðfuglar og mófuglar ===
[[Stelkur]] og [[tjaldur]] verpa norðan til í Stórhöfða, nálægt Erlendarkróm. Varplendi Hrossagauks má finna í einhverju mæli í nánd við [[Höfðahellir|Höfðahelli]].

=== Sporðdrekar ===
Í Stórhöfða finnast [[mosadreki|mosadrekar]] (''Neobisium carcinoides''), örsmáar lífverur af áttfætlukyni (''Arachnida'') sem minna helst á sporðdreka útlitslega, og eru gjarnan kallaðir gervisporðdrekar. Þeir verð allt að einum millimeter að lengd og eru meinlausir mönnum.

{{Heimildir|
* ''Bjarmar yfir björgum'', Gunnhildur Hrólfsdóttir.
* ''Í sumarferð í Stórhöfða 1954'', Sjómannadagsblaðið 1999, bls. 62-63.
* ''Stórhöfðinn er hans heimur'', Morgunblaðið, 19. september, 2004.
* ''Saga Símans'' [http://www.siminn.is/control/index?pid%3D6161]
* ''Aðalskipulag Vestmannaeyja 2002-2014''.
* ''Eldingu laust niður í Urðavita'', [http://www.mbl.is mbl.is], 18. nóvember 2003. [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid%3D1058877]
* ''Vitar Íslands í 50 ár''.
* ''Eru til drekar á Íslandi?'', Vísindavefurinn. [http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id%3D4530]
* ''Sjálfvirkar veðurathugunarstöðvar'', Veðurstofa Íslands. [http://www.vedur.is/athuganir/stod/vst6017.html]
}}

Jarðfræði

2005-11-07T11:48:35Z

Ingvar:

Vestmannaeyjar liggja um 10 km suður undan Landeyjasandi. Eyjaþyrpingin samanstendur af 14 eyjum og auk þeirra eru um 30 drangar og sker. Eyjarnar eru sæbrattar og víðast hvar þaktar graslendi. Af þeim er Heimaey langstærst eða um 13,4 km² og hún er sú eina sem er í byggð. Helstu og stærstu eyjarnar í kringum [[Heimaey]] eru [[Elliðaey]] og [[Bjarnarey]] norðaustur af Heimaey og til suðvesturs [[Suðurey]], [[Álsey]], [[Brandur]], [[Hellisey]], [[Súlnasker]] og [[Surtsey]].

Menn hafa öldum saman velt fyrir sér uppruna Vestmannaeyja og taldi Jónas Hallgrímsson til dæmis að eyjarnar hafi eitt sinn verið samfastar Eyjafjöllum, en að sjógangur og vindar hafi „nagað sundur tengslin“ við meginlandið:

:„''Undirlag þeirra er allt móberg með blágrýtis- og stuðlagrjótskömbum, er ganga upp í gegnum það hingað og þangað, og sums staðar ofan á því nokkur lög af grásteini, sums staðar líka, efst og yngst, eldhraun, komið úr Helgafelli [...] Má af öllu sjá, að það er hið sama jarðlag, sem liggur undir rótum Eyjafjallajökuls, og á saman við Seljalandsmúla og Fljótshlíðarhálsana; hefur það allt verið samfast til forna, fyrr en hafið braut það í sundur.''“

Frekari rannsóknir hafa sýnt að Vestmannaeyjar hafa aldrei tengst meginlandinu heldur eru þær myndaðar að mestu við gos í sjó og hugsanlega að einhverju leyti við gos undir jökli. Eyjarnar eru ungar á jarðsögulegan mælikvarða og eru eru flestar yngri en 10.000 ára gamlar.

Vestmannaeyjar eru taldar eitt eldstöðvakerfi með miðju á Heimaey en kerfið í heild er um 38 km langt og 30 km breitt með 70-80 eldstöðvum eða leifum þeirra.

== Heimaey ==
''Sjá aðalgrein: [[Heimaey]]''

Heimaey er eina eyjan í Vestmannaeyjaklasanum sem hefur myndast í fleiri en einu eldgosi. Norðurklettarnir eru elstir en svo koma Stórhöfði og Sæfjall en þessar myndanir tengjast svo þegar gýs þar sem nú er Helgafell. Um það bil 1/3 af eyjunni er fjalllendi.

=== Norðurklettarnir ===
Norðurklettarnir eru elsti hluti Heimaeyjar, en sá hluti er talinn a.m.k. 10-14 þúsund ára gamall. [[Heimaklettur]], [[Miðklettur]], [[Ystiklettur]], [[Klif]]ið [[Dalfjall]], [[Blátindur]] hafa hugsanlega myndast við gos undir jökli á meðan Háin hefur orðið til í gosi sem líkst hefur Surtseyjargosinu.
Herjólfsdalur er ekki gígur heldur er gígur í [[Há]]nni og annar í Blátindi og liggur gossprungan úr því gosi að einhverju leyti eftir Dalfjallshrygg.

=== Suðurklettarnir ===
[[Stórhöfði]], hefur myndast við gos sem hefur verið svipað Surtseyjargosinu. Grunnurinn er nú móberg en þar ofan á leggst syrpa þunnra basalthraunlaga.

[[Sæfjall]] ásamt [[Kervíkurfjalli]] og [[Litla höfða]] hafa myndast við gos í sjó fyrir um 5.000 árum og er miðja gígsins í [[Stakkabót]], skerin [[Litli Stakkur]] og [[Stóri Stakkur]] hafa myndast í sama gosi.
[[Ræningjatangi]] er að hluta myndaður um leið og Stórhöfði en að hluta við Sæfjallsgosið.

=== Helgafell ===
[[Helgafell]] er næstyngsta eldfjallið á Heimaey, talið vera um 5.000 ára gamalt, ögn yngra þó en Sæfjall. Helgafellsgosið tengdi saman norðurklettana og suðurklettana.

=== Heimaeyjargosið ===
''Sjá aðalgrein: [[Heimaeyjargosið]]''

Eldgos hófst á Heimaey þann 23. janúar árið 1973 og stóð fram til 3. júlí sama ár. Á þeim tíma eyðilögðust og/eða skemmdust u.þ.b. 440 hús, en um þriðjungur húsa á eynni fór undir hraun.

Í upphafi gossins opnaðist gossprunga frá suð-suðvestri til norð-norðausturs um 300 metrum austur af Kirkjubæ, og var sú sprungan um 2,3 km löng, en hún lokaðist að stórum hluta á fyrstu dögum gossins. Eftir stóð eldfjallið [[Eldfell]], sem margir Vestmannaeyingar vildu kalla Kirkjufell, rétt norðaustan [[Helgafell]]s. Frá því rann [[Eldfellshraun]], sem teygir sig frá Skarfatanga í suðri að Skansinum í norðri, og stækkaði [[Heimaey]] við þetta um eina 3 ferkílómetra.

== Úteyjar ==
Úteyjarnar urðu flestar til í eldgosum í sjó líkt og [[Surtsey]]. Margar eyjanna, til dæmis Bjarnarey, hafa mjög augljósa gjallgíga, en gígarnir á öðrum eyjum er ekki eins áberandi.

=== Surtsey ===
''Sjá aðalgrein: [[Surtseyjargosið]]''

Surtsey varð til í neðansjávargosi sem hófst árið 1963 og lauk 1967, og er þetta lengsta gos á Íslandi á sögulegum tíma. Í gosinu mynduðust auk Surtseyjar tvær minni eyjar [[Syrtlingur]] og [[Jólnir]] en þær hurfu fljótt aftur í hafið.
Surtsey var lýst friðland strax árið 1965 og var sú friðlýsing endurskoðuð árið 1974.
[[Flokkur:Um Vestmannaeyjar]]

{{Heimildir|
* Þorleifur Einarsson, Gosið á Heimaey; Heimskringla, Reykjavík, 1974, ISBN 0-0003-057098
* Ferðafélag Íslands, Árbók Ferðafélags Íslands; Ísafoldarprentsmiðja, Reykjavík, 1948, ISBN 0-0003-019302

}}